Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRUNG TÂM HỌC TẬP CỘNG ĐỒNG ĐÁP ỨNG NHU CẦU NGUỒN NHÂN LỰC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Vấn đề giáo dục người lớn và quá trình phát triển trung tâm học tập cộng đồng Ở thế kỷ XXI, một trong những nhân tố quyết định, thúc đẩy quá trình hội nhập quốc tế của mỗi quốc gia là chất lượng nguồn nhân lực. Vì vậy, sự thách thức đối với mỗi nước là phải trở thành một xã hội học tập và phải bảo đảm cho công dân của mình được trang bị kiến thức, kĩ năng và trình độ tay nghề cao.
Giáo dục thường xuyên đã trở thành công cụ để mở rộng, tạo cơ hội học tập cho mọi người và xây dựng xã hội học tập. Thực tế cho thấy, học tập thường xuyên đã trở thành nhu cầu thiết yếu đối với nhiều người. Các loại hình giáo dục - đào tạo và hình thức học, vừa làm vừa học được đa dạng hoá nhằm đáp ứng nhu cầu học ngày càng tăng của xã hội. Xây dựng xã hội học tập để tiến tới nền kinh tế tri thức đã và đang là một chủ đề được UNESCO và các tổ chức giáo dục giáo dục quốc tế hết sức quan tâm.
Xã hội học tập là một xã hội mà mọi người được khuyến khích và hỗ trợ để học tập, mọi người vừa làm, vừa học, học thường xuyên, học liên tục để không ngừng cập nhật tri thức nâng cao trình độ học vấn và tay nghề. Những người lớn tuổi theo học hệ tập trung thường đã trải qua giai đoạn làm việc tập trung trước khi trở lại học tập. Phần đông người học lớn tuổi theo học các hệ tại chức theo chế độ vừa học, vừa làm. Phải giáo dục người lớn tinh thần về yêu nghề, đạo lý nghề nghiệp, đạo lý làm người.
Mỗi ngành, mỗi cơ sở phải có chiến lược giáo dục, biến quá trình giáo dục thành tự giáo dục. Từ lâu, các nước trên thế giới và các tổ chức Quốc tế đã quan tâm đến vấn đề giáo dục cho người lớn [99]. 8 Năm 1949, tại Elsinor (Đan Mạch), tại Hội nghị thế giới về giáo dục người lớn được triệu tập, người ta bàn đến xu thế giáo dục người lớn và đặt ra những vấn đề cần phải được quan tâm. Hội nghị nêu lên khẩu hiệu “Vì sự công bằng xã hội” về giáo dục với người lớn và cơ hội giáo dục lần thứ hai cho những người thất học do chiến tranh.
Năm 1960, Hội nghị thế giới về giáo dục người lớn lần thứ hai tại Montreal (Canada) đã nêu khẩu hiệu “Giáo dục người lớn trong thế giới đang đổi thay”, nhấn mạnh vai trò của giáo dục người lớn trong điều kiện cách mạng khoa học và công nghệ phát triển mạnh mẽ. Hội nghị khẳng định giáo dục người lớn là một bộ phận trong hệ thống giáo dục của các quốc gia. Năm 1972, Hội nghị thế giới về giáo dục người lớn lần thứ ba được tổ chức tại Tokyo (Nhật Bản) đã đánh dấu một cột mốc phát triển mới của giáo dục người lớn: Vấn đề học tập suốt đời là bối cảnh của giáo dục con người trước những tiến bộ vũ bão của khoa học và công nghệ hiện đại và nền kinh tế tri thức. Năm 1985, Hội nghị thế giới về giáo dục người lớn lần thứ tư được tổ chức ở Paris (Pháp) khẳng định giáo dục người lớn phải tham gia giải quyết hàng loạt vấn đề như dân số, môi trường, huấn luyện nghề, xoá mù chữ chức năng ở các nước phát triển, phân hoá giàu - nghèo, bảo vệ di sản văn hoá v.v… Giáo dục người lớn phải đặc biệt chú ý đến những đối tượng thiệt thòi, yếu thế nhất trong xã hội, hoặc “bị bỏ quên” như phụ nữ nghèo khổ, trẻ em gái, thanh niên thất nghiệp, người nghèo ở nông thôn, người già cả.
Hội nghị thế giới về giáo dục người lớn lần thứ năm được tiến hành ở Hamburg (Đức) đã nêu khẩu hiệu lớn: “Giáo dục người lớn - chìa khoá bước vào thế kỷ XXI”. Giáo dục người lớn được coi như một giải pháp đào tạo nguồn nhân lực cho phát triển kinh tế và xã hội trước những xu thế mới: “Giáo dục người lớn và giáo dục trẻ em tuy mức độ phát triển khác nhau tuỳ theo mỗi nước, song đều là những bộ phận cần thiết của một quan niệm mới về giáo dục, 9 về học tập suốt đời - Giáo dục người lớn là bộ phận không thể thiếu được của bất kỳ hệ thống giáo dục nào” [dẫn theo 13] Năm 2000, Diễn đàn giáo dục thế giới được tổ chức tại Dakar (Senegal) đã thông qua “Khuôn khổ hành động Dakar”, chính phủ các nước cam kết bảo đảm duy trì các mục đích về giáo dục cho mọi người, trong đó người lớn cũng phải được đáp ứng những nhu cầu học tập cơ bản của mình. Năm 2003, Tại Bangkok (Thái Lan), Hội nghị quốc tế bàn về giáo dục đã nhấn mạnh vai trò của giáo dục người lớn đối với việc thực hiện dân chủ ở mỗi quốc gia cũng như đối với việc xây dựng một nền văn hoá hoà bình thế giới. Trong vòng 20 năm trở lại đây còn có những hội nghị cấp cao toàn thế giới bàn về giáo dục như Hội nghị cấp cao ở Jomtion (Thái Lan - 1990) và Hội nghị cấp cao ở New Delhi (Ấn Độ-2003).
Những Hội nghị này đều nói đến quyền học tập của con người, nhấn mạnh việc học tập sẽ mang đến cho người học những lợi ích và cơ hội phát triển tiềm năng, làm cho con người được sống với những phẩm giá của mình. Ở Việt Nam, vấn đề giáo dục cho người lớn đã được các cấp ủy đảng, chính quyền quan tâm, nhưng nhận thức trong xã hội còn nhiều bất cập. Cả xã hội, tất cả mọi người đều chăm chăm với sự nghiệp giáo dục cho trẻ em, quên mình cho trẻ em, vì trẻ em mà quên mất một điều hết sức hệ trọng và cũng cực kỳ cần thiết là giáo dục cho người lớn. Nghiên cứu quá trình phát triển trung tâm học tập cộng đồng trên thế giới Thực tế cho thấy, một trong những phương thức tổ chức xã hội học tập là xây dựng các Trung tâm học tập cộng đồng.
TTHTCĐ là nền tảng để xây dựng xã hội học tập từ cơ sở; là một trong những loại hình của giáo dục thường xuyên được hình thành nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho mọi người trong cộng được học tập, được trang bị kiến thức nhiều mặt góp phần tăng năng suất lao động, giải quyết việc làm, làm lành mạnh các quan hệ xã hội 10 trong cộng đồng, trao đổi công việc, kinh nghiệm nghề nghiệp có tính giáo dục diễn ra tại cộng đồng. Tổ chức Giáo dục - khoa học và Văn hoá của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) coi việc xây dựng và phát triển trung tâm học tập cộng đồng là một giải pháp quan trọng để phát triển cộng đồng ở mỗi quốc gia nhằm góp phần làm giảm sự cách biệt về trình độ dân trí giữa thành thị và nông thôn. Xây dựng xã hội học tập là một chủ đề được UNESCO và các tổ chức giáo dục giáo dục quốc tế luôn luôn hết sức quan tâm. Một trong những phương thức tổ chức xã hội học tập là xây dựng các TTHTCĐ.
TTHTCĐ là nền tảng để xây dựng xã hội học tập từ cơ sở. Hội đồng Quốc tế về Giáo dục cho thế kỉ XXI (thuộc UNESCO) đã nêu rõ: “Ba đối tác đóng vai trò quan trọng cho sự thành công của cải cách giáo dục là: Trước hết là cộng đồng địa phương, nhất là các bậc cha mẹ, người đứng đầu các tổ chức xã hội và các nhà giáo; thứ hai là chính quyền địa phương, thứ ba là cộng đồng quốc tế. Đã có nhiều thất bại trong quá khứ, do sự cam kết không đầy đủ của một trong những đối tác đó. Những ý đồ cải cách giáo dục áp đặt từ cấp cao nhất, hoặc từ bên ngoài đều không mang lại kết quả tốt đẹp.
Rõ ràng cộng đồng địa phương bao giờ cũng giữ vai trò quan trọng hàng đầu với bất kỳ chiến lược cải cách giáo dục nào. Vì vậy một trong những giải pháp quan trọng để phát triển cộng đồng và để cộng đồng tham gia vào quá trinh cải cách giáo dục cần dục cần thiết phải xây dựng và phát triển các cơ sở giáo dục cộng đồng” [100]. TTHTCĐ được xem là một công cụ, một cơ chế có hiệu quả nhất trong việc thực hiện “Giáo dục cho mọi người” và “Mọi người cho giáo dục”. Ông Victor Ordonez, Tổng Giám đốc UNESCO khu vực đã khẳng định rằng: “TTHTCĐ có thể coi là phát minh quan trọng nhất mà bấy lâu nay thế giới đang tìm kiếm” [42].
Trong tiến trình phát triển của giáo dục, vị trí và vai trò của TTHTCĐ có những thay đổi rõ nét. Trước những năm 1960, ở các nước trên thế giới 11 chủ yếu phát triển giáo dục trong nhà trường chính quy tập trung. Giáo dục nhà trường được coi là nền giáo dục độc tôn trong giai đoạn này. Bước vào thập niên 60, khi khoa học và công nghệ phát triển nhanh, hệ thống giáo dục chính quy chủ yếu tập trung cho một bộ phân công dân đã tỏ ra không đáp ứng được nhu cầu học tập của toàn xã hội.
Xu hướng tập trung hóa, đô thị hóa giáo dục làm mất cân đối nghiêm trọng về trình độ dân trí và nguồn nhân lực giữa các vùng miền cơ cấu ngành nghề, cấp độ đào tạo, giáo dục ít có cơ hội đến những vùng khó khăn, vùng người nghèo đã ngày càng bộc lộ rõ. Cuốn sách “Học để tồn tại” - Edgan Faure, 1972- đề xuất giáo dục người lớn và đặt trong khuôn khổ "giáo dục suốt đời". Tư tưởng này làm thay đổi nhận thức của nhiều nhà nghiên cứu và quản lý giáo dục, làm xuất hiện sự quan tâm đặc biệt về giáo dục suốt đời, học tập suốt đời, xã hội học tập. Nhiều nhà giáo dục lớn trên thế giới đã thấy giáo dục, giáo dục người lớn, GDTX, giáo dục không chính quy phải được coi là một bộ phận chủ yếu, quan trọng cùng với nhà trường chính quy cung cấp cơ hội học tập suốt đời cho nhân dân.
Giáo dục không chỉ là giai đoạn tức thời, mà là một quá trình diễn ra liên tục suốt cả cuộc đời. Học tập suốt đời là một quá trình học tập có mục đích, có định hướng, không phải học tùy hứng, ngẫu nhiên. Tùy theo nhu cầu của mỗi người mà có mục đích học tập riêng của mình, học để biết, học để làm việc, học để cùng chung sống, để hòa nhập, học để tồn tại và học để khẳng định mình.