MỞ ĐẦU Nƣớc Cộng Hòa Dân Chủ Nhân Dân (CHDCND) Lào có diện tích 236.800 km2 và có chiều dài khoảng 1.898 km, là một quốc gia duy nhất ở Đông Nam Á không giáp với biển. Với địa hình là bình nguyên và cao nguyên, có nhiều núi non bao phủ bởi rừng xanh, có con Sông Mê Kông chảy dọc gần hết biên giới phía tây. Lào là đất nƣớc có khoảng 6.432 triệu dân với tốc độ tăng dân số trung bình 2,4% năm và mật độ dân số trung bình cả nƣớc 22 ngƣời/km2, thấp nhất châu Á, riêng ở thủ đô Viên Chăn mật độ dân số tập trung đến 152 ngƣời/km2. Bên cạnh lợi thế địa lý, tập trung dân cƣ, Viên Chăn cũng là nơi có các di tích văn hóa và lịch sử xƣa và nay nổi tiếng, có các lễ hội riêng biệt hàng năm thu hút sự tham gia của nhiều ngƣời dân địa phƣơng.
Nhờ những đổi thay tích cực của nền kinh tế trong bối cảnh hội nhập quốc tế, du khách đến Lào nói chung và đến Viên Chăn nói riêng tăng hàng năm. Quá trình phát triển du lịch văn hóa gắn với các lễ hội bƣớc đầu đã thu đƣợc kết quả đáng ghi nhận, nhƣng cũng phải đối mặt với các thách thức về môi trƣờng. Các vấn đề môi trƣờng nảy sinh từ hoạt động du lịch văn hóa nhƣ: rác thải, vệ sinh môi trƣờng, tiếng ồn, các dịch vụ phi văn hóa, văn hóa đồi trụy, xâm hại di tích, trật tự trị an,… Trong khi, chính du lịch văn hóa lại chịu các tác động xấu từ bên ngoài, đôi khi ảnh hƣởng tới bản sắc văn hóa dân tộc, đến cơ sở hạ tầng du lịch văn hóa, đến không gian du lịch văn hóa, đến vệ sinh môi trƣờng các địa điểm du lịch văn hóa. Nguyên nhân có thể do thiếu quy hoạch không gian du lịch văn hóa, do lấn chiếm trái phép của các công trình dân sinh xung quanh các địa điểm du lịch văn hóa, du nhập các hình thức lễ hội phi truyền thống làm phức tạp bản sắc lễ hội của dân tộc Lào,… Tình hình trên đã đặt ra nhu cầu tăng cƣờng quản lý môi trƣờng trong hoạt động du lịch văn hóa ở Viên Chăn, góp phần giảm thiểu các tác động môi trƣờng tiêu cực, hƣớng tới du lịch văn hóa bền vững, góp phần tôn tạo và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Lào ở thủ đô Viên Chăn.
Chính vì thế, việc chọn đề tài luận văn cao học“Quản lý môi trường trong hoạt động du lịch văn hóa ở Viên Chăn, Lào” hy vọng góp phần giải guyết các vấn đề nói trên. LUAN VAN CHAT LUONG download 1 : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BVMT DU LỊCH VĂN HÓA THỦ ĐÔ VIÊN CHĂN 1. Tổng quan cơ sở lý luận về môi trƣờng du lịch và vấn đề BVMT DL 1. Một số khái niệm 1.
Khái niệm về môi trƣờng Theo định nghĩa của UNESCO (1981): Môi trƣờng của con ngƣời bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con ngƣời tạo ra, trong đó con ngƣời sống bằng lao động của mình, khai thác tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo nhằm thỏa mãn nhu cầu của con ngƣời. Nhƣ vậy, môi trƣờng sống đối với con ngƣời không chỉ là nơi tồn tại, sinh trƣởng và phát triển cho một thực thể sinh vật là con ngƣời mà còn là "khung cảnh của cuộc sống, của lao động và sự nghỉ ngơi của con ngƣời". Luật Bảo vệ Môi trƣờng Lào (2005) đã đƣa ra khái niệm môi trƣờng, theo đó: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên”. Theo khái niệm này, môi trƣờng đƣợc hiểu là sự tổng hòa của các thành phần tự nhiên.
