Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới kinh tế và đẩy mạnh phân cấp quản lý tài khóa tại Việt Nam, ngân sách cấp xã đóng vai trò nền tảng đảm bảo nguồn lực cho sự vận hành của bộ máy chính quyền cơ sở. Tại xã Chi Lăng, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, tổng giá trị thu nhập trên địa bàn đã có bước tăng trưởng vượt bậc từ 303,9 tỷ đồng năm 2016 lên mức 411,97 tỷ đồng năm 2018, đạt tốc độ tăng bình quân 16,4%/năm. Cùng với sự phát triển kinh tế, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn liên tục vượt dự toán giao, tiêu biểu năm 2018 số thu thực hiện tăng 6.070 triệu đồng, tương đương mức vượt 91,4% so với kế hoạch ban đầu.

Tuy nhiên, thực tiễn quản lý tài chính công tại địa phương đang đối diện với nhiều rào cản mang tính hệ thống. Vấn đề cốt lõi nảy sinh từ khâu lập dự toán chưa bám sát thực tế phát sinh, dẫn đến tình trạng phải điều chỉnh bổ sung dự toán nhiều lần trong năm. Bên cạnh đó, việc chấp hành thu còn bỏ sót nguồn thu tiềm năng, trong khi công tác kiểm soát chi thường xuyên và chi đầu tư xây dựng cơ bản chưa thật sự chặt chẽ, khâu quyết toán cuối năm còn mang tính đối phó.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý tài chính cấp cơ sở, đánh giá thực trạng thu - chi ngân sách xã Chi Lăng giai đoạn 2016 - 2018, từ đó phân tích các yếu tố tác động và xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị ngân sách giai đoạn tiếp theo. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ khoa học giúp chính quyền địa phương hoàn thiện kỷ luật tài khóa, tối ưu hóa nguồn lực công và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân cấp tài khóa và mô hình quản trị tài chính công hiện đại để làm sáng tỏ bản chất của ngân sách nhà nước cấp cơ sở. Theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13 và Thông tư số 344/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính, ngân sách cấp xã mang tính chất lưỡng tính đặc thù: vừa là một cấp ngân sách hoàn chỉnh trong hệ thống ngân sách bốn cấp, vừa là một đơn vị dự toán trực tiếp sử dụng kinh phí phục vụ nhiệm vụ chính trị, an ninh quốc phòng và phát triển hạ tầng.

Hệ thống khái niệm và nguyên tắc cốt lõi được triển khai trong nghiên cứu bao gồm:

  • Chu trình ngân sách khép kín: Bao gồm ba giai đoạn kế tiếp nhau gồm lập dự toán, tổ chức chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm.
  • Phân cấp nguồn thu: Gồm nguồn thu xã hưởng 100% (phí, lệ phí, đấu thầu đất công ích), nguồn thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm với ngân sách cấp trên (thuế nhà đất, thuế môn bài hộ kinh doanh với tỷ lệ hưởng tối thiểu 20%), và thu bổ sung cân đối từ ngân sách huyện.
  • Nhiệm vụ chi ngân sách: Gồm chi đầu tư phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội và chi thường xuyên cho bộ máy hành chính, sự nghiệp giáo dục, y tế, văn hóa.
  • Kỷ luật tài khóa: Tuân thủ nguyên tắc cân đối tổng chi không vượt tổng thu và bắt buộc bố trí quỹ dự phòng ngân sách từ 2% đến 4% tổng dự toán chi.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và khoa học, đề tài kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập trong khung thời gian từ tháng 08/2018 đến tháng 08/2019:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập toàn bộ báo cáo kinh tế - xã hội, báo cáo quyết toán thu - chi ngân sách, biểu mẫu phân bổ dự toán của UBND xã Chi Lăng, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Quế Võ và Kho bạc Nhà nước giai đoạn 2016 - 2018.
  • Cỡ mẫu và chọn mẫu sơ cấp: Nghiên cứu tiến hành khảo sát trực tiếp 38 mẫu phiếu điều tra bằng phương pháp chọn mẫu phân tầng có mục đích. Cấu trúc mẫu khảo sát bao gồm: 03 cán bộ Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Quế Võ; 03 cán bộ Chi cục Thuế và Kho bạc Nhà nước; 05 lãnh đạo chủ chốt Đảng ủy, HĐND, UBND xã Chi Lăng; 05 cán bộ Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể; 13 công chức chuyên môn cấp xã; và 09 cán bộ không chuyên trách thôn xóm.
  • Phương pháp phân tích: Áp dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh ngang - dọc theo chuỗi thời gian 2016 - 2018 và phương pháp chuyên gia. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp bóc tách chi tiết cơ cấu từng nguồn thu, nhiệm vụ chi, làm rõ tỷ lệ tăng trưởng và kiểm định mức độ tương thích giữa quy định pháp luật với năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng quản lý ngân sách xã Chi Lăng giai đoạn 2016 - 2018 ghi nhận những phát hiện nổi bật sau:

  • Thu ngân sách vượt dự toán với tỷ lệ rất cao: Trong cả 3 năm, số thu thực hiện đều vượt xa kế hoạch HĐND phê chuẩn. Năm 2016 số thực hiện vượt dự toán 4.287 triệu đồng (tăng 82,0%), năm 2017 vượt 5.463 triệu đồng (tăng 89,5%) và năm 2018 tiếp tục tăng vượt 6.070 triệu đồng (tăng 91,4%). Nguồn thu tăng chủ yếu từ thuế chuyển quyền sử dụng đất và các khoản phí, lệ phí phát sinh khi cơ cấu kinh tế dịch chuyển mạnh sang thương mại dịch vụ (chiếm 70,61% tổng giá trị sản xuất năm 2018).

  • Công tác lập dự toán chi thiếu chuẩn xác, thường xuyên điều chỉnh: Dự toán chi giao đầu năm chưa phản ánh đúng nhu cầu phát triển thực tế, dẫn đến tình trạng chi thực hiện luôn vượt dự toán. Nhu cầu chi xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn mới, giao thông nội đồng và sửa chữa trường học tăng cao khiến dự toán chi phải bổ sung qua nhiều đợt trong niên độ.

  • Kế toán và kiểm soát chi qua Kho bạc có chuyển biến nhưng quyết toán còn chậm trễ: Việc chấp hành kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước huyện Quế Võ đã dần đi vào nền nếp, hạn chế việc chi sai chế độ. Tuy nhiên, công tác hoàn thiện hồ sơ nghiệm thu thanh quyết toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản của các đơn vị sử dụng ngân sách còn kéo dài, gây áp lực dồn việc vào thời điểm chỉnh lý quyết toán (ngày 31 tháng 01 năm sau).

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch lớn giữa số dự toán và thực hiện thu ngân sách bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, sự phát triển nhanh của các cụm công nghiệp lân cận đã đẩy nhanh tốc độ đô thị hóa, gia tăng giao dịch bất động sản và các hoạt động dịch vụ tại địa bàn có 9.301 nhân khẩu. Về chủ quan, Ban Tài chính xã còn xu hướng lập dự toán an toàn nhằm dễ dàng hoàn thành chỉ tiêu, trong khi trình độ dự báo kinh tế - tài chính của cán bộ chuyên trách còn hạn chế.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn tại xã Đông Phong (huyện Yên Phong, Bắc Ninh) và thị xã Cửa Lò (tỉnh Nghệ An), điểm chung rõ nét là các khoản thu từ đất và huy động nhân dân đóng góp luôn chiếm tỷ trọng chi phối (tại Cửa Lò chiếm 18 - 20% tổng thu tự chủ, tại Đông Phong nguồn thu đất tăng đột biến đẩy dự toán năm 2017 tăng 597,85%). Điều này cho thấy tính bất ổn định của nguồn thu ngân sách cấp xã nếu chỉ dựa vào đất đai.

Để minh họa trực quan các kết luận trên, dữ liệu nghiên cứu có thể được thiết kế dưới dạng biểu đồ cột ghép thể hiện tương quan Dự toán - Thực hiện của từng năm, kết hợp đường đồ thị biểu diễn tốc độ tăng chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển. Bên cạnh đó, một bảng cơ cấu phân tích tỷ trọng các khoản thu phân chia và thu bổ sung từ ngân sách cấp trên sẽ làm rõ mức độ tự chủ tài chính của xã Chi Lăng qua từng thời kỳ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm tăng cường công tác quản lý ngân sách xã Chi Lăng:

  1. Chuẩn hóa quy trình lập dự toán thu - chi sát thực tế: UBND xã Chi Lăng phối hợp cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Quế Võ khảo sát toàn diện các cơ sở kinh doanh, dự báo nguồn thu từ quỹ đất công ích 5% và nhu cầu chi tiêu của các ban ngành. Mục tiêu đặt ra là kiểm soát tỷ lệ chênh lệch giữa dự toán giao và thực hiện ở mức dưới 15%, hoàn thành áp dụng đồng bộ trong giai đoạn 2020 - 2022.

  2. Khai thác triệt để nguồn thu và chống thất thu ngân sách: Ban Tài chính xã chủ động phối hợp với Đội thuế liên xã và Chi cục Thuế rà soát 100% hộ kinh doanh cá thể, tăng cường quản lý thu thuế môn bài, phí chợ, lệ phí trước bạ và đấu thầu minh bạch diện tích đất công. Hướng tới mục tiêu duy trì tốc độ tăng thu tự chủ ổn định từ 10% đến 12%/năm trong chu kỳ ngân sách 2020 - 2025.

  3. Thắt chặt kiểm soát chi tiêu công và nâng cao hiệu quả vốn đầu tư: Chủ tịch UBND xã (Chủ tài khoản) cùng Kế toán ngân sách tuân thủ nghiêm quy trình kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước; ưu tiên chi tiền lương, an sinh xã hội và duy trì quỹ dự phòng ngân sách đúng mức 2% - 4%. Đối với chi xây dựng cơ bản, bắt buộc thực hiện giám sát cộng đồng, kiên quyết không để phát sinh nợ đọng xây dựng mới từ năm 2020 trở đi.

  4. Nâng cao năng lực cán bộ và hiện đại hóa phần mềm quản lý tài chính: UBND huyện Quế Võ và xã Chi Lăng tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về Luật Ngân sách Nhà nước và Thông tư 344/2016/TT-BTC. Phấn đấu đến năm 2023, 100% cán bộ Ban Tài chính xã đạt chuẩn trình độ chuyên môn đại học chuyên ngành và sử dụng thành thạo phần mềm kế toán ngân sách xã tích hợp trực tuyến.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn và lý luận cao, là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng sau:

