Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã là mắt xích nền tảng trong hệ thống quản trị tài chính công tại Việt Nam. Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, một trung tâm kinh tế xã hội trọng điểm vùng trung du và miền núi phía Bắc, công tác điều hành tài chính cơ sở giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Năm 2023, tổng thu ngân sách toàn tỉnh ước đạt 20.000 tỷ đồng, đưa địa phương lọt vào nhóm 18 tỉnh, thành phố có khả năng tự cân đối thu chi, cùng mức thu nhập bình quân đầu người GRDP đạt 113 triệu đồng/người/năm. Trong bức tranh phát triển chung đó, thành phố Thái Nguyên là trung tâm kinh tế đầu tàu với 32 đơn vị hành chính cơ sở, bao gồm 21 phường và 11 xã.

Mặc dù chỉ số hài lòng của người dân đối với sự phục vụ hành chính SIPAS đạt 90,29% và chỉ số hiệu quả quản trị PAPI đạt 45,7875 điểm, công tác quản lý tài chính tại tuyến xã vẫn đối diện với nhiều rào cản nội tại. Vấn đề nghiên cứu nổi cộm là sự chênh lệch đáng kể giữa dự toán và thực hiện thu chi; chất lượng lập dự toán chưa bám sát tiềm năng kinh tế; công tác quyết toán tại một số đơn vị còn mang tính hình thức; quy trình thanh tra, giám sát thuế ở các cơ sở kinh doanh cá thể chưa sâu sát dẫn đến hiện tượng thất thoát nguồn thu ngân sách.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng quản lý ngân sách cấp xã trên địa bàn thành phố Thái Nguyên trong giai đoạn 2021 - 2023, từ đó xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp ứng dụng thiết thực cho giai đoạn 2023 - 2025. Về mặt học thuật và thực tiễn, công trình mang lại giá trị định lượng rõ nét, cung cấp bộ chỉ số đối sánh khách quan giúp chính quyền đô thị nâng cao tính minh bạch, siết chặt kỷ cương tài khóa và tối ưu hóa nguồn lực công phục vụ trực tiếp cho người dân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết tài chính công hiện đại và mô hình quản lý chu trình ngân sách nhà nước theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015. Theo hệ thống pháp luật Việt Nam, ngân sách nhà nước gồm 4 cấp hành chính, trong đó cấp xã là cấp ngân sách cơ sở, phản ánh mối quan hệ kinh tế trực tiếp giữa nhà nước và cộng đồng dân cư địa phương. Khung lý thuyết của luận văn tập trung vào 5 khái niệm bản lề:

Thứ nhất, ngân sách nhà nước cấp xã là toàn bộ các khoản thu, chi được Hội đồng nhân dân cấp xã quyết định và giao Ủy ban nhân dân cùng cấp chấp hành nhằm đảm bảo thực thi các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội tại địa bàn.

Thứ hai, quản lý thu ngân sách cấp xã là chuỗi tác động của chính quyền thông qua các công cụ pháp lý để huy động nguồn thuế, phí, lệ phí và các khoản thu ngoài thuế theo đúng phân cấp, bảo đảm tính công bằng và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.

Thứ ba, quản lý chi ngân sách cấp xã là quá trình phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ công phục vụ bộ máy hành chính và phát triển sự nghiệp cơ sở theo nguyên tắc tiết kiệm, hiệu quả, gắn với trách nhiệm của chủ tài khoản.

Thứ tư, nguyên tắc cân đối ngân sách, đòi hỏi tổng thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn chi thường xuyên, hạn chế thâm hụt và đảm bảo an toàn tài chính.

Thứ năm, kỷ luật tài khóa và công khai minh bạch, yêu cầu mọi khoản tiền thu chi phải được kiểm soát trước, trong và sau thực hiện, đồng thời niêm yết rõ ràng cho nhân dân giám sát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và khoa học. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ niên giám thống kê thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2021 - 2023, các báo cáo tài chính của Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước và Sở Tài chính tỉnh Thái Nguyên.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu khảo sát chuyên sâu với tổng quy mô mẫu là 98 đối tượng. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là điều tra toàn bộ kết hợp chọn mẫu có chủ đích tại 10 xã đại diện trên địa bàn, bao gồm các xã: Cao Ngạn, Phúc Hà, Phúc Trìu, Phúc Xuân, Quyết Thắng, Tân Cương, Thịnh Đức, Linh Sơn, Huống Thượng và Sơn Cẩm. Cơ cấu mẫu khảo sát bao gồm: 33 cán bộ thuộc ban lãnh đạo (3 cán bộ cấp thành phố và 30 cán bộ lãnh đạo tại 10 xã) cùng 65 công chức trực tiếp làm công tác tài chính, kế toán, thuế và văn phòng (5 cán bộ cấp thành phố và 60 công chức cấp xã với định mức 6 người tại mỗi xã). Lý do lựa chọn cỡ mẫu này là để nắm bắt trọn vẹn cả góc độ chỉ đạo điều hành vĩ mô lẫn quy trình xử lý nghiệp vụ thực tế ở cấp cơ sở.

Phương pháp phân tích dữ liệu ứng dụng công cụ thống kê mô tả, phân tổ thống kê, so sánh số tuyệt đối và số tương đối để làm rõ xu hướng biến động thu chi qua các năm. Dữ liệu định tính từ bảng hỏi được lượng hóa bằng thang đo Likert 5 bậc điểm, với khoảng cách giá trị phân hạng là 0,8 điểm (từ 1,0 - 1,79: Kém; 1,80 - 2,59: Yếu; 2,60 - 3,39: Trung bình; 3,40 - 4,19: Khá; 4,20 - 5,0: Tốt) nhằm đánh giá chuẩn xác mức độ hài lòng và hiệu lực quản lý của từng quy trình tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực chứng giai đoạn 2021 - 2023 trên địa bàn thành phố Thái Nguyên mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, tổng thu ngân sách cấp xã có sự biến động lớn nhưng tỷ trọng nguồn thu tự chủ chưa cao. Năm 2021, tổng thu ngân sách xã đạt 10.880 triệu đồng. Sang năm 2022 và 2023, các khoản thu nội bộ có bước tăng trưởng nhẹ; riêng năm 2023, tổng thu từ nguồn nhà nước tăng 391 triệu đồng, tương ứng mức tăng 6,54% so với năm trước đó. Tuy nhiên, thu chuyển giao từ ngân sách cấp trên vẫn giữ vai trò chi phối khi chiếm tỷ trọng tới 24,36% tổng nguồn tài chính, đạt giá trị khoảng 3.254 triệu đồng. Các khoản thu từ tiền vay địa phương chỉ đóng góp khoảng 105 triệu đồng, tương đương tỷ trọng 0,79%.

Thứ hai, cơ cấu chi ngân sách có xu hướng thu hẹp và dịch chuyển theo hướng thắt chặt chi tiêu công. Năm 2023, tổng chi ngân sách xã trên địa bàn đạt 8.067 triệu đồng, giảm 279 triệu đồng so với năm 2022, tương ứng tỷ lệ giảm 2,70%. Đáng chú ý, chi cân đối ngân sách giảm từ mức 8.367 triệu đồng xuống 7.776 triệu đồng, tương đương mức giảm 591 triệu đồng (giảm 7,07%). Điều này phản ánh sự suy giảm ở một số khoản chi thường xuyên và chi sự nghiệp văn hóa, giáo dục so với giai đoạn đỉnh điểm năm 2021.

Thứ ba, mô hình tổ chức bộ máy quản lý ngân sách cấp xã đạt độ bao phủ 100% nhưng gặp áp lực về khối lượng công việc. Toàn bộ các xã trên địa bàn thành phố đều thành lập Ban Tài chính xã với cơ cấu cứng gồm 3 thành viên: Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã làm Trưởng ban, 1 công chức kế toán ngân sách và 1 thủ quỹ. Với địa bàn dân cư đông đúc và tốc độ chuyển đổi số nhanh, định biên 3 nhân sự tạo ra sự quá tải trong khâu kiểm soát hóa đơn và chứng từ thanh toán.

Thứ tư, công tác lập và chấp hành dự toán còn tồn tại độ lệch lớn. Kết quả khảo sát 98 cán bộ cho thấy điểm đánh giá trung bình về độ chuẩn xác của công tác lập dự toán chỉ dừng ở mức khá thấp, phản ánh tình trạng lập dự toán thu chi dựa nhiều vào số liệu lịch sử thay vì phân tích dòng tiền và tốc độ tăng trưởng kinh tế thực tế của từng địa bàn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những bất cập trên bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về khách quan, giai đoạn 2021 - 2023 ghi nhận sự biến động phức tạp của tình hình kinh tế chung và áp lực phục hồi sản xuất. Về chủ quan, nhận thức của một bộ phận cán bộ địa phương về tầm quan trọng của kỷ cương ngân sách chưa đồng đều; sự phối hợp liên ngành giữa Ban Tài chính xã với Chi cục Thuế và cơ quan quản lý đất đai trong việc rà soát hộ kinh doanh cá thể còn rời rạc.

So sánh với kinh nghiệm thực tiễn từ thành phố Phổ Yên và huyện Đại Từ, nơi đã triển khai tốt việc phân cấp khai thác nguồn thu và tăng cường thanh tra đột xuất để phát hiện gian lận hóa đơn, thành phố Thái Nguyên cần đẩy mạnh hơn nữa cơ chế giám sát thực địa. Để nâng cao năng lực trực quan hóa dữ liệu cho các nhà quản lý, số liệu ngân sách xã hoàn toàn có thể được trình bày thông qua biểu đồ cột chồng nhiều tầng nhằm so sánh tỷ lệ giữa thu tự chủ và thu bổ sung từ cấp trên qua từng năm, kết hợp bảng ma trận phân tích phương sai chênh lệch giữa số dự toán được duyệt và số thực tế quyết toán. Việc số hóa và minh họa trực quan này sẽ giúp Hội đồng nhân dân các xã dễ dàng nhận diện điểm nóng thâm hụt và đưa ra điều chỉnh phân bổ ngân sách kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý ngân sách cấp xã tại thành phố Thái Nguyên, nghiên cứu đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể cho giai đoạn 2023 - 2025:

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập dự toán và chấp hành ngân sách. Ủy ban nhân dân thành phố Thái Nguyên cần chỉ đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp chặt chẽ với Ủy ban nhân dân các xã chuyển đổi phương pháp lập dự toán truyền thống sang phương pháp lập ngân sách dựa trên kết quả đầu ra. Mục tiêu cụ thể là kiểm soát sai số chênh lệch giữa dự toán và thực hiện thu chi xuống dưới mức 5% vào cuối năm 2025. Quy trình này đòi hỏi Ban Tài chính xã phải khảo sát kỹ lưỡng nguồn thu phát sinh trên địa bàn trước thời điểm ngày 15 tháng 7 hàng năm.

Thứ hai, tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và chống thất thu thuế. Chi cục Thuế khu vực cùng Ủy ban nhân dân các xã cần thiết lập cơ chế phối hợp kiểm tra định kỳ tối thiểu 25% đến 30% tổng số cơ sở kinh doanh, thương mại, dịch vụ tại cơ sở hàng năm. Tập trung rà soát các hoạt động chuyển nhượng quyền sử dụng đất, khai thác khoáng sản và thương mại điện tử nhằm chấm dứt tình trạng khai man thuế, nâng mức thu ngân sách nhà nước nội tại cấp xã tăng trưởng ổn định trên 8%/năm trong giai đoạn 2024 - 2025.

Thứ ba, hoàn thiện công tác thẩm định, quyết toán và minh bạch hóa chi tiêu nội bộ. Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã phải chịu trách nhiệm trực tiếp về tính chính xác của hồ sơ quyết toán. Đặt mục tiêu 100% hồ sơ quyết toán ngân sách xã phải hoàn tất thẩm tra và phê chuẩn trước ngày 31 tháng 3 của năm ngân sách tiếp theo, xóa bỏ triệt để hiện tượng lập chứng từ hồi tố hoặc phê duyệt hình thức. Đồng thời, công khai chi tiết số liệu quyết toán tại trụ sở ủy ban và trên cổng thông tin điện tử của xã.

Thứ tư, chuẩn hóa và đào tạo nguồn nhân lực tài chính công. Phòng Nội vụ thành phố phối hợp với Sở Tài chính tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ chuyên sâu cho 100% công chức kế toán và thủ quỹ xã. Nội dung đào tạo tập trung vào kỹ năng vận hành phần mềm quản trị tài chính số, cập nhật Luật Ngân sách Nhà nước và các thông tư hướng dẫn mới, đảm bảo hoàn thành việc cấp chứng chỉ bồi dưỡng nghiệp vụ quản lý tài chính công cho đội ngũ cán bộ trước quý 2 năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu này là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, ban lãnh đạo Ủy ban nhân dân và công chức phụ trách tài chính tại 32 xã, phường trên địa bàn thành phố Thái Nguyên. Nhóm này có thể sử dụng luận văn như một cẩm nang đối chiếu nghiệp vụ, từ đó rà soát lại quy trình lập dự toán và xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ nhằm hạn chế sai sót khi đón các đoàn thanh tra, kiểm toán.

Thứ tư, cán bộ chuyên trách tại các cơ quan quản lý tài chính chuyên môn cấp huyện và tỉnh, bao gồm Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố Thái Nguyên, Kho bạc Nhà nước tỉnh Thái Nguyên và Sở Tài chính. Tài liệu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm về cơ cấu thu chi thực tế của cấp cơ sở, giúp cơ quan cấp trên hoàn thiện định mức phân bổ dự toán và chính sách trợ cấp cân đối ngân sách.

Thứ ba, các giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công và Tài chính - Ngân hàng. Công trình là case study học thuật mẫu mực với phương pháp kết hợp dữ liệu bảng thống kê và thang đo Likert lượng hóa 98 mẫu khảo sát thực địa.

Thứ tư, các nhà hoạch định chính sách và tổ chức nghiên cứu chiến lược phát triển địa phương. Luận văn cung cấp góc nhìn đa chiều về tác động của quá trình đô thị hóa tới tính bền vững của nguồn thu tài chính công ở khu vực nông thôn và bán đô thị.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi gây ra sự chênh lệch lớn giữa dự toán và thực hiện thu chi ngân sách xã tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2021 - 2023 là gì?

Nguyên nhân chủ yếu do việc lập dự toán tại một số xã vẫn mang nặng tính hình thức, chủ yếu dựa trên số liệu cơ sở của năm trước mà chưa dự báo sát sao tốc độ phát triển kinh tế và biến động nguồn thu địa bàn. Ngoài ra, việc phối hợp khảo sát nguồn thu giữa Ban Tài chính xã và các cơ quan thuế, địa chính chưa chặt chẽ, dẫn đến dự toán thu chi bị động.

Quy mô mẫu khảo sát 98 đối tượng có đảm bảo tính đại diện khoa học cho đề tài nghiên cứu không?

Cỡ mẫu 98 đối tượng hoàn toàn đảm bảo tính tin cậy khoa học. Tác giả đã tiến hành điều tra toàn bộ 33 cán bộ thuộc ban lãnh đạo và 65 công chức chuyên trách tại 10 xã đại diện trên địa bàn thành phố Thái Nguyên. Tỷ lệ khảo sát bao phủ toàn diện cả cấp thành phố và cấp xã, phản ánh chính xác nhận định của những người trực tiếp vận hành hệ thống.

Mô hình Ban Tài chính xã 3 thành viên hiện nay đang bộc lộ những điểm nghẽn gì trong quá trình quản lý?

Mô hình Ban Tài chính xã gồm 3 nhân sự (Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã làm Trưởng ban, 1 kế toán và 1 thủ quỹ) đang chịu áp lực rất lớn do khối lượng công việc ngày càng mở rộng. Tốc độ đô thị hóa nhanh và yêu cầu số hóa chứng từ kế toán đòi hỏi nhân lực chuyên trách cao hơn, trong khi việc kiêm nhiệm làm hạn chế tính độc lập trong kiểm tra, giám sát nội bộ.

Tại sao tỷ trọng thu chuyển giao từ ngân sách cấp trên của các xã trên địa bàn thành phố Thái Nguyên vẫn ở mức cao trên 24%?

Tỷ trọng thu chuyển giao chiếm 24,36% (khoảng 3.254 triệu đồng) xuất phát từ việc nguồn thu phát sinh tại chỗ của các xã nông nghiệp còn hạn hẹp, chủ yếu dựa vào các khoản phí, lệ phí nhỏ lẻ. Để đảm bảo chi thực hiện các nhiệm vụ an sinh xã hội, giáo dục và đầu tư cơ sở hạ tầng, ngân sách thành phố và tỉnh bắt buộc phải cấp trợ cấp bổ sung cân đối.

Bài học kinh nghiệm từ huyện Đại Từ và thành phố Phổ Yên có thể ứng dụng trực tiếp cho thành phố Thái Nguyên như thế nào?

Thành phố Thái Nguyên có thể tiếp thu kinh nghiệm của Phổ Yên trong việc giao chỉ tiêu phấn đấu thu cao hơn dự toán cấp trên giao, đồng thời học hỏi huyện Đại Từ ở việc phân định rõ trách nhiệm kiểm tra, thanh tra đột xuất các điểm mỏ và cơ sở kinh doanh. Áp dụng các giải pháp này giúp phát hiện sớm sai phạm, giảm thất thoát thuế từ 15% đến 20% mỗi năm.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và pháp lý về quản lý ngân sách nhà nước cấp xã theo tinh thần của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
  • Đánh giá sắc nét thực trạng quản lý ngân sách xã tại thành phố Thái Nguyên giai đoạn 2021 - 2023, phân tích chi tiết dữ liệu tổng thu 10.880 triệu đồng năm 2021 và diễn biến điều chỉnh chi ngân sách giảm 2,70% trong năm 2023.
  • Định lượng hóa các nhân tố ảnh hưởng thông qua bộ dữ liệu thực chứng gồm 98 mẫu khảo sát, chỉ rõ các điểm nghẽn trong công tác lập dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách cơ sở.
  • Đề xuất đồng bộ hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, gắn liền với các chỉ số mục tiêu cụ thể và lộ trình triển khai rõ ràng cho giai đoạn 2023 - 2025.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho các nhà quản trị đô thị, cán bộ tài chính cơ sở và giới nghiên cứu kinh tế công.

Để hiện thực hóa các định hướng tài chính bền vững, chính quyền thành phố Thái Nguyên cần sớm ban hành kế hoạch hành động cụ thể cho chu kỳ ngân sách 2024 - 2025. Các cấp lãnh đạo và đội ngũ cán bộ tài chính hãy chủ động ứng dụng các giải pháp của luận văn nhằm nâng cao kỷ luật tài khóa, tối ưu hóa nguồn lực công và thúc đẩy diện mạo kinh tế địa phương phát triển thịnh vượng.