CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGÂN SÁCH CẤP XÃ VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH CẤP XÃ 1.1 Khái niệm, đặc điểm và chức năng của ngân sách cấp xã: 1.1 Khái niệm ngân sách cấp xã: Ngân sách cấp xã, phường, thị trấn (dưới đây gọi chung là ngân sách cấp xã) là một bộ phận của ngân sách Nhà nước. Xét về hình thức biểu hiện, ngân sách cấp xã là toàn bộ các khoản thu chi trong dự toán đã được HĐND cấp xã quyết định và được thực hiện trong một năm, nhằm đảm bảo nguồn tài chính cho chính quyền nhà nước cấp xã trong quá trình thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình về quản lý kinh tế - xã hội trên địa bàn. Xét về bản chất, ngân sách cấp xã là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa chính quyền nhà nước cấp xã với các chủ thể khác phát sinh trong quá trình phân phối các nguồn tài chính nhằm tạo lập quỹ ngân sách cấp xã, trên cơ sở đó đáp ứng các nhu cầu chi gắn với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền cấp xã.2 Đặc điểm của ngân sách cấp xã: Ngân sách cấp xã là một cấp ngân sách trong hệ thống NSNN nên nó cũng mang đầy đủ những đặc điểm của NSNN; thêm vào đó là đặc điểm riêng tạo nên sự khác biệt căn bản với các cấp ngân sách khác. * Đặc điểm chung: - Hoạt động của ngân sách cấp xã luôn gắn chặt với hoạt động chính quyền nhà nước cấp xã.
- Quản lý ngân sách cấp xã nhất thiết phải tuân theo một chu trình chặt chẽ và khoa học. - Phần lớn các khoản thu, chi của ngân sách cấp xã được thực hiện theo phương thức phân phối lại và không hoàn trả một cách trực tiếp. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PDF created with pdfFactory Pro trial version www.com 4 * Đặc điểm riêng: - Ngân sách cấp xã vừa là một cấp ngân sách cơ sở trong hệ thống NSNN, vừa là một đơn vị dự toán trực tiếp sử dụng kinh phí. Đặc điểm này có ảnh hưởng không nhỏ đến việc thiết lập các chính sách, cơ chế trong quản lý ngân sách cấp xã.3 Chức năng của ngân sách cấp xã: Ngân sách cấp xã có 02 chức năng: 1.1 Chức năng phân phối: Ngân sách cấp xã được sử dụng vào việc phân phối và phân phối lại các nguồn lực tài chính trong xã hội nhằm thực hiện mục tiêu công bằng xã hội trong phân phối và hưởng thụ kết quả sản xuất kinh doanh.
Nhờ chức năng này mà các nguồn lực tài chính đại diện cho những bộ phận của cải của xã hội được bố trí cho việc thực hiện các mục tiêu KT- XH. Khi vận dụng chức năng phân phối vào thực tiễn để phân phối các nguồn tài chính đòi hỏi phải đáp ứng các yêu cầu cơ bản sau: Phải xác định quy mô, tỷ trọng của đầu tư trong tổng sản phẩm kinh tế quốc dân phù hợp với khả năng và sự tăng trưởng kinh tế ở mỗi thời kỳ nhất định; phải đảm bảo giải quyết mối quan hệ giữa tiết kiệm, đầu tư và tiêu dùng; phải giải quyết thỏa đáng các quan hệ về lợi ích kinh tế của những chủ thể tham gia phân phối.2 Chức năng giám đốc: Chức năng giám đốc là một thuộc tính khách quan vốn có của ngân sách các cấp, bắt nguồn từ bản chất của NSNN. Chức năng giám đốc của ngân sách cấp xã được hình thành trong quá trình huy động, phân phối và sử dụng nguồn vốn ngân sách. Hay nói cách khác việc kiểm tra được thực hiện ở tất cả các giai đoạn trước, trong và sau khi thực hiện.
Thể hiện mọi khoản thu ngân sách phải thực hiện đúng luật hiện hành, mọi khoản chi phải đúng địnhmức, tiêu chuẩn do nhà nước quy định và dự toán do cấp có thẩm quyền phê chuẩn. Và HĐND cấp xã là cơ quan thực hiện chức năng giám đốc, sẽ giám sát, kiểm tra mọi hoạt động của UBND cấp xã. Đặc điểm của chức TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PDF created with pdfFactory Pro trial version www.com 5 năng giám đốc là giám đốc bằng đồng tiền đối với các hoạt động tài chính. Mục đích của chức năng giám đốc nhằm thúc đẩy phân phối các nguồn tài chính của xã hội cân đối và hợp lý, phù hợp với các quy luật kinh tế và đòi hỏi của xã hội, thúc đẩy việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ theo mục đích đã định với hiệu quả cao và giữ gìn kỷ luật tài chính.
Giữa chức năng phân phối và chức năng giám đốc của ngân sách cấp xã có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình hình thành và vận động của ngân sách cấp xã. Trong đó phân phối là chức năng trọng yếu của ngân sách cấp xã, nó vừa là tiền đề vừa là cơ sở cho sự hình thành và vận động của chức năng giám đốc, thông qua phân phối mà thực hiện giám sát, kiểm tra; ngược lại nhờ có kiểm tra, giám sát mà quá trình phân phối ngân sách cấp xã được thực hiện đúng pháp luật và có hiệu quả. Chức năng phân phối chỉ mới cho thấy sự vận động của quỹ tiền tệ tập trung cho từng lĩnh vực phát triển của địa phương còn về tính đúng đắn, hợp lý, phù hợp với yêu cầu của các quy luật kinh tế khách quan muốn được đảm bảo đòi hỏi phải có chức năng giám đốc. Chức năng giám đốc có thể đi trước, trong, hoặc sau quá trình thực hiện phân phối, nhưng xét cho cùng giám đốc về NSNN chỉ có thể bắt nguồn từ quan hệ phân phối.
Vị trí và vai trò của ngân sách cấp xã: 1.1 Vị trí của ngân sách cấp xã trong hệ thống NSNN: Hệ thống NSNN là một chỉnh thể thống nhất bao gồm 4 cấp ngân sách tương ứng với 4 cấp chính quyền Nhà nước, các cấp ngân sách có mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau trong quá trình quản lý ngân sách. Trong hệ thống NSNN, ngân sách cấp xã được coi là ngân sách cấp cơ sở. Ở cấp ngân sách này, thể hiện sống động các quan hệ của Nhà nước mang tính khả thi như thế nào; hiệu lực quản lý Nhà nước đạt ở mức độ nào. Chính vì vậy, có thể nói ngân sách cấp xã có vị trí rất quan trọng trong hệ thống NSNN.
Điều này lý giải trên các góc độ sau: - Xã là một đơn vị hành chính cơ sở ở nông thôn. HĐND cấp xã với tư cách là cơ quan quyền lực Nhà nước tại địa phương được quyền ban hành các Nghị quyết thực hiện nhiệm vụ KT- XH và ngân sách của đơn vị hành chính cấp xã. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PDF created with pdfFactory Pro trial version www.com 6 - Chính quyền cấp xã là nơi trực tiếp liên hệ với dân, giải quyết toàn bộ mối quan hệ và lợi ích giữa Nhà nước với dân bằng pháp luật, bởi vậy chính quyền cấp xã, phải có ngân sách cấp xã đủ mạnh. Thu ngân sách là nguồn thu chủ yếu để đáp ứng các nhu cầu chi ngày cáng phát triển ở xã.
- Cơ cấu thu, chi ngân sách cấp xã thể hiện hầu hết các khoản thu, chi của NSĐP được phân cấp. Đặc biệt có những khoản thu mà chỉ có ngân sách cấp xã quản lý và khai thác mới đạt hiệu suất cao như: thuế nhà đất, thuế chuyển quyền sử dụng đất (nay là thuế thu nhập cá nhân), các khoản thu hoa lợi công sản. Hoặc có những khoản chi mà chỉ ngân sách cấp xã thực hiện mới đảm bảo tính kịp thời, đúng đối tượng như: chi thực hiện chính sách đãi ngộ của Nhà nước đối với người có công và đối với các đối tượng xã hội như trẻ em mồ côi, người khuyết tật, hộ nghèo, chi khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, chi duy tu bảo dưỡng công trình giao thông công cộng do xã quản lý… Qua đó cho thấy, muốn nâng cao hiệu lực của các chính sách thu, chi NSNN thì nhất thiết phải phát huy tốt vai trò của ngân sách cấp xã trong mọi hoạt động của NSNN. Và một đặc điểm rất riêng biệt của ngân sách cấp xã so với các ngân sách khác, đó là: ngân sách cấp xã vừa là một cấp ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt, không có đơn vị dự toán cấp dưới, là đơn vị vừa quản lý ngân sách, vừa thực hiện các nghiệp vụ tài chính, thuế, tài vụ và quản lý quỹ ngân sách, vừa quản lý quỹ tiền mặt, tài sản và quản lý các hoạt động kinh tế, dịch vụ trên địa bàn.
Với đặc thù này, để nghiên cứu và tìm ra phương thức quản lý phù hợp là một trong những vấn đề mà các ngành, các cấp quan tâm để ngân sách cấp xã thực sự là công cụ và phương tiện vật chất giải quyết toàn bộ mối quan hệ và lợi ích giữa Nhà nước và nhân dân bằng pháp luật.2 Vai trò của ngân sách cấp xã: Chính quyền cấp xã có vị trí quan trọng trong hệ thống chính quyền Nhà nước, là cấp trực tiếp thực hiện những nhiệm vụ cụ thể về quản lý hành chính Nhà nước trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh - quốc phòng ở cơ sở, đảm bảo cho các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com PDF created with pdfFactory Pro trial version www.com 7 Để thực hiện tốt nhiệm vụ của mình, cấp xã phải có ngân sách đủ mạnh để góp phần thực hiện tốt các mục tiêu phát triển KT- XH trên địa bàn cũng như việc đảm bảo quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội…Thông qua thu ngân sách, chính quyền cấp xã kiểm tra, kiểm soát và điều chỉnh các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ, chống các hành vi hoạt động phi pháp, trốn lậu thuế và các nghĩa vụ đóng góp khác. Thông qua chi ngân sách, cấp xã bố trí các khoản chi nhằm tăng cường hiệu lực và hiệu quả các hoạt động của chính quyền cấp xã để giữ vững trật tự trị an; quản lý mọi hoạt động kinh tế, văn hóa; thực hiện tốt các chính sách xã hội và tăng cường cơ sở vật chất cho xã. Vì vậy ngân sách cấp xã có vai trò: - Là công cụ tài chính chủ yếu để chính quyền cấp xã thực hiện nhiệm vụ KT- XH đã được phân cấp quản lý, bảo đảm các nguồn vốn để thỏa mãn nhu cầu phát triển kinh tế và các hoạt động văn hóa- xã hội và an ninh - quốc phòng của địa phương.
- Đảm bảo huy động, quản lý và giám sát một phần vốn của NSTW hoạt động trên địa bàn địa phương.