Quản Lý Lợi Nhuận Qua Manipulation Hoạt Động Thực Tế: Nghiên Cứu Tại Việt Nam

Nghiên cứu về quản lý thu nhập qua thao tác hoạt động thực tế tại Việt Nam, phân tích tác động và xu hướng hiện tại trong lĩnh vực này.

• Tác giả: Nguyen Duy Anh
• Người hướng dẫn: Dr. Vu Viet Quang
• Trường học: University of Economics
• Chuyên ngành: Development Economics
• Đề tài: Quản Lý Lợi Nhuận Qua Manipulation Hoạt Động Thực Tế: Nghiên Cứu Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Thesis
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Ho Chi Minh City

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Kết cấu của nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Định nghĩa quản trị lợi nhuận
• 2.2. Định nghĩa quản trị hoạt động thực tế
• 2.3. Các mô hình phát hiện việc sử dụng quản trị lợi nhuận
• 2.4. Động cơ quản trị lợi nhuận
• 2.5. Nghiên cứu thực nghiệm về quản trị lợi nhuận thực tế
• 2.6. Các hình thức thao túng lợi nhuận thực tế
• 2.7. Tác động của quản trị hoạt động thực tế đến hiệu quả hoạt động tương lai của doanh nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ MÔ TẢ DỮ LIỆU
• 3.1. Lựa chọn các năm - công ty nghi vấn
• 3.2. Các biến đại diện quản trị lợi nhuận thực tế
• 3.3. Mô hình thực nghiệm kiểm định giả thuyết 1
• 3.4. Mô hình thực nghiệm kiểm định giả thuyết 2
• 3.5. Mô hình thực nghiệm kiểm định giả thuyết 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Các năm - công ty nghi vấn được lựa chọn
• 4.2. Kiểm định các giả định của hồi quy dữ liệu bảng
• 4.3. Kết quả thực nghiệm và thảo luận
• 4.4. Bằng chứng thực nghiệm về thao túng hoạt động thực tế của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• 4.5. Thảo luận về thao túng hoạt động thực tế
• 4.6. Tác động của quy mô đến quản trị lợi nhuận thực tế
• 4.7. Mối liên hệ giữa việc sử dụng quản trị hoạt động thực tế để đạt mục tiêu lợi nhuận và hiệu quả hoạt động tương lai
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN, ĐÓNG GÓP VÀ HẠN CHẾ
• 5.1. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Tóm tắt

I. Quản Lý Lợi Nhuận Tổng Quan Về Thao Túng Hoạt Động Thực Tế

Bài viết này tập trung vào quản lý lợi nhuận thông qua manipulation hoạt động thực tế, một lĩnh vực ít được nghiên cứu tại Việt Nam. Hiện tượng này xảy ra khi các nhà quản lý can thiệp vào các quyết định kinh doanh thực tế để đạt được mục tiêu lợi nhuận mong muốn, thay vì chỉ điều chỉnh các bút toán kế toán. Các hành vi này có thể bao gồm giảm chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), giảm chi phí bán hàng, tổng hợp và quản lý (SG&A), hoặc đẩy mạnh doanh số bán hàng. Mục tiêu là cải thiện lợi nhuận kế toán ngắn hạn, mặc dù có thể gây tổn hại đến giá trị dài hạn của công ty. Nghiên cứu này xem xét các bằng chứng về thao túng lợi nhuận trong các doanh nghiệp Việt Nam niêm yết trên thị trường chứng khoán. Dẫn chứng từ tài liệu gốc cho thấy các công ty sẵn sàng thực hiện các biện pháp để đạt được mục tiêu lợi nhuận. Nghiên cứu của Graham et al. (2005) cho thấy 78% các nhà quản lý sẵn sàng thực hiện các hy sinh để đạt mục tiêu lợi nhuận.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất Của Quản Lý Lợi Nhuận

Quản lý lợi nhuận (Earnings Management) là việc các nhà quản lý sử dụng các phán đoán trong báo cáo tài chính và cấu trúc các giao dịch để thay đổi báo cáo tài chính. Mục đích là để gây hiểu lầm cho các bên liên quan về hiệu quả kinh tế thực tế của công ty hoặc để ảnh hưởng đến các kết quả hợp đồng phụ thuộc vào các số liệu kế toán được báo cáo. Stolowy và Breton (2004) định nghĩa thao túng kế toán (accounts manipulation) là việc nhà quản lý sử dụng các phán đoán để xây dựng các giao dịch hoặc đưa ra các lựa chọn về hệ thống kế toán có tác động đến khả năng dòng tiền chuyển dịch giữa công ty và các nhà cung cấp vốn, xã hội hoặc chính nhà quản lý.

1.2. Phân Biệt Thao Túng Lợi Nhuận Bằng Dồn Tích và Hoạt Động Thực Tế

Có hai phương pháp chính để thao túng lợi nhuận: thông qua dồn tích (accruals) và thông qua manipulation hoạt động thực tế (real activities manipulation - REM). Dồn tích liên quan đến việc lựa chọn các chính sách kế toán và các ước tính kế toán để đạt được mục tiêu lợi nhuận mong muốn. REM liên quan đến việc thay đổi các quyết định kinh doanh thực tế, chẳng hạn như cắt giảm chi phí R&D hoặc đẩy mạnh doanh số bán hàng bằng các chương trình khuyến mãi. Việc sử dụng dồn tích không tác động đến hoạt động thực tế của công ty, trong khi REM có thể có tác động đáng kể đến hoạt động và giá trị dài hạn của công ty.

II. Vấn Đề Thách Thức Từ Thao Túng Lợi Nhuận Tại Việt Nam

Thao túng lợi nhuận gây ra nhiều thách thức cho thị trường tài chính Việt Nam. Nó làm giảm tính minh bạch và tính trung thực của báo cáo tài chính, khiến các nhà đầu tư khó đưa ra quyết định sáng suốt. Ngoài ra, nó có thể dẫn đến việc phân bổ vốn sai lệch và làm suy yếu chất lượng báo cáo tài chính nói chung. Mặc dù các quy định kế toán (Chuẩn mực kế toán Việt Nam - VAS) và kiểm toán đã được thiết lập, nhưng việc thực thi và giám sát vẫn còn nhiều hạn chế. Điều này tạo cơ hội cho các công ty thực hiện manipulation hoạt động thực tế để đạt được mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn. Hậu quả của những vụ bê bối kế toán, như Enron và WorldCom, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu và hiểu rõ các hành vi thao túng lợi nhuận.

2.1. Ảnh Hưởng Của Thao Túng Lợi Nhuận Đến Nhà Đầu Tư và Thị Trường

Thao túng lợi nhuận làm xói mòn lòng tin của nhà đầu tư vào thị trường chứng khoán. Khi báo cáo tài chính không phản ánh đúng tình hình tài chính thực tế của công ty, nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định đầu tư sai lầm, dẫn đến thua lỗ. Ngoài ra, thao túng lợi nhuận có thể tạo ra sự bất ổn cho thị trường, làm giảm hiệu quả phân bổ vốn và tăng chi phí vốn cho các công ty.

2.2. Các Yếu Tố Thúc Đẩy Thao Túng Lợi Nhuận Trong Doanh Nghiệp

Nhiều yếu tố có thể thúc đẩy các công ty thực hiện thao túng lợi nhuận. Các yếu tố này bao gồm áp lực từ các nhà đầu tư để đạt được mục tiêu lợi nhuận, hệ thống khen thưởng dựa trên hiệu quả tài chính ngắn hạn và sự thiếu kiểm soát nội bộ hiệu quả. Ngoài ra, môi trường pháp lý và thể chế yếu kém có thể tạo điều kiện cho các hành vi thao túng lợi nhuận.

III. Phương Pháp Phát Hiện Thao Túng Mô Hình Nghiên Cứu Thực Nghiệm

Nghiên cứu này sử dụng mô hình thực nghiệm để phát hiện manipulation hoạt động thực tế trong các công ty niêm yết tại Việt Nam. Mô hình này dựa trên các nghiên cứu trước đây của Roychowdhury (2006) và Gunny (2010), sử dụng phân tích hồi quy để ước tính các giá trị bất thường của chi phí sản xuất, chi phí tùy ý (SG&A, R&D, quảng cáo) và dòng tiền từ hoạt động kinh doanh (CFO). Các giá trị bất thường này được sử dụng làm thước đo cho REM. Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của các công ty trong giai đoạn 2005-2015, bao gồm 2374 quan sát công ty - năm.

3.1. Xây Dựng Các Biến Đo Lường Thao Túng Hoạt Động Thực Tế

Để đo lường REM, nghiên cứu tập trung vào ba loại hình chính: (1) cắt giảm chi phí tùy ý (discretionary expenditures), (2) đẩy nhanh thời điểm bán hàng (sale manipulation) và (3) giảm chi phí sản xuất. Các biến số bất thường tương ứng được tính toán bằng cách sử dụng mô hình hồi quy tuyến tính, kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh bình thường của công ty. Ví dụ, chi phí sản xuất bất thường được tính bằng cách so sánh chi phí sản xuất thực tế với chi phí sản xuất dự kiến dựa trên doanh thu và các biến kiểm soát khác.

3.2. Thiết Kế Mô Hình Hồi Quy Để Kiểm Định Giả Thuyết Nghiên Cứu

Nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy đa biến để kiểm định các giả thuyết về REM. Mô hình này bao gồm các biến phụ thuộc là các thước đo REM (chi phí sản xuất bất thường, chi phí tùy ý bất thường và CFO bất thường), biến độc lập là biến chỉ báo cho các công ty nghi ngờ (ví dụ: các công ty đáp ứng hoặc gần đáp ứng các mục tiêu lợi nhuận) và các biến kiểm soát khác liên quan đến đặc điểm của công ty (ví dụ: quy mô, đòn bẩy tài chính, tăng trưởng doanh thu).

IV. Kết Quả Bằng Chứng Về Thao Túng Lợi Nhuận Tại Doanh Nghiệp Việt

Kết quả nghiên cứu cho thấy bằng chứng về manipulation hoạt động thực tế trong các công ty niêm yết tại Việt Nam để đạt được các mục tiêu lợi nhuận. Cụ thể, các công ty có xu hướng cắt giảm chi phí sản xuất và đẩy nhanh doanh số bán hàng khi họ gần đạt được các mục tiêu lợi nhuận. Ngoài ra, nghiên cứu cho thấy rằng các công ty có giá trị tài sản cao hơn có xu hướng sử dụng cắt giảm chi phí sản xuất nhiều hơn để đạt được mục tiêu lợi nhuận. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng mạnh mẽ về ảnh hưởng của REM đến hiệu quả hoạt động trong tương lai của công ty.

4.1. Mức Độ Ảnh Hưởng Của Việc Cắt Giảm Chi Phí Sản Xuất

Nghiên cứu cho thấy rằng hiệu ứng của việc cắt giảm chi phí sản xuất của các công ty bị nghi ngờ có giá trị tài sản cao là lớn nhất (11,14%) trong số ba loại REM. Điều này cho thấy rằng các công ty có uy tín tốt hơn có xu hướng sử dụng cắt giảm chi phí sản xuất để đạt được mục tiêu công ty.

4.2. Tác Động Đến Hiệu Quả Hoạt Động Trong Tương Lai

Kết quả cho thấy rằng các công ty tham gia vào thao túng CFO hoặc cắt giảm chi phí tùy ý như REM để đáp ứng các điểm chuẩn lợi nhuận không có tác động đến hiệu quả hoạt động trong tương lai. Ngược lại, các công ty tham gia vào chi phí sản xuất như REM để đáp ứng các điểm chuẩn lợi nhuận có tác động tiêu cực đến hiệu quả hoạt động trong tương lai.

V. Ứng Dụng Giải Pháp Ngăn Chặn Thao Túng Lợi Nhuận Hiệu Quả

Để ngăn chặn thao túng lợi nhuận, cần có các biện pháp tăng cường kiểm soát nội bộ, cải thiện tính minh bạch của báo cáo tài chính và tăng cường thực thi các quy định kế toán. Cần chú trọng hơn đến việc đào tạo và nâng cao nhận thức của các nhà quản lý và kế toán về các hành vi thao túng lợi nhuận và các hậu quả của chúng. Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các cơ quan quản lý khác cần tăng cường giám sát và kiểm tra các công ty niêm yết để phát hiện và xử lý các hành vi thao túng lợi nhuận.

5.1. Vai Trò Của Kiểm Soát Nội Bộ và Chính Sách Kế Toán

Hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn thao túng lợi nhuận. Các chính sách và thủ tục kiểm soát nội bộ cần được thiết kế để đảm bảo tính chính xác và đáng tin cậy của báo cáo tài chính. Ngoài ra, các công ty cần có các chính sách kế toán rõ ràng và nhất quán để giảm thiểu cơ hội thao túng lợi nhuận.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức và Đạo Đức Nghề Nghiệp

Việc nâng cao nhận thức và đạo đức nghề nghiệp của các nhà quản lý và kế toán là rất quan trọng để ngăn chặn thao túng lợi nhuận. Các chương trình đào tạo và giáo dục cần tập trung vào việc nhấn mạnh tầm quan trọng của tính trung thực và tính hợp lý trong báo cáo tài chính. Ngoài ra, cần có các cơ chế báo cáo và bảo vệ người tố cáo để khuyến khích việc báo cáo các hành vi thao túng lợi nhuận.

VI. Kết Luận Nghiên Cứu Thao Túng Lợi Nhuận và Hướng Đi Tương Lai

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng về manipulation hoạt động thực tế trong các công ty niêm yết tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với các nhà đầu tư, các nhà quản lý và các cơ quan quản lý. Nghiên cứu này cũng mở ra các hướng nghiên cứu tiếp theo về thao túng lợi nhuận tại Việt Nam, chẳng hạn như nghiên cứu về động cơ thao túng lợi nhuận, mô hình thao túng lợi nhuận và phát hiện thao túng lợi nhuận.

6.1. Hạn Chế Của Nghiên Cứu và Đề Xuất Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, chẳng hạn như phạm vi dữ liệu hạn chế và phương pháp đo lường REM còn nhiều tranh cãi. Các nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi dữ liệu, sử dụng các phương pháp đo lường REM khác nhau và nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến thao túng lợi nhuận.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Quản Lý Lợi Nhuận Trong Bối Cảnh Việt Nam

Nghiên cứu về quản lý lợi nhuận ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh Việt Nam, khi thị trường chứng khoán phát triển và các công ty niêm yết phải đối mặt với áp lực ngày càng tăng từ các nhà đầu tư. Việc hiểu rõ các hành vi thao túng lợi nhuận và các tác động của chúng là rất quan trọng để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư và duy trì tính minh bạch của thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lịch sử thị trường tài chính toàn cầu từng chứng kiến nhiều cuộc khủng hoảng nghiêm trọng bắt nguồn từ sự bóp méo thông tin kế toán, tiêu biểu như vụ sụp đổ của WorldCom làm bốc hơi khoảng 180 tỷ USD và khiến hơn 30.000 nhân viên mất việc, hay tại Việt Nam với vụ việc Tập đoàn Vinashin ghi nhận mức thiệt hại ước tính 40,4 triệu USD cùng các khoản nợ lên tới 4,5 tỷ USD. Khi các quy định kế toán ngày càng thắt chặt và hoạt động kiểm toán giám sát chặt chẽ các biến kế toán dồn tích (accruals), các nhà quản trị doanh nghiệp có xu hướng chuyển sang hình thức quản trị lợi nhuận thông qua thao túng hoạt động thực tế (Real Earnings Management - REM). Khác với các thủ thuật ghi nhận kế toán thông thường, REM tác động trực tiếp đến các quyết định kinh doanh như cắt giảm chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D), tăng cường chiết khấu bán hàng, hoặc sản xuất vượt công suất để hạ giá thành đơn vị sản phẩm.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm kiểm định hành vi thao túng hoạt động thực tế của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn 11 năm từ năm 2005 đến năm 2015. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là:

1. Xác định sự hiện diện của hành vi REM tại các doanh nghiệp vừa vặn đạt mục tiêu lợi nhuận (ngưỡng lợi nhuận bằng 0 hoặc tăng trưởng lợi nhuận bằng 0);
2. Đo lường sự khác biệt về mức độ sử dụng REM giữa các doanh nghiệp quy mô tài sản lớn và phần còn lại của thị trường;
3. Đánh giá tác động dài hạn của các hành vi thao túng hoạt động thực tế đến hiệu quả hoạt động tương lai (ROA) của doanh nghiệp.

Với mẫu dữ liệu gồm 2.374 quan sát công ty - năm, kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp hệ thống chỉ số định lượng giúp các nhà đầu tư, kiểm toán viên và cơ quan quản lý phát hiện sớm các dấu hiệu bóp méo kết quả kinh doanh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của hai lý thuyết kinh tế học hành vi và tài chính doanh nghiệp:

• Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory) của Daniel Kahneman và Amos Tversky (1979): Giải thích hàm giá trị phi đối xứng của con người, trong đó tâm lý sợ thua lỗ (loss aversion) khiến nhà quản lý chịu áp lực tâm lý nặng nề hơn trước một khoản lỗ so với mức thỏa dụng nhận được từ một khoản lãi tương đương. Do đó, các doanh nghiệp có động cơ mạnh mẽ để thao túng các hoạt động kinh doanh nhằm tránh báo cáo lỗ hoặc tránh sụt giảm tăng trưởng quanh ngưỡng 0.
• Lý thuyết phát tín hiệu (Signaling Theory) và Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Giải thích sự bất đối xứng thông tin giữa nhà quản trị và cổ đông. Ban điều hành sử dụng các quyết định vận hành để phát tín hiệu tích cực ngắn hạn ra thị trường nhằm duy trì giá cổ phiếu, bảo vệ danh tiếng cá nhân hoặc tối đa hóa các gói thù lao gắn với chỉ số lợi nhuận.

Khung phân tích tập trung vào các khái niệm then chốt:

• Thao túng hoạt động thực tế (REM): Sự thay đổi có chủ đích về thời gian và cấu trúc của các giao dịch vận hành, đầu tư hoặc tài chính nhằm làm sai lệch kết quả kế toán;
• Chi phí tùy ý (Discretionary Expenditures): Tổng chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp (SG&A), chi phí R&D và chi phí quảng cáo;
• Sản xuất thừa (Overproduction): Việc gia tăng sản lượng sản xuất vượt mức cầu nhằm phân bổ chi phí cố định cho nhiều đơn vị sản phẩm, từ đó hạ giá vốn hàng bán (COGS);
• Doanh nghiệp diện nghi vấn (Suspect Firms): Các doanh nghiệp có tỷ suất lợi nhuận trên tài sản hoặc mức thay đổi lợi nhuận rơi sát vào ngưỡng từ 0% đến 1%.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác dữ liệu thứ cấp từ cơ sở dữ liệu quốc tế Orbis, bao gồm toàn bộ các công ty phi tài chính niêm yết trên hai Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE) và Hà Nội (HNX) trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2015. Mẫu nghiên cứu loại bỏ hoàn toàn các doanh nghiệp thuộc ngành ngân hàng, bảo hiểm, tổ chức tài chính và bất động sản do đặc thù cơ cấu bảng cân đối kế toán khác biệt. Dữ liệu được xử lý loại bỏ ngoại lai bằng kỹ thuật Winsorize tại mức phân vị 1% và 99%, mang lại tổng cộng 2.374 quan sát công ty - năm hợp lệ.

Để đo lường 3 đại diện của REM, tác giả kế thừa mô hình ước lượng cắt ngang theo từng ngành - năm của Sugata Roychowdhury (2006) và Katherine Gunny (2010), phân loại ngành theo mã SIC 2 chữ số với điều kiện tối thiểu 5 doanh nghiệp cho mỗi ngành - năm:

1. Dòng tiền hoạt động bất thường (Abnormal CFO): Đo lường mức độ thúc đẩy doanh thu sớm qua chiết khấu giá hoặc nới lỏng tín dụng;
2. Chi phí sản xuất bất thường (Abnormal PROD): Đo lường hành vi sản xuất thừa để giảm giá vốn;
3. Chi phí tùy ý bất thường (Abnormal DISEXP): Đo lường việc cắt giảm chi phí quảng cáo và quản lý.

Phương pháp hồi quy bình phương bé nhất tổng quát khả thi (FGLS) và hồi quy đa biến OLS được áp dụng để khắc phục hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan. Kiểm định Wooldridge cho thấy mô hình không bị vi phạm hiện tượng tự tương quan chuỗi, trong khi hệ số phóng đại phương sai (VIF) của tất cả các biến độc lập đều nằm dưới mức 2,12, khẳng định không tồn tại hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực nghiệm trên mẫu 2.374 quan sát công ty - năm đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

1. Sự hiện diện rõ rệt của hành vi REM tại nhóm doanh nghiệp diện nghi vấn: Nghiên cứu xác định được 228 quan sát thuộc nhóm vừa đủ đạt lợi nhuận dương (tỷ số lợi nhuận ròng trên tổng tài sản từ 0 đến 0,01) và 265 quan sát thuộc nhóm vừa đủ đạt mức tăng trưởng lợi nhuận dương (mức thay đổi lợi nhuận từ 0% đến 1%). Cả hai nhóm này đều có sự suy giảm đáng kể dòng tiền hoạt động và chi phí tùy ý, đi kèm sự gia tăng bất thường trong chi phí sản xuất.
2. Hiệu ứng quy mô tài sản chi phối mạnh mẽ lựa chọn hình thức REM: Đối với các doanh nghiệp quy mô lớn (giá trị tài sản vượt mức phân vị thứ 75), mức độ thao túng chi phí sản xuất đạt tỷ trọng cao nhất lên tới 11,14%, vượt xa mức độ thao túng doanh thu (2,54%) và mức độ cắt giảm chi phí tùy ý (0,398%). Điều này chỉ ra rằng các công ty lớn có uy tín thương hiệu cao thường chọn giải pháp sản xuất thừa để ẩn giấu việc quản trị lợi nhuận dưới danh nghĩa gia tăng quy mô sản xuất.
3. Chất lượng dòng tiền suy giảm tại nhóm nghi vấn: Tỷ số dòng tiền hoạt động trên tổng tài sản (CFO/A) của nhóm doanh nghiệp nghi vấn chỉ đạt bình quân 0,03, thấp hơn đáng kể so với mức 0,05 của nhóm doanh nghiệp còn lại. Tỷ lệ tiền mặt thu được từ doanh thu ở nhóm nghi vấn là khoảng 3% (tương ứng tỷ số CFO/A là 0,03 trên Doanh thu/A là 0,97), trong khi nhóm đối chứng đạt mức 5% (CFO/A là 0,05 trên Doanh thu/A là 1,06), chứng minh các doanh nghiệp nghi vấn đã cấp tín dụng thương mại quá mức để ghi nhận doanh thu ảo.
4. Hệ quả tiêu cực kéo dài đến hiệu quả hoạt động tương lai: Hồi quy đa biến kiểm định tác động dài hạn cho thấy hành vi sản xuất thừa để giảm giá vốn có mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê với tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) ở kỳ tiếp theo ($t+1$). Ngược lại, hành vi cắt giảm chi phí tùy ý và thao túng dòng tiền không để lại tác động tiêu cực đáng kể lên ROA kỳ sau.

Thảo luận kết quả

Các kết quả thực nghiệm phản ánh trung thực bối cảnh môi trường kinh doanh tại Việt Nam. Khi biểu đồ phân phối tần số (Histogram) thể hiện sự gián đoạn rõ rệt với sự sụt giảm bất thường của các công ty ngay bên trái mốc 0 và sự gia tăng đột biến của các công ty ngay bên phải mốc 0, bằng chứng cho thấy có sự dịch chuyển có chủ đích của ban điều hành nhằm tránh báo cáo kết quả thua lỗ.

Doanh nghiệp lớn tại Việt Nam ưu tiên sản xuất thừa (mức độ tác động 11,14%) vì thủ thuật này diễn ra bên trong quy trình sản xuất, rất khó bị các cơ quan thanh tra và kiểm toán viên độc lập chất vấn so với việc cắt giảm trực tiếp chi phí kế toán. Tuy nhiên, cái giá phải trả là lượng hàng tồn kho ứ đọng lớn, chi phí lưu kho tăng cao và nguy cơ trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho trong tương lai, trực tiếp kéo giảm ROA ở các niên độ tiếp theo. Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các kết luận của Sugata Roychowdhury (2006) tại thị trường Mỹ và kết quả nghiên cứu của Daniel Cohen cùng các cộng sự (2010), đồng thời bổ sung bằng chứng thực nghiệm quan trọng cho thị trường chứng khoán mới nổi tại khu vực Đông Nam Á.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng định lượng, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

• Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN): Xây dựng và ban hành bộ chỉ số cảnh báo sớm về quản trị lợi nhuận hoạt động thực tế vào quý II/2026. Mục tiêu cụ thể là đưa các tiêu chí chênh lệch dòng tiền và biến động hàng tồn kho bất thường vào hệ thống giám sát tự động, phấn đấu giảm 15% đến 20% các trường hợp doanh nghiệp bóp méo số liệu tài chính trước năm 2028.
• Các công ty kiểm toán độc lập: Tích hợp các mô hình kinh tế lượng ước lượng phần dư bất thường của dòng tiền và chi phí sản xuất theo chuẩn Roychowdhury vào quy trình soát xét thường niên từ mùa kiểm toán năm 2026. Kiểm toán viên cần tập trung đối soát chuyên sâu khi phát hiện tỷ lệ vòng quay hàng tồn kho giảm mạnh đi kèm sự suy giảm tỷ số CFO/A dưới ngưỡng 0,04.
• Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát doanh nghiệp: Tái cấu trúc khung đánh giá hiệu quả công việc (KPI) của Ban Tổng giám đốc trong năm tài chính 2026. Cần loại bỏ việc gắn thưởng thuần túy vào chỉ số lợi nhuận ròng hoặc EPS kế toán, thay bằng chỉ số dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO) và tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư dài hạn (ROIC).
• Các tổ chức tín dụng và quỹ đầu tư: Thiết lập nguyên tắc thẩm định chất lượng thu nhập bằng cách so sánh tỷ lệ chuyển hóa từ lợi nhuận sang dòng tiền thực (duy trì tỷ lệ CFO trên Lợi nhuận ròng tối thiểu đạt mức 1:1,2). Định kỳ đánh giá rủi ro hàng tồn kho đối với các doanh nghiệp niêm yết có quy mô tài sản trên 1.000 tỷ đồng trước khi cấp hạn mức tín dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên kinh tế: Nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kinh tế lượng ứng dụng, cách triển khai mô hình đo lường biến kế toán bất thường FGLS và phân tích dữ liệu bảng trong lĩnh vực tài chính doanh nghiệp.
• Chuyên viên phân tích tài chính và nhà quản lý quỹ đầu tư: Cung cấp bộ công cụ định lượng hỗ trợ sàng lọc chất lượng cổ phiếu, phát hiện sớm các "bẫy lợi nhuận" tại các doanh nghiệp vừa vặn vượt mục tiêu kinh doanh để tối ưu hóa danh mục đầu tư.
• Kiểm toán viên và chuyên gia soát xét nội bộ: Nắm bắt các kỹ thuật nhận diện hành vi sản xuất thừa và nới lỏng chính sách bán hàng có chủ đích, phục vụ đắc lực cho việc đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính.
• Cơ quan quản lý thị trường và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực nghiệm xác đáng để hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cao tính minh bạch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.

Câu hỏi thường gặp

Quản trị lợi nhuận qua hoạt động thực (REM) khác gì so với quản trị lợi nhuận qua biến kế toán dồn tích (AEM)?
Quản trị qua biến dồn tích chỉ can thiệp vào các ước tính kế toán như thay đổi phương pháp khấu hao hay trích lập dự phòng vào cuối kỳ tài chính. Ngược lại, REM can thiệp trực tiếp vào hoạt động sản xuất kinh doanh xuyên suốt niên độ (như hạ giá bán, đẩy mạnh sản xuất vượt cầu, cắt giảm R&D), làm thay đổi dòng tiền thực và có thể hủy hoại giá trị dài hạn của doanh nghiệp.

Tại sao các doanh nghiệp quy mô tài sản lớn lại chuộng thao túng chi phí sản xuất với tỷ lệ lên tới 11,14%?
Doanh nghiệp quy mô lớn chịu sự giám sát chặt chẽ từ kiểm toán viên và công chúng, khiến việc can thiệp vào sổ sách kế toán tiềm ẩn rủi ro pháp lý cao. Sản xuất thừa cho phép họ tận dụng lợi thế quy mô sẵn có để phân bổ chi phí cố định, làm giảm giá vốn hàng bán mà vẫn dễ dàng giải trình là hoạt động mở rộng kinh doanh thông thường.

Nghiên cứu định danh "doanh nghiệp diện nghi vấn" (Suspect Firms) dựa trên những tiêu chí nào?
Nghiên cứu áp dụng hai tiêu chí chuẩn mực quốc tế:

1. Các doanh nghiệp có tỷ suất lợi nhuận ròng trên tổng tài sản đầu kỳ nằm trong khoảng hẹp từ 0% đến 1% (vừa vặn tránh lỗ);
2. Các doanh nghiệp có mức thay đổi lợi nhuận trước thuế và lãi vay chia cho tài sản đầu kỳ từ 0% đến 1% (vừa vặn duy trì mức tăng trưởng dương).

Hành vi sản xuất thừa (Overproduction) gây tổn hại như thế nào đến kết quả kinh doanh trong dài hạn?
Sản xuất thừa tạo ra lợi nhuận kế toán ngắn hạn nhờ giảm giá vốn đơn vị, nhưng dẫn đến tích tụ hàng tồn kho khổng lồ. Trong các niên độ tiếp theo, doanh nghiệp phải gánh chịu chi phí lưu kho, bảo quản, chi phí vốn ứ đọng và buộc phải trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho, khiến tỷ suất ROA sụt giảm nghiêm trọng.

Nhà đầu tư cá nhân có thể nhận diện doanh nghiệp có dấu hiệu thao túng hoạt động thực tế bằng cách nào?
Nhà đầu tư có thể quan sát hai dấu hiệu then chốt:

1. Doanh thu và lợi nhuận liên tục tăng nhưng dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh (CFO) sụt giảm hoặc âm liên tục nhiều quý;
2. Tỷ số vòng quay hàng tồn kho suy giảm mạnh trong khi tỷ số giá vốn hàng bán trên doanh thu giảm bất thường so với mức trung bình ngành.

Kết luận

• Luận văn đã kiểm định thành công và chứng minh các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam sử dụng các hành vi thao túng hoạt động thực tế để đạt các ngưỡng lợi nhuận mục tiêu.
• Mức độ thao túng chi phí sản xuất thông qua sản xuất thừa chiếm tỷ lệ cao nhất (11,14%) tại các doanh nghiệp có quy mô tài sản lớn, cho thấy danh tiếng doanh nghiệp tỷ lệ thuận với xu hướng lựa chọn các thủ thuật vận hành khó bị phát hiện.
• Nghiên cứu chỉ ra sự đánh đổi nghiêm trọng khi hành vi sản xuất thừa làm suy giảm đáng kể tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) của doanh nghiệp trong giai đoạn tiếp theo.
• Đóng góp nổi bật của công trình là việc đặt nền móng nghiên cứu thực nghiệm đầu tiên về quản trị lợi nhuận qua hoạt động thực tại Việt Nam, thiết lập hệ thống phương trình hồi quy theo ngành - năm trên tập dữ liệu chuẩn mực 2.374 quan sát.
• Trong lộ trình nâng hạng thị trường chứng khoán giai đoạn 2026-2030, các bên tham gia thị trường cần chủ động ứng dụng các mô hình định lượng để nhận diện rủi ro bóp méo thông tin, hướng tới một môi trường đầu tư minh bạch và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

UNIVERSITY OF ECONOMICS ERASMUS UNVERSITY ROTTERDAM HO CHI MINH CITY INSTITUTE OF SOCIAL STUDIES VIETNAM THE NETHERLANDS VIETNAM – THE NETHERLANDS PROGRAMME FOR M.A IN DEVELOPMENT ECONOMICS EARNINGS MANAGEMENT BY REAL ACTIVITIES MANIPULATION: A LOOK AT VIETNAM BY NGUYEN DUY ANH MASTER OF ARTS IN DEVELOPMENT ECONOMICS HO CHI MINH CITY, November 2016 UNIVERSITY OF ECONOMICS INSTITUTE OF SOCIAL STUDIES HO CHI MINH CITY THE HAGUE VIETNAM THE NETHERLANDS VIETNAM - NETHERLANDS PROGRAMME FOR M.A IN DEVELOPMENT ECONOMICS EARNINGS MANAGEMENT BY REAL ACTIVITIES MANIPULATIONS: A LOOK AT VIETNAM A thesis submitted in partial fulfilment of the requirements for the degree of MASTER OF ARTS IN DEVELOPMENT ECONOMICS By NGUYEN DUY ANH Academic Supervisor: Vu Viet Quang HO CHI MINH CITY, November 2016 DECLARATION This is to certify that this thesis entitled “Earnings Management By Real Activities Manipulations: A Look At VietNam”, which is submitted by me in fulfillment of the requirements for the degree of Master of Art in Development Economics to Viet Nam – The Netherlands Programme (VNP). To the best of my knowledge, my thesis does not infringe on anyone’s copyright nor violate any proprietary rights and that any ideas, techniques, quotation, or any other material from the work of other researchers in my thesis, published or otherwise, are fully acknowledge in accordance with the standard referencing practices. HCMC, November 30th, 2016 Nguyen Duy Anh i ACKNOWLEDGEMENT I would like to thank my supervisor, Dr. Vu Viet Quang for his comprehensive guidance, great support and valuable advice he has given through my research study.

I have been very lucky to a supervisor who took a high cared about my work and who respond to my question. He consistently allowed this paper to be my work but steered me in the right the direction whenever he thought I needed it. His careful editing contributed enormously to the production of this thesis. I also would like to thank my co-supervisor Dr.

Truong Dang Thuy for his enthusiastic support, availability and constructive suggestion, which help me overcome the challenge and high- pressured situation during the time of research. I would like to express my gratitude to all lecturers of the Vietnam- Netherlands Program who have provided an interesting lesson to build my economic knowledge during this program. Besides, completing this work would have been difficult if it is not supported by my best friends. I am indebted to them for their help.

Moreover, I wish to thank all my friends who are in VNP 21 who share unforgettable memories in this program. Finally, there are also words of deep gratitude for my family who support and encourage me when I implement my postgraduate studies. ii ABSTRACT This research thesis tests three hypothesizes: (i) In Viet Nam, the listed companies that meet earnings target (zero earnings and zero earnings growth) exhibit the proof of real activities manipulation (ii) Hypothesis 2: there is the difference between the extent of using real activities manipulation of the listed firm that meet benchmark and those that meet earning benchmark and have a high value of an asset (iii) there is no relationship between firm using real activities manipulation to just meet earnings benchmark and future performance. Our tests were based on data included 2374 firm-year observation covering 2005 to 2015.We focus on companies that satisfy one of the criteria: zero earnings or zero earnings growth.

The firms meet the criteria call suspected firms or belong to suspected firms group. The rules identify the firms that more likely to using real activities manipulation. We examine three types of real earnings management: (1) cutting discretionary expenditures (2) acceleration of timing of sales (sale manipulation) (3) reducing the cost of production. To measure real earnings management, we follow the cross-section model developed by Roychowdhury (2006), Gunny (2010); and estimate abnormal production cost, abnormal discretionary spending (sum of SG&A, R&D, and advertising) and abnormal CFO.

Our finding is that Vietnamese listed firmed apply real activities management to meet earnings benchmark. Besides, the degree effect of cutting production cost of the suspected firms with a high value of assets is highest (11.14%) among three types of real activities management (2.54% for sale manipulation and 0.398% for reducing discretionary expenses, which suggest the firm with a good reputation prefer employ cutting production cost to meet companies target. Final, the companies which engage in CFO manipulation or cutting discretionary expenses, as real earnings management to just meet earnings benchmarks have no impact on subsequent performance. In contrast, the companies which engage in production cost as real earnings management to just meet earnings benchmarks have negative impact on subsequent performance.

Keyword: Capital markets; Accounting choice; Earnings manipulation. iii Table of Contents DECLARATION. Structure of study. Definition of earnings management.

Real activities management definition. Models to detect the use of earnings management. Incentive to earnings management. Empirical research on real earnings management.

Type of real earnings manipulation. Impact of real activity management on firm future performance. 26 METHODOLOGY AND DATA DESCRIPTION. Selection of suspect firm-year.

Real earnings proxies. Empirical model to test hypothesis 1. Empirical model to test hypothesis 2. Empirical model to test hypothesis 3.

35 RESULTS AND DICUSSION. Selected suspected firm-year. Testing the assumptions of panel data regression. Empirical and discussion.

Empirical evidence on the real activities manipulation of Companies listed in the Viet Nam stock market. Discussion about real activities manipulation. Size effect on real earnings management. The accociation between using real activites managmet to meet earnings benchmark and future performance.

55 CONCLUSION, CONTRIBUTION, AND LIMITATION. Limitation and further research. 63 v List of Table and Figure List of Tables Table 1: Earnings management definition. 8 Table 2: Calculating abnormal accruals.

11 Table 3: Variable descriptions. 32 Table 4: Description statistics for sample firms in 2005-2015 period. 37 Table 5: Pearson Correlation matrix. 40 Table 6: Variance inflation factor.

41 Table 7: Comparison of suspect firm and the rest of sample. 45 Table 8: Capture net effect when firms combine one more type of real earnings management. 49 Table 9: Multivariate regression analyses of size effect on earnings management in Vietnam listed firms. 50 Table: 10 Regression between real activities and future performance.

53 List of Figure Figure 1: Framework for understanding the practice of Accounts Manipulation. 6 Figure 2: A hypothetical value function. 16 Figure 3: The losses have more impact on than an equivalent amount of gain. 17 Figure 4: The distribution of changes in net income divided by market value of equity at the beginning of the year.

18 Figure 5: histogram of distribution of net income scaled by lagged total assets (Figure 5A) and histogram of distribution of change in net income scaled by lagged total assets (Figure 5B). 35 Figure 6: Comparing mean of the suspect firm group (include observation of firm with zero earnings and firm with zero earnings growth) and men of the rest of sample. 39 vi ABBREVIATION RM Real management REM Real earnings management vii CHAPTER 1 INTRODUCTION 1. Problem statement With the explosion of the Dot-Com bubble in 2000, the previous stock which used to be bullish now became going down.

Then, in the end, the awful reality kept up with the firms which were supposed to try to hide the unpleasant truth in their financial reports. The beginning of the long list big scandal happened in 2000 when Xerox admitted that over a four year – period, their income had been overstated by US$1. They boosted their income by reported revenue from the lease of printers and copier in the long-term too early. Unfortunately, it was not an isolated example.

Enron Corporation uses a special purpose accounting entities which help them hide billion dollars worth of debt away its balance sheet. WorldCom employed a simple scheme to change more than US$ 11 billion of cost to assets. Tyco International executives were accused of covering million US dollar debt, which they borrowed from employees with interest – free or very low-interest loans and do not disclose these loans. After investigation of the U.

Securities and Exchange Commission, Quest Communication was forced to adjust their profit by US $2.4 billion because Quest Communication reported impressive income from the transaction is booked as revenue without receiving money. The series of financial accounting scandal still goes on. As a result of the scandals, the collapse of cooperation lead to hundreds of billion dollars in loss for investors, thousand job losses. The collapse of WorldCom in May 2002 is the biggest, with approximately US $180 billion in the loss and also 30.

Besides financial accounting scandals, it also highlights the failures to audit financial statement correctly. For example, Arthur Andersen LLP, which was one member of Big 5 accounting firm in the world, prepared Enron’s financial report. Andersen also collapses after Enron scandal. According to the Securities and Exchange Commission investigation, firstly, Andersen found out many “trouble” transactions which were highly risky, but Andersen audit firm received a million fees, so Andersen did not give their opinion of these risk.

Further, Andersen ordered their company’s Houston office destroy a thousand of the document to prevent Securities and Exchange Commission from investigating Enron’s bankruptcy. These Arthur Andersen scandals reduce the faith of investor in the integrity of the audit firm. After all, United States of America enacted Sarbanes-Oxley Act in July 2002 to improve the business environment and protect investors. 1 The new environment force academics, regulator, and practitioners concern with companies ‘earnings management to protect investment and control capital market efficiency.

There are two reasons why we should study earnings management. Firstly, more research on earnings management, more suggestion for improvement (Ronen, 2002a, 2002b, 2002c). The others try to understand the earnings management phenomenon (Ronen and Yaari, 2007). According to Erickson, Hanlon, and Maydew (2006), if we can understand clearly why earnings management occur, and how it is created, we can effectively prevent futures happening.

Accounting research shows that not all earnings management is wrong. Therefore, each type of earnings management, we can take an active action to avoid this risk. Schipper (1989) defines: “Earnings management occurs when managers use judgment in financial reporting and structuring transactions to alter financial reports to either mislead some stakeholders about the underlying economic performance of the company or to influence contractual outcomes that depend on reported accounting numbers.” In another word, somebody is acting something which effects negatively on someone else. For example, to evaluate firm’s credibility; financial health and viability; creditors apply the numbers reported (Ge, 2010).

In turn, among other indicators, investors use earnings to monitor operational performance. Nevertheless, their conclusions on a given number reported could be incorrect if they are unable to recognize and adapt to the impacts of earnings management which is hiding in the financial statements. This distortion will become apparent in future results when the firm’s performance does not match their evaluations. Accruals manipulation does not involve by altering operating activities of the firm, but through selecting the relevant accounting system to meet desired goals.

On the other hand, real earning management is the action of managers to reach their objective by changing real firm operations such as decline research & development cost; decreasing selling, general and administrative outlays; sales promotion. These two types of earnings management are tools for managers to increase/decrease revenues; nevertheless, one form has an effect on real activities, and the other form does not involve in operation. There are some possible benefits if managers employ REM, even though the cost of using accruals management could be lower than REM. Firstly, based on accruals management, every action on changing financial reports is quickly placed under scrutiny by regulator and auditor, whereas both auditor and regulator cannot prevent financial executives from employing REM.

Secondly, the flexibility of using accruals management is limited.