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức tài chính - kế toán cấp xã, phường: Nắm vững phương pháp lập dự toán khoa học, kỹ thuật quản lý thu chi, quy trình đối chiếu chứng từ và kỹ năng quyết toán ngân sách qua hệ thống Kho bạc Nhà nước theo chuẩn mực hiện hành.
  • Lãnh đạo UBND, Thường trực HĐND cấp xã và cán bộ quản lý cấp huyện: Ứng dụng mô hình phân bổ nguồn lực, nâng cao chất lượng thẩm tra, giám sát ngân sách công, xây dựng phương án phân cấp nguồn thu và định mức chi thường xuyên hợp lý cho địa bàn cơ sở.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kế toán - Tài chính công: Sử dụng hệ thống dữ liệu thực nghiệm, bộ chỉ tiêu đánh giá và các bài học kinh nghiệm từ Bắc Ninh làm case study phân tích trong công tác giảng dạy và xuất bản học thuật.
  • Học viên cao học và sinh viên ngành Kinh tế, Kế toán, Quản lý công: Tham khảo khung lý thuyết chuẩn hóa, phương pháp thiết kế phiếu khảo sát thực địa 38 mẫu và kỹ thuật xử lý dữ liệu định lượng phục vụ việc hoàn thiện luận văn tốt nghiệp.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao thu ngân sách tại xã Chi Lăng giai đoạn 2016 - 2018 liên tục vượt dự toán trên 80%?
Nguyên nhân chủ yếu do quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế diễn ra nhanh, tỷ trọng thương mại - dịch vụ đạt 70,61% và các giao dịch quyền sử dụng đất tăng mạnh, tạo nguồn thu phát sinh lớn ngoài dự tính ban đầu của Ban Tài chính xã.

Tỷ lệ trích lập dự phòng ngân sách xã bắt buộc theo quy định là bao nhiêu?
Căn cứ Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Thông tư 344/2016/TT-BTC, UBND xã bắt buộc phải bố trí mức dự phòng từ 2% đến 4% trên tổng dự toán chi để chủ động xử lý các tình huống thiên tai, dịch bệnh và nhiệm vụ cấp bách.

Những nguồn thu nào ngân sách cấp xã được hưởng trọn vẹn 100%?
Ngân sách xã được hưởng toàn bộ số thu từ các khoản phí, lệ phí do xã quản lý; thu từ đấu thầu, khoán quỹ đất công ích 5% và hoa lợi công sản; các khoản huy động đóng góp tự nguyện của nhân dân; cùng nguồn thu kết dư ngân sách năm trước chuyển sang.

Mức điều tiết tối thiểu đối với các khoản thu phân chia giữa ngân sách xã và cấp trên là bao nhiêu?
Theo quy định tài chính hiện hành, các khoản thu như thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng bất động sản, thuế sử dụng đất phi nông nghiệp và lệ phí trước bạ nhà đất được phân chia cho ngân sách xã hưởng với tỷ lệ tối thiểu là 20%.

Khâu nào trong chu trình ngân sách tại xã Chi Lăng còn bộc lộ nhiều hạn chế nhất?
Khâu lập dự toán và quyết toán ngân sách là hai khâu còn tồn tại nhiều điểm nghẽn. Dự toán ban đầu thường thiếu sát sao dẫn đến việc phải điều chỉnh nhiều lần, trong khi việc hoàn tất hồ sơ quyết toán chi đầu tư xây dựng cơ bản thường bị chậm tiến độ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận và hành lang pháp lý về quản lý ngân sách xã theo Luật Ngân sách Nhà nước 2015 và Thông tư số 344/2016/TT-BTC.
  • Phân tích rõ thực trạng thu - chi ngân sách xã Chi Lăng (2016 - 2018), ghi nhận kết quả thu năm 2018 vượt 6.070 triệu đồng (91,4%), đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn trong lập dự toán và kiểm soát chi.
  • Đánh giá thực chứng chuyên sâu thông qua 38 phiếu điều tra đa chiều từ đội ngũ cán bộ quản lý cấp huyện đến công chức chuyên môn cấp cơ sở.
  • Xây dựng 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn liền với mục tiêu định lượng, mốc thời gian thực hiện cụ thể và phân công rõ trách nhiệm của từng chủ thể.
  • Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo thực tiễn có giá trị cao cho các địa phương đang thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Chính quyền xã Chi Lăng và các cơ quan chuyên môn huyện Quế Võ cần nhanh chóng xây dựng kế hoạch hành động chi tiết để triển khai áp dụng các đề xuất trong giai đoạn 2020 - 2025. Bạn đọc, nhà quản lý và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp tục khai thác các phát hiện từ luận văn để phục vụ công tác quản trị và nghiên cứu khoa học chuyên sâu.