Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình mang tính lịch sử của nền giáo dục Việt Nam từ tiếp cận nội dung sang định hướng phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong cấu trúc chương trình mới, Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp được định vị là hoạt động giáo dục bắt buộc xuyên suốt từ lớp 10 đến lớp 12 với tổng thời lượng 105 tiết trong một năm học, phân bổ đều đặn 3 tiết mỗi tuần. Việc đưa một hoạt động mang tính mở, tích hợp liên môn và gắn liền với thực tiễn đời sống xã hội vào trường trung học phổ thông đang đặt ra những bài toán quản lý phức tạp cho các nhà trường.

Thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa với tốc độ tăng trưởng kinh tế nổi bật: tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) năm 2021 đạt 15,6% và thu nhập bình quân đầu người chạm mốc 11.400 USD. Mạng lưới giáo dục trung học phổ thông toàn thành phố quy tụ 14 trường với quy mô 13.023 học sinh trong năm học 2021 - 2022. Mặc dù 100% đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên đạt chuẩn và trên chuẩn trình độ chuyên môn, song công tác quản lý hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp tại địa phương vẫn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc. Việc kết nối giữa nội dung giáo dục nghề nghiệp với thị trường lao động năng động của tỉnh Quảng Ninh còn lúng túng, khiến không ít học sinh thiếu định hướng rõ ràng khi lựa chọn ngành nghề tương lai.

Nghiên cứu được triển khai trong giai đoạn 2021 - 2022 tại 3 trