Quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở các trường phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở tỉnh Yên Bái

Luận văn quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở các trường PTDTNT THCS tỉnh Yên Bái

• Tác giả: Triệu Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Tiến Hùng
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở các trường phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở tỉnh Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý hoạt động trải nghiệm trường PTDTNT Yên Bái

Hoạt động trải nghiệm giữ vị trí then chốt trong chương trình giáo dục phổ thông mới. Mô hình trường phổ thông dân tộc nội trú có tính chất đặc thù. Học sinh sinh hoạt tập trung toàn thời gian tại khuôn viên trường. Quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục đòi hỏi sự bao quát toàn diện. Cán bộ quản lý cần nắm vững các nguyên tắc sư phạm và đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi. Học sinh trung học cơ sở đang bước vào giai đoạn phát triển nhận thức mạnh mẽ. Các em có tính hiếu động cao và mong muốn khẳng định bản thân. Địa bàn tỉnh Yên Bái có địa hình miền núi chia cắt phức tạp. Nhiều dân tộc thiểu số cùng chung sống xen kẽ tại các bản làng. Vì vậy, các chủ đề giáo dục phải phản ánh đời sống thực tế địa phương. Mục tiêu quản lý tập trung vào việc chuyển giao kiến thức thành kỹ năng thực hành. Quá trình này giúp nâng cao ý thức kỷ luật tự giác trong môi trường nội trú. Nhà trường đóng vai trò điều phối các nguồn lực hỗ trợ học sinh học tập. Sự phối hợp giữa giáo viên và nhân viên quản lý tạo nên môi trường giáo dục an toàn. Hoạt động trải nghiệm không chỉ bổ trợ kiến thức văn hóa mà còn phát triển nhân cách học sinh.

1.1. Khái niệm và mục tiêu hoạt động trải nghiệm nội trú

Hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục là hoạt động sư phạm có hướng đích rõ ràng. Học sinh trực tiếp tham gia vào các tình huống thực tiễn dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Qua đó, người học hình thành năng lực tự chủ và tinh thần hợp tác nhóm. Tại trường phổ thông dân tộc nội trú, mục tiêu giáo dục hướng tới sự phát triển toàn diện. Học sinh rèn luyện kỹ năng tự phục vụ trong cuộc sống hàng ngày. Chương trình rèn luyện bản lĩnh vượt khó và khả năng thích ứng linh hoạt. Nhà trường kết hợp hài hòa giữa giáo dục đạo đức và rèn luyện thể chất. Học sinh tiếp thu tri thức khoa học thông qua hành động thực tiễn. Mục tiêu cuối cùng là chuẩn bị hành trang vững chắc cho tương lai học sinh vùng cao.

1.2. Vai trò của người quản lý trong trường PTDTNT Yên Bái

Hiệu trưởng giữ vai trò định hướng chiến lược trong nhà trường phổ thông dân tộc nội trú. Cán bộ quản lý trực tiếp xây dựng kế hoạch trải nghiệm theo từng năm học. Nhiệm vụ quản lý bao gồm phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng giáo viên bộ môn. Nhà quản lý tạo điều kiện cơ sở vật chất và thời gian tổ chức hoạt động. Người lãnh đạo đóng vai trò kết nối giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Công tác giám sát giúp phát hiện kịp thời các khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện. Đánh giá khách quan tạo động lực cho giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy. Hiệu trưởng đảm bảo tính an toàn tuyệt đối cho học sinh khi tham gia trải nghiệm ngoài trời. Quản lý hiệu quả nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện của đơn vị.

II. Thực trạng quản lý hoạt động trải nghiệm tại PTDTNT THCS Yên Bái

Thực tế triển khai tại Yên Bái phản ánh nhiều chuyển biến tích cực trong những năm gần đây. Ban giám hiệu các trường PTDTNT THCS Văn Yên, Trấn Yên và Lục Yên đã chủ động lập kế hoạch. Nhiều chủ đề phong phú được đưa vào thời khóa biểu định kỳ. Tuy nhiên, công tác quản lý vẫn bộc lộ một số hạn chế mang tính cố hữu. Nội dung hoạt động đôi khi còn nặng tính hình thức và thiếu chiều sâu. Phương pháp tổ chức còn đơn điệu, chủ yếu dựa trên thuyết trình hoặc diễn thuyết trên sân cờ. Khâu đánh giá kết quả học tập còn chung chung và thiếu tiêu chí cụ thể. Đội ngũ giáo viên kiêm nhiệm thiếu chứng chỉ đào tạo chuyên sâu về kỹ năng trải nghiệm. Nguồn kinh phí dành cho các hoạt động ngoại khóa ngoài khuôn viên trường còn hạn hẹp. Sự khác biệt về ngôn ngữ và phong tục giữa các dân tộc gây trở ngại nhất định. Nhiều học sinh mới nhập học lớp sáu còn rụt rè, e ngại khi tham gia diễn đàn công cộng. Cơ sở vật chất phục vụ sinh hoạt nội trú tại một số điểm trường chưa đồng bộ. Khâu phối hợp với nghệ nhân địa phương chưa được duy trì liên tục và có hệ thống.

2.1. Khó khăn từ điều kiện kinh tế xã hội địa phương

Yên Bái là một tỉnh miền núi còn nhiều khó khăn về kinh tế. Tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện vùng cao như Trạm Tấu và Mù Căng Chải ở mức cao. Đa số học sinh nội trú xuất thân từ các gia đình thuần nông có thu nhập thấp. Gia đình khó có khả năng đóng góp thêm kinh phí cho các hoạt động ngoại khóa. Giao thông đi lại giữa các xã bản vùng sâu đến trung tâm huyện còn nhiều cách trở. Thời tiết mưa lũ mùa hè thường xuyên gây sạt lở đường sá và cản trở việc di chuyển. Do đó, các chuyến tham quan thực địa ngoài tỉnh rất khó thực hiện thường xuyên. Nhà trường phải phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước cấp hàng năm.

2.2. Bất cập trong kiểm tra đánh giá kết quả rèn luyện

Quy trình đánh giá hoạt động trải nghiệm hiện nay chưa được chuẩn hóa rõ nét. Cán bộ quản lý chưa ban hành bảng tiêu chí định lượng chi tiết cho từng năng lực. Giáo viên chủ nhiệm chủ yếu nhận xét học sinh dựa trên cảm tính chủ quan. Việc theo dõi sự tiến bộ về phẩm chất cá nhân của học sinh chưa liên tục. Khâu tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng giữa các học sinh chưa được chú trọng. Học sinh ít có cơ hội phản hồi về nội dung và phương thức tổ chức của trường. Công tác lưu trữ hồ sơ trải nghiệm và sản phẩm học tập còn sơ sài. Điều này làm giảm tính chính xác trong việc xếp loại hạnh kiểm cuối năm học.

III. Giải pháp quản lý hoạt động trải nghiệm ở trường PTDTNT Yên Bái

Để nâng cao chất lượng giáo dục, nhà trường cần triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý. Trước hết, ban giám hiệu cần đổi mới khâu lập kế hoạch theo chủ đề giáo dục tích hợp. Kế hoạch phải bám sát mục tiêu của chương trình giáo dục phổ thông mới. Các chủ đề cần gắn liền với phong tục tập quán của các dân tộc Tày, Dao, Mông. Thứ hai, người quản lý cần đa dạng hóa các hình thức tổ chức trải nghiệm. Nhà trường kết hợp sinh hoạt dưới cờ, câu lạc bộ sở thích và hoạt động lao động tập thể. Phương pháp giáo dục nêu gương và tạo sản phẩm thực tế cần được ưu tiên áp dụng. Thứ ba, cán bộ quản lý chú trọng bồi dưỡng năng lực chuyên môn cho giáo viên. Các buổi tập huấn kỹ năng tổ chức sự kiện và sơ cấp cứu phải được tổ chức thường niên. Cuối cùng, nhà trường cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ với cộng đồng địa phương. Các nghệ nhân làng nghề truyền thống có thể được mời đến chia sẻ kinh nghiệm trực tiếp. Sự liên kết này tạo ra môi trường học tập đa dạng và hấp dẫn cho học sinh.

3.1. Đổi mới nội dung gắn với văn hóa địa phương Yên Bái

Nội dung trải nghiệm cần khai thác triệt để các giá trị văn hóa và lịch sử bản địa. Nhà trường tổ chức các chủ đề tìm hiểu di tích Căng Đồn, đền Nguyễn Thái Học. Học sinh tham gia khám phá danh thắng hồ Thác Bà và vùng chè cổ thụ Suối Giàng. Các buổi hội thảo về tiếng nói, chữ viết và trang phục dân tộc mang lại hiệu quả cao. Giáo viên hướng dẫn học sinh chế tác nhạc cụ dân tộc và biểu diễn văn nghệ dân gian. Việc trải nghiệm làm các món ăn truyền thống giúp học sinh thêm gắn bó với nguồn cội. Phương thức này kích thích niềm say mê học tập và củng cố tinh thần đoàn kết dân tộc.

3.2. Hoàn thiện bộ công cụ kiểm tra và đánh giá học sinh

Nhà trường cần thiết lập bộ công cụ đánh giá kết quả trải nghiệm minh bạch và khoa học. Tiêu chí đánh giá phải bao gồm cả thái độ, kỹ năng xử lý tình huống và sản phẩm cụ thể. Giáo viên áp dụng phương pháp hồ sơ học tập để theo dõi toàn bộ quá trình phấn đấu. Hoạt động tự đánh giá giúp mỗi học sinh nhận biết rõ điểm mạnh và điểm yếu của bản thân. Đánh giá nhóm tạo cơ hội cho các thành viên học hỏi và góp ý chân thành cho nhau. Cán bộ quản lý thường xuyên kiểm tra tính xác thực của các kết quả đánh giá định kỳ. Điểm số phản ánh đúng sự tiến bộ thực chất của học sinh nội trú qua từng kỳ học.

IV. Ý nghĩa ứng dụng quản lý hoạt động trải nghiệm tại PTDTNT Yên Bái

Quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục mang lại giá trị thực tiễn to lớn. Hệ thống giải pháp quản lý khoa học giúp các trường nâng cao rõ rệt chất lượng đào tạo. Học sinh dân tộc thiểu số phát triển toàn diện cả về phẩm chất đạo đức lẫn trí tuệ. Môi trường nội trú trở thành ngôi nhà chung ấm áp và thân thiện đối với mỗi cá nhân. Tinh thần kỷ luật, thói quen tự lập và khả năng hòa nhập xã hội được củng cố vững chắc. Mối quan hệ giữa thầy và trò trở nên gắn kết thông qua các hoạt động cùng làm việc. Mô hình quản lý hiệu quả tại các trường PTDTNT Văn Yên, Trấn Yên tạo tiền đề nhân rộng. Các trường phổ thông dân tộc nội trú khác trên toàn tỉnh có thể tham khảo áp dụng linh hoạt. Việc bảo tồn di sản văn hóa dân tộc được lồng ghép tự nhiên vào bài học cuộc sống. Công tác này góp phần đào tạo nguồn nhân lực tương lai chất lượng cao cho tỉnh Yên Bái. Quản lý đúng hướng chính là đòn bẩy thúc đẩy giáo dục vùng cao phát triển bền vững.

4.1. Tác động tích cực đến sự phát triển nhân cách học sinh

Các hoạt động trải nghiệm giúp học sinh xóa bỏ tâm lý tự ti và rụt rè ban đầu. Học sinh học được cách bày tỏ quan điểm cá nhân trước đám đông một cách tự tin. Tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và ý thức bảo vệ môi trường được hình thành tự nhiên. Trẻ biết quý trọng thành quả lao động và biết yêu thương, chia sẻ với bạn học cùng phòng. Kỹ năng giải quyết xung đột trong sinh hoạt tập thể được nâng cao rõ rệt. Những trải nghiệm thực tế nuôi dưỡng lý tưởng sống cao đẹp và ước mơ vươn lên thoát nghèo. Học sinh tích lũy kỹ năng mềm cần thiết để tiếp tục học lên các bậc học cao hơn.

4.2. Khả năng nhân rộng mô hình tại các trường vùng cao

Mô hình quản lý này hoàn toàn có thể nhân rộng tại nhiều cơ sở giáo dục dân tộc khác. Cấu trúc quản lý bài bản giúp các đơn vị dễ dàng thích ứng với điều kiện kinh phí thực tế. Phòng Giáo dục và Đào tạo có thể sử dụng bộ khung này làm chuẩn chỉ đạo chung. Các trường vùng cao có thể liên kết tổ chức các cụm sinh hoạt trải nghiệm liên trường. Sự chia sẻ nguồn lực giáo viên và phương tiện giúp giảm bớt chi phí tổ chức sự kiện. Các hội thi sáng tạo khoa học kỹ thuật và văn hóa dân tộc mở rộng phạm vi giao lưu. Mô hình tạo bước đột phá trong công tác đổi mới phương pháp giáo dục vùng dân tộc thiểu số.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong xu thế đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của người học, Nghị quyết số 52-NQ/TW năm 2019 của Bộ Chính trị đã nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về việc rà soát, đổi mới nội dung giáo dục nhằm thích ứng với cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đối với hệ thống giáo dục vùng cao, việc triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đặt ra nhiều thách thức đặc thù. Điển hình tại tỉnh Yên Bái, tỷ lệ hộ nghèo toàn tỉnh chiếm khoảng 20,2%, trong đó học sinh theo học tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở có hơn 95% là con em đồng bào các dân tộc thiểu số sống tại các vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Các em học sinh khi chuyển sang môi trường nội trú thường gặp rào cản về giao tiếp, tâm lý rụt rè và khác biệt văn hóa.

Vấn đề cốt lõi được đặt ra là công tác quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục tại các cơ sở giáo dục chuyên biệt này trong nhiều năm qua vẫn chưa được hệ thống hóa, quy trình tổ chức còn rườm rà và thiếu tính linh hoạt. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá thực trạng quản lý giai đoạn 2018 - 2020 tại 3 trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở trọng điểm (Văn Yên, Trấn Yên và Lục Yên), từ đó đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ và khả thi.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình nghiên cứu được xác lập thông qua các chỉ số mục tiêu rõ ràng: chuẩn hóa thời lượng 3 tiết mỗi tuần theo đúng khung phân phối chương trình, nâng cao tỷ lệ học sinh tham gia tích cực lên trên 90%, phát triển toàn diện 5 phẩm chất chủ yếu và 3 năng lực cốt lõi cho học sinh, đồng thời thiết lập mối quan hệ phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết lý giáo dục thực nghiệm của John Dewey qua tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục, nhấn mạnh rằng tri thức thực sự chỉ được hình thành khi người học kết nối bài học lý thuyết với thực tiễn đời sống xã hội. Tiếp nối tư tưởng đó, luận văn vận dụng Thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb với chu trình 4 giai đoạn khép kín gồm: trải nghiệm thực tế, quan sát phản ánh, khái quát hóa tri thức và thử nghiệm tích cực.

Khung khái niệm của đề tài chuẩn hóa 4 trụ cột chính:

• Trải nghiệm: Quá trình học sinh tự mình tương tác với thế giới khách quan, chuyển hóa kinh nghiệm sống thành vốn tri thức và kỹ năng thực hành.
• Hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục: Hoạt động giáo dục bắt buộc do nhà trường định hướng, trong đó học sinh đóng vai trò chủ thể để giải quyết các vấn đề gắn với 4 mạch nội dung: hoạt động hướng vào bản thân (chiếm tỷ trọng 40%), hoạt động hướng đến xã hội (25%), hoạt động hướng đến tự nhiên (15%) và hoạt động hướng nghiệp (20%).
• Quản lý giáo dục: Chuỗi tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể sư phạm và các nguồn lực nhằm hiện thực hóa mục tiêu đào tạo.
• Quản lý hoạt động trải nghiệm tại trường chuyên biệt: Hệ thống các biện pháp chỉ đạo của Hiệu trưởng đối với toàn bộ các khâu mục tiêu, nội dung, phương thức tổ chức, kiểm tra đánh giá và các điều kiện đảm bảo, phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi 11 - 15 tuổi của học sinh nội trú.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa chiều từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật Giáo dục năm 2019, Thông tư ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông 2018) kết hợp cùng dữ liệu điều tra thực địa.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện tại 3 trường nội trú đại diện cho các vùng sinh thái của tỉnh Yên Bái: trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở huyện Văn Yên, Trấn Yên và Lục Yên.

• Cỡ mẫu khảo sát thực trạng ở chương 2 gồm 284 khách thể, trong đó có 15 cán bộ quản lý, 51 giáo viên, 158 học sinh và 60 cha mẹ học sinh.
• Cỡ mẫu khảo nghiệm tính cấp thiết và khả thi ở chương 3 gồm 316 người, bao gồm 66 cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên; 160 học sinh và 90 đại diện cha mẹ học sinh cùng các lực lượng xã hội.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê toán học làm công cụ xử lý dữ liệu chính là nhằm lượng hóa chính xác các tiêu chí đánh giá thông qua tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn và thứ bậc xếp hạng. Việc kiểm định độ tương đồng giữa các nhóm khách thể giúp loại bỏ tính chủ quan, bảo đảm tính khách quan, khoa học và độ tin cậy của dữ liệu thu thập trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại các trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở tỉnh Yên Bái chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, tồn tại khoảng cách đáng kể giữa nhận thức và năng lực thực thi. Tỷ lệ cán bộ quản lý và giáo viên nhận thức được tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm theo chủ đề đạt mức rất cao, trên 88,5% ý kiến đánh giá ở mức rất cần thiết. Tuy nhiên, mức độ thực hiện các biện pháp quản lý của Hiệu trưởng chỉ đạt điểm trung bình chung là 3,42 trên thang điểm 5,0 (tương đương mức độ thực thi đạt khoảng 68,4%), cho thấy năng lực chuyển hóa nhận thức thành hành động quản trị còn nhiều hạn chế.

Thứ hai, cơ cấu nội dung và hình thức tổ chức có sự mất cân đối rõ nét. Các hoạt động hướng vào bản thân trong khuôn viên trường học và các buổi sinh hoạt lớp, sinh hoạt dưới cờ chiếm tới hơn 55% tổng thời lượng triển khai thực tế. Ngược lại, các hoạt động trải nghiệm hướng đến tự nhiên và trải nghiệm nghề nghiệp ngoài nhà trường chỉ chiếm khoảng 12% đến 15%, thấp hơn nhiều so với tỷ lệ chuẩn 20% do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định.

Thứ ba, rào cản thích ứng tâm lý của học sinh vùng cao còn lớn. Với hơn 95% học sinh thuộc các dân tộc thiểu số như Tày, Dao, Mông, kết quả điều tra ghi nhận khoảng 42% học sinh còn biểu hiện thiếu tự tin, rụt rè khi giao tiếp và làm việc nhóm trong các sự kiện quy mô lớn.

Thứ tư, nguồn lực hỗ trợ và sự phối hợp xã hội còn yếu. Tỷ lệ cha mẹ học sinh tích cực tham gia đồng hành cùng hoạt động trải nghiệm của con em chỉ đạt khoảng 38,5%. Đồng thời, mức độ đáp ứng về cơ sở vật chất, thiết bị chuyên dụng và kinh phí hỗ trợ từ ngân sách địa phương chỉ đạt ước tính khoảng 51,2% nhu cầu thực tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ việc điều kiện kinh tế của tỉnh Yên Bái còn khó khăn với tỷ lệ hộ nghèo trên 20%, khiến việc huy động nguồn lực xã hội hóa cho giáo dục gặp nhiều trở ngại. Hầu hết giáo viên tổ chức hoạt động trải nghiệm đều là giáo viên kiêm nhiệm bộ môn, chưa được bồi dưỡng bài bản về phương pháp tổ chức sự kiện và tâm lý học lứa tuổi học sinh nội trú.

So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại các tỉnh miền núi phía Bắc, phát hiện này khẳng định tính tương đồng cao: rào cản lớn nhất của mô hình trường nội trú không nằm ở việc ban hành chủ trương, mà nằm ở khâu phối hợp liên ngành và năng lực điều phối của người đứng đầu cơ sở giáo dục.

Để minh họa rõ nét các phát hiện này, dữ liệu thực trạng có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột kép thể hiện sự tương phản giữa điểm trung bình nhận thức (đạt trên 4,20 điểm) và điểm trung bình thực hiện (chỉ dao động từ 3,15 đến 3,45 điểm). Bên cạnh đó, một bảng ma trận tương quan giữa mức độ tham gia của các lực lượng xã hội (chính quyền xã, nghệ nhân, cha mẹ học sinh) sẽ phản ánh trực tiếp nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt các hoạt động trải nghiệm ngoài nhà trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, luận văn đề xuất hệ thống 5 nhóm biện pháp quản lý trọng tâm:

Một là, tổ chức nâng cao nhận thức cho các bên liên quan về tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm. Hiệu trưởng chủ trì tổ chức các đợt sinh hoạt chuyên đề, truyền thông nội bộ vào đầu mỗi năm học (tháng 8 đến tháng 9). Chỉ số mục tiêu cần đạt: 100% cán bộ, giáo viên, nhân viên và trên 85% cha mẹ học sinh hiểu đúng bản chất của hoạt động trải nghiệm theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Hai là, chỉ đạo đổi mới nội dung và đa dạng hóa phương thức, loại hình tổ chức hoạt động. Hiệu trưởng chỉ đạo các tổ chuyên môn xây dựng ma trận chủ đề giáo dục tích hợp liên môn, gắn kết chặt chẽ với bản sắc văn hóa địa phương như vùng quế Văn Yên, chè Suối Giàng hay các làng nghề truyền thống. Chỉ số mục tiêu: tăng thời lượng trải nghiệm thực địa ngoài lớp học lên tối thiểu 35% tổng số hoạt động, thực hiện đều đặn trong suốt năm học.

Ba là, tổ chức bồi dưỡng kỹ năng cho đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên. Nhà trường phối hợp cùng các trường sư phạm mở các khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ thuật điều phối trải nghiệm và kiểm tra đánh giá theo năng lực. Timeline triển khai: định kỳ 2 đợt mỗi năm học vào tháng 8 và tháng 1. Mục tiêu: 100% giáo viên phụ trách hoạt động trải nghiệm đạt chuẩn kỹ năng xây dựng kế hoạch bài dạy.

Bốn là, huy động sự phối hợp, hỗ trợ của các lực lượng giáo dục ngoài nhà trường. Ban giám hiệu chủ động ký kết chương trình phối hợp với chính quyền địa phương, các nghệ nhân văn hóa dân gian và doanh nghiệp trên địa bàn huyện Văn Yên, Trấn Yên, Lục Yên. Mục tiêu: huy động ít nhất từ 3 đến 5 đơn vị liên kết hỗ trợ địa điểm và kinh phí trải nghiệm mỗi năm học.

Năm là, tăng cường kiểm tra, đánh giá và phản hồi thông tin để cải tiến. Ban giám hiệu ban hành bộ tiêu chí đánh giá đa chiều (tự đánh giá của học sinh, đánh giá đồng đẳng và nhận xét của giáo viên). Toàn bộ hồ sơ hoạt động phải được nghiệm thu và phản hồi kết quả sau 48 giờ để kịp thời điều chỉnh kế hoạch cho các chủ đề tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất: Cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) các trường Phổ thông dân tộc nội trú và trường phổ thông khu vực miền núi. Luận văn cung cấp khung biện pháp quản lý chuẩn hóa với điểm đánh giá tính khả thi khảo nghiệm đạt mức cao trên 4,15 điểm, giúp các nhà quản lý dễ dàng ứng dụng vào việc xây dựng kế hoạch phát triển nhà trường.

Nhóm thứ hai: Đội ngũ giáo viên bộ môn và giáo viên chủ nhiệm kiêm nhiệm công tác trải nghiệm. Đây là cẩm nang hướng dẫn chi tiết cách thiết kế chủ đề giáo dục, phân bổ chuẩn xác tỷ lệ 40% cho hoạt động bản thân và 20% cho hướng nghiệp theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Nhóm thứ ba: Chuyên viên phụ trách chuyên môn tại các Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh miền núi. Tài liệu là căn cứ khoa học xác đáng để xây dựng văn bản hướng dẫn năm học, xây dựng chính sách phân bổ nguồn kinh phí giáo dục đặc thù cho các trường nội trú.

Nhóm thứ tư: Học viên cao học, nghiên cứu sinh ngành Quản lý giáo dục và Khoa học giáo dục. Luận văn cung cấp phương pháp luận nghiên cứu thực chứng chặt chẽ với bộ công cụ khảo sát quy chuẩn trên cỡ mẫu hơn 300 khách thể, mở ra hướng nghiên cứu mở rộng cho các địa bàn lân cận như Lào Cai, Hà Giang hay Sơn La.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Luận văn giải quyết vấn đề cấp bách nào trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay? Trả lời: Luận văn giải quyết bài toán hiện thực hóa Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 tại mô hình trường nội trú, nơi có hơn 95% học sinh dân tộc thiểu số. Nghiên cứu chuyển dịch căn bản từ quản lý hành chính cứng nhắc sang mô hình quản trị trải nghiệm mở, bảo đảm thời lượng 3 tiết mỗi tuần phát huy hiệu quả tối đa.

Câu hỏi 2: Điểm khác biệt cơ bản của hoạt động trải nghiệm ở trường nội trú so với trường thông thường là gì? Trả lời: Khác biệt lớn nhất là học sinh sinh hoạt tập trung tại trường 24/7. Vì vậy, hoạt động trải nghiệm phải tích hợp trực tiếp vào đời sống nội trú, trong đó 40% thời lượng tập trung rèn luyện kỹ năng tự phục vụ, giao lưu văn hóa đa dân tộc và thích ứng với môi trường tập thể.

Câu hỏi 3: Phương pháp kiểm tra, đánh giá hoạt động trải nghiệm trong nghiên cứu được đổi mới ra sao? Trả lời: Nghiên cứu đề xuất chuyển từ việc chấm điểm số truyền thống sang đánh giá năng lực qua hồ sơ hoạt động. Quy trình kết hợp 3 kênh thông tin: tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng từ bạn học và nhận xét của giáo viên, phản ánh đúng sự tiến bộ về 5 phẩm chất chủ yếu.

Câu hỏi 4: Làm thế nào để tháo gỡ khó khăn về kinh phí khi tổ chức trải nghiệm tại vùng cao? Trả lời: Giải pháp tối ưu là khai thác nguồn lực tại chỗ thông qua mô hình liên kết với doanh nghiệp nông nghiệp, khu di tích văn hóa và nghệ nhân địa phương. Thực tế tại huyện Văn Yên và Lục Yên cho thấy việc tận dụng địa bàn bản địa giúp tiết kiệm khoảng 40% chi phí di chuyển.

Câu hỏi 5: Tính khả thi của các biện pháp quản lý trong luận văn đã được kiểm chứng như thế nào? Trả lời: Tính khả thi được kiểm chứng qua khảo sát thực nghiệm trên 316 khách thể gồm cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh và phụ huynh. Kết quả định lượng cho thấy 100% các biện pháp đều đạt điểm trung bình trên 4,1 trên thang điểm 5,0, khẳng định mức độ phù hợp cao với thực tiễn.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục tại trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở theo tiếp cận phát triển phẩm chất và năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
• Khảo sát thực trạng toàn diện giai đoạn 2018 - 2020 trên cỡ mẫu 284 khách thể tại 3 trường huyện Văn Yên, Trấn Yên, Lục Yên, chỉ rõ khoảng trống giữa nhận thức cao (trên 88%) và mức độ thực thi trung bình khá (khoảng 68,4%).
• Xác lập 5 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ từ nâng cao nhận thức, đổi mới nội dung, bồi dưỡng nhân sự, xã hội hóa nguồn lực đến cải tiến kiểm tra đánh giá.
• Kiểm chứng thực nghiệm tính cấp thiết và khả thi trên 316 khách thể với điểm trung bình đánh giá vượt trội đạt trên 4,1/5,0.
• Đưa ra giải pháp thực tiễn tháo gỡ rào cản tâm lý cho hơn 95% học sinh dân tộc thiểu số, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho vùng cao Yên Bái.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp mô hình quản lý thực chứng đầu tiên dành riêng cho khối trường nội trú trung học cơ sở tỉnh Yên Bái. Lộ trình triển khai tiếp theo cần chia làm 2 giai đoạn: giai đoạn 2021 - 2022 hoàn thiện quy trình chuẩn hóa cấp trường, và giai đoạn 2022 - 2024 nhân rộng mô hình ra 100% các trường dân tộc nội trú trên toàn địa bàn tỉnh. Các cấp quản lý và các trường nội trú cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ các giải pháp này để tạo bước chuyển biến căn bản trong công tác giáo dục trải nghiệm toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở các trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở các trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở Tỉnh Yên Bái. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở các trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở Tỉnh Yên Bái. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM THEO CHỦ ĐỀ GIÁO DỤC Ở CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DÂN TỘC NỘI TRÚ TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.

Tổng quan nghiên cứu vấn đề John Dewey, với tác phẩm Kinh nghiệm và Giáo dục (Experience and Education) [10] đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn. Lí thuyết Học tập trải nghiệm (HTTN – Experiential learning) do David Kolb đề xuất là sự kế thừa và phát triển lí thuyết học tập có liên quan đến kinh nghiệm của các nhà Tâm lí học, Giáo dục học như: John Dewey (1859-1952), Mary Parker Follett (1868-1933); Kurt Lewin (1890-1947); Jean Piaget (1896- 1980); Lev Vygotsky (1896-1934); Carl Jung (1875-1961); Carl Rogers (1902- 1987); Paulo Freire (1921-1997) và nhiều nhà nghiên cứu khoa học khác. [18] Năm 2002, UNESCO thông qua chương trình “Dạy và học vì một tương lai bền vững” trong đó nhấn mạnh phương pháp học tập trải nghiệm nhằm giúp học sinh có được vốn kiến thức, kĩ năng và giá trị phong phú - đây là mục tiêu giáo dục vì sự phát triển bền vững.

Đây cũng là cơ sở để giáo dục trải nghiệm phát triển tại các nước trên thế giới. [30] Ở Hàn Quốc, từ năm 2009 đến nay, hoạt động trải nghiệm chính thức xuất hiện trong chương trình giáo dục phổ thông Hàn Quốc. Hoạt động trải nghiệm giúp học sinh có định hướng tương lai với đầy đủ nhân cách, tự chủ, vận dụng tri thức đã học vào trọng thực tế cuộc sống, biết chia sẻ và quan tâm đến mọi người xung quanh. [12] 6 Ở Việt Nam, từ thời kì đầu của nền giáo dục nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ phương pháp để đào tạo nên những người tài đức là: Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường gắn liền với xã hội!.

Theo Bác “Dù xem được hàng ngàn hàng vạn quyển lý luận, nếu không biết đem ra thực hành, thì khác nào một cái hòm đựng sách” và “Hiểu biết do thực hành mà ra. Hiểu biết lại trải qua thực hành mà thành lý luận. Lý luận ấy lại phải dùng vào thực hành. Sự tiến tới của hiểu biết chẳng những ở chỗ từ cảm giác tiến đến lý luận, mà cốt nhất là từ lý luận tiến đến thực hành cách mạng.

Đã nắm được quy luật thế giới, thì phải dùng nó vào thực hành cải tạo thế giới, thực hành tăng gia sản xuất, thực hành giai cấp đấu tranh, dân tộc đấu tranh. Đó là quá trình liên tiếp của hiểu biết” Bác nhấn mạnh học tập kết hợp với lao động, tùy hoàn cảnh mà có phương pháp, hình thức tổ chức giáo dục phù hợp, trong bản Di chúc thiêng liêng, Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn trăn trở dặn lại một trong những công việc cần phải làm sau ngày nước nhà thống nhất là: “Sửa đổi chế độ giáo dục cho hợp với hoàn cảnh mới của nhân dân, như phát triển các trường nửa ngày học tập nửa ngày lao động” [27]. Điều 29, Luật giáo dục 2019 quy định tại Điều 29 Mục tiêu của giáo dục trung học cơ sở “nhằm củng cố và phát triển kết quả của giáo dục tiểu học; bảo đảm cho học sinh có học vấn phổ thông nền tảng, hiểu biết cần thiết tối thiểu về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học trung học phổ thông hoặc chương trình giáo dục nghề nghiệp. 7 Nhóm tác giả Trường Đại học Sư phạm Hà Nội là Dương Thị Thúy Nga, Nguyễn Nam Phương, Bùi Xuân Anh, Trần Thị Lệ Thu, Lê Xuân Quang, Trần Ngọc Chất, Phạm Thanh Nga, Vũ Thị Lan Anh, Đặng Thị Thu Hiền với công trình “Tài liệu tập huấn hướng dẫn thực hiện chương trình HĐTN và HĐTN, hướng nghiệp (Trong Chương trình GD phổ thông 2018)” với các nội dung chính như: Tìm hiểu đặc điểm và quan điểm xây dựng chương trình đặc điểm và HĐTN, hướng nghiệp 2018; Tìm hiểu mục tiêu cần đạt về phẩm chất và năng lực của chương trình HĐTN và HĐTN, hướng nghiệp 2018; Tìm hiểu nội dung chương trình và HĐTN, hướng nghiệp 2018; Thực hiện tổ chức HĐTN.

Có thể thấy đây là một tài liệu tập huấn làm có một góc nhìn tổng quan, tổng thể nhất về chương trình HĐTN, hướng nghiệp 2018. [19] Tác giả Đinh Thị Kim Thoa với tài liệu tập huấn “Kỹ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường trung học”, tài liệu đã nêu bật một cách chi tiết về kỹ năng trong việc xây dựng và tổ chúc hoạt động trải nghiệm ở bậc trung học sơ sở. Nhóm tác giả Đinh Thị Kim Thoa, Nguyễn Thị Bích Liên, Vũ Phương Liên, Lại Thị Yến Ngọc, Trần Thị Quỳnh Trang với công trình “Hoạt động trải nghiệm và hoạt động trải nghiệm hướng nghiệp (Trong Chương trình GD phổ thông 2018)” Nêu lên những khái quát chung nhất về HĐTN, hướng nghiệp và hướng dẫn chi tiết các loại hình trải nghiệm như sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp, đi thăm quan, hoạt động trải nghiệm thường xuyên, câu lạc bộ. [24] Ngoài ra còn có những nghiên cứu khác như: tác giả Vũ Thị Giang (2015) với đề tài luận văn thạc sĩ “Quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh ở trường THCS thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh”, Tác giả Bùi Tố Nhân (2015) với đề tài luận văn thạc sĩ “Quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại các trường THCS thuộc quận Lê Chân thành phố Hải Phòng”, tác giả Cù Huy Quảng (2015), với đề tài luận văn thạc sĩ “Quản lý hoạt động giáo dục trải nghiệm ở trường THPT Chuyên Hùng Vương, tỉnh Phú Thọ”….

8 Các tác giả nghiên cứu HĐTN ở nhiều khía cạnh khác nhau, song hầu hết các tác giả chưa phân tích cụ thể các biện pháp quản lý chương trình HĐTN ở bậc THCS và chưa có đề tài nào nghiên cứu công tác quản lý hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục ở một trường Phổ thông dân tộc nội trú THCS. Hoạt động hoạt động trải nghiệm theo chủ đề giáo dục trƣờng Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở 1. Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh trường trường Phổ thông dân tộc nội trú trung học cơ sở Tuổi thiếu niên hay lứa tuổi vị thành niên được xác định trong khoảng từ 11 - 15 tuổi đây là lứa tuổi của học sinh trung học cơ sở. Ở lứa tuổi này các em học sinh chuyển đổi về thể chất, tâm lý, sinh lý, tính cách… sự thay đổi này rất đặc trưng, vì vậy nhà giáo dục cần quan tâm, chú ý để có các phương pháp, kỹ thuật giáo dục, dạy học phù hợp với đặc điểm lứa tuổi của các em để đạt được mục tiêu giáo dục đề ra.

Lứa tuổi học sinh THCS, học sinh xuất hiện hiện tượng “dậy thì” vì vậy cần được giáo dục về giới tính một cách khoa học, bài bản và phương pháp tiếp cận phù hợp với lứa tuổi của các em. Quan tâm đến hình ảnh cơ thể: Với sự thay đổi về mặt thể chất, sinh lý trên cơ thể của bản thân, học sinh lứa tuổi này bắt đầu tìm hiểu và xuất hiện nhu cầu làm đẹp cho bản thân, và dành nhiều thời gian hơn cho việc để ý đến hình ảnh bản thân. Sự phát triển nhân cách: Ở lứa tuổi từ 11-14 tuổi, sự phát triển tính cách học sinh đang trong giai đoạn hoàn thiện, chưa có sự ổn định rõ rệt về tính cách. Các em dễ bị kích động, mong muốn thể hiện bản thân, dễ mất bình tĩnh và hay cáu gắt, muốn được công nhận như là người lớn… vì vậy cần có sự theo sát, quan tâm từ các lực lượng giáo dục như từ phía gia đình, từ thầy cô giáo và các đơn vị đoàn thể để hướng dẫn, giúp đỡ các em cũng như có sự ứng xử phù hợp với đặc điểm tính cách này.

9 Tính độc lập của trẻ: Ở lứa tuổi dậy thì, học sinh thể hiện tính độc lập, tự chủ trong suy nghĩ và hành động của bản thân. Các em mong muốn được đưa ra các ý kiến và ra quyết định về các vấn đề của bản thân. Quan hệ với bạn bè: Ở lứa tuổi vị thành niên, các mối quan hệ xã hội được mở rộng, các em chơi theo nhóm bạn và có sự ảnh hưởng nhất định từ tính cách của nhóm bạn chơi đó. Về mối quan hệ khác giới, các em bắt đầu có sự rung động tình cảm với bạn khác giới.

Thay đổi về nhận thức: Ở gian đoạn này, học sinh có sự phát triển nhanh chóng về nhận thức, tâm tư, tình cảm, kỹ năng sống, khả năng tư duy sắc bén hơn. Với những đặc điểm tâm, sinh lý lứa tuổi học sinh trung học cơ sở như trên, đòi hỏi các lực lượng giáo dục từ gia đình, nhà trường, xã hội và các tổ chức đoàn thể cần có phương pháp giáo dục phù hợp, có sự chia sẻ, đồng cảm với đặc điểm khác biệt trong giai đoạn này của các em. Đối với nhà quản lý giáo dục, cần nắm được những đặc điểm này để ra các quyết định quản lý một cách phù hợp. Với các trường PTDTNT Văn Yên, Trấn Yên và Lục Yên, phần lớn (95%) học sinh là đối tượng dân tộc thiểu số vùng cao thuộc các xã có điều kiện kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn, với đặc điểm giao tiếp hạn chế, bản tính nhút nhát và có văn hóa, phong tục tập quán khác nhau.

Do vậy, các nhà quản lý giáo dục, giáo viên khi tổ chức hoạt động trải nghiệm phải tính đến tính phù hợp, đặc trưng văn hóa dân tộc của từng nhóm học sinh… Các em học sinh khi nhập học tại trường sẽ được bố trí ăn ở tại trường do đó cần chú ý đến việc tổ chức giao lưu văn hóa, hòa nhập phong tục tập quán trong quá trình tổ chức sinh hoạt và hoạt động trải nghiệm sao cho phù hợp với các đối tượng học sinh dân tộc khác nhau.