Nói cách khác, môi trƣờng đƣợc hiểu là môi trƣờng tự nhiên. * Bảo vệ môi trường trong Luật Bảo vệ Môi trƣờng của Lào (2005) đƣợc chỉ ra là những hoạt động góp phần gìn giữ cho môi trƣờng tự nhiên trong lành; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu tới môi trƣờng; phục hồi môi trƣờng bị ô nhiễm, suy thoái; cải thiện, nâng cao chất lƣợng môi trƣờng. Nhƣ vậy, ta thấy rằng để phát triển du lịch thì điều kiện đầu tiên không thể thiếu là tài nguyên thiên nhiên. Trong đó thì môi trƣờng tự nhiên nhƣ môi trƣờng nƣớc, không khí, đất đai, đồi núi là yếu tố chính nhằm đem đến sự thỏa mãn cho du khách du lịch.
Theo luật bảo vệ môi trƣờng công bố ngày 10/01/1994: Môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời và thiên nhiên. Khi du lịch ngày càng phát triển thì đồng nghĩa với tác động không nhỏ đến môi trƣờng, có ảnh hƣởng tới đời sống, sản xuất sự tồn tại, phát triển LUAN VAN CHAT LUONG download 2 : add luanvanchat@agmail.com của con ngƣời và tự nhiên nhƣ suy thoái đất đai, nguồn nƣớc, cảnh quan tự nhiên sẽ bị phá vỡ, dần dần thì vẻ đẹp tự nhiên sẽ không còn nữa và thayvào đó là các hệ thống xử lý rác thải mà thôi. Khái niệm về du lịch Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về du lịch. Vào năm 1963, Hội nghị Liên Hợp Quốc tế về Du lịch ở Roma đã định nghĩa “Du lịch là tổng hòa các mối quan hệ, hiện tƣợng, các hoạt động kinh tế bắt nguồn từ các cuộc hành trình và lƣu trú của cá nhân hay tập thể ở bên ngoài nơi ở thƣờng xuyên của họ hay ngoài nƣớc của họ với mục đích hòa bình.
Nơi họ đến lƣu trú không phải là nơi làm việc của họ.” Theo định nghĩa theo Hội nghị Quốc tế về thống kê du lịch ở Otawa, Cannada tháng 06/1991 “Du lịch là hoạt động của con ngƣời đi tới một nơi ngoài môi trƣờng thƣờng xuyên (nơi ở của mình), trong một khoảng thời gian ít hơn khoảng thời gian đã đƣợc các tổ chức du lịch quy định trƣớc, mục đích của chuyến đi không phải là để tiến hành các hoạt động kiếm tiền trong phạm vi vùng tới thăm”. Hoặc “Du lịch là hoạt động của con ngƣời ngoài nơi cƣ trú thƣờng xuyên của mình nhằm thỏa mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dƣỡng trong khoảng thời gian nhất định” (theo Điều 10 Pháp lệnh Du lịch của Việt Nam). Theo Bộ Văn hóa thông tin và du lịch, Tổng cục du lịch Lào: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con ngƣời ngoài nơi cƣ trú thƣờng xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dƣỡng trong một khoảng thời gian nhất định”. Khu du lịch là nơi có tài nguyên du lịch hấp dẫn với ƣu thế về tài nguyên du lịch tự nhiên, đƣợc quy hoạch, đầu tƣ phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách du lịch, đem lại hiệu quả về kinh tế - xã hội và môi trƣờng.
Sản phẩm du lịch là tập hợp các dịch vụ cần thiết để thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch trong chuyến đi du lịch. Các địa điểm du lịch của Lào đƣợc chia làm 7 vùng chính: Viên Chăn, Xiengkhoang, Luang Prabang, Thakhek, Savanakhet, Huaphan và Champasak. LUAN VAN CHAT LUONG download 3 : add luanvanchat@agmail.com Thủ Đô Viên Chăn: Tổng cộng trên lãnh thổ quốc gia Lào có 1.400 ngôi chùa mà Viên Chăn chiếm số lƣợng chùa nhiều nhất nên nó đƣợc mệnh danh là xứ chùa của quốc gia Lào. Tại đây, có các ngôi chùa nổi tiếng nhƣ chùa That Luang, Chùa Phra Keo, Chùa Ông Tự, Chùa Sí Mƣơng, Chùa Sisaket, Vƣờn Phật Suốn Xiêng Khuôn (tục gọi là Suốn Phụt tức Vƣờn Chƣ Phật), quần thể hàng trăm bức tƣợng đúc theo Phật thoại, trong vùng Thà-Đừa, cách Viên Chăn khoảng 25 km, gần cầu Hữu Nghị Lào-Thái.
Hình 1: Bản đồ hành chính khu vực thủ đô Viên Chăn Ở Viên Chăn có một ngôi chùa Việt tên Bàng Long, khá nguy nga. Từ chợ sáng trên đại lộ Lan Xang, đã thấy sừng sững đài Anou Savary(đài chiến sĩ vô danh), sau 1975 đƣợc đổi tên thành Khải Hoàn Môn (Pa tu Xay), toạ lạc giữa bùng binh ranh giới phố Viêng Chăn và khu vực Thát Luang. Đài Anou Savary đƣợc tạo dựng từ 1958, phần dƣới và ngoài mô phỏng theo đài Arc de Triumphe tại Paris, phần trên và trong LUAN VAN CHAT LUONG download 4 : add luanvanchat@agmail.com gồm những nét kiến trúc, phù điêu đặc thù Lào. Đứng trên tầng cao nhất của Anou Savary ta có thể thấy toàn diện cảnh quan Viên Chăn.
Con đƣờng huyết mạch ở Viên Chăn là đƣờng Sí Mƣơng-Samsenthay, sầm uất trù phú, dấu ấn kiến trúc còn lại của thực dân Pháp chạy xuyên suốt từ khu Thát Khao lên trung tâm Ô - Điên - SengLao, ra đến vùng Si Khay - Wattay, rồi bỗng dƣng ngừng lại, nhƣờng cho kiến trúc cổ truyền Lào: Nhà sàn. Viên Chăn nằm ven sông Mêkông đối diện tỉnh NongKhai (Thái Lan). Tại đây, năm 1994 chính phủ Úc đã tài trợ xây chiếc Cầu Hữu Nghị Lào-Thái(Lao-Thai Friendship Bridge) dài 1240m. Chính nhờ chiếc cầu này mà đã ra mở ra hƣớng phát triển mới cho du lịch 2 nƣớc, kết nối hành lang Đông – Tây và mở ra sự phát triển cho ngành du lịch của cả 3 nƣớc Đông Dƣơng.
Bờ sông Viên Chăn chƣa đƣợc khai thác đúng mức, chủ yếu mới ở mặt hàng ăn, quán cóc. Quán cóc ven bờ sông Viên Chăn rất đa dạng về thực phẩm, với nhiều món ăn ngon và lạ miệng [22]. Du lịch sinh thái Ngày nay sự hiểu biết về du lịch sinh thái đã phần nào đƣợc cải thiện, thực sự đã có một thời gian dài du lịch sinh thái là chủ đề nóng của các hội thảo về chiến lƣợc và chính sách bảo tồn và phát triển các vùng sinh thái quan trọng của các quốc gia và thế giới. Thực sự đã có nhiều nhà khoa học danh tiếng tiên phong nghiên cứu lĩnh vực này, điển hình nhƣ: Một nhà nghiên cứu tiên phong về du lịch sinh thái (DLST), định nghĩa DLST lần đầu tiên vào năm 1987 nhƣ sau: “Du lịch sinh thái là du lịch đến những khu vực tự nhiên ít bị ô nhiễm hoặc ít bị xáo trộn với những mục tiêu đặc biệt: nghiên cứu, trân trọng và thƣởng ngoạn phong cảnh và giới động - thực vật hoang dã, cũng nhƣ những biểu thị văn hoá (cả quá khứ và hiện tại) đƣợc khám phá trong những khu vực này” trích trong bài giảng Du lịch sinh thái của Nguyễn Thị Sơn.
LUAN VAN CHAT LUONG download 5 : add luanvanchat@agmail.com Năm 1994 nƣớc Úc đã đƣa ra khái niệm “DLST là Du lịch dựa vào thiên nhiên, có liên quan đến sự giáo dục và diễn giải về môi trƣờng thiên nhiên đƣợc quản lý bền vững về mặt sinh thái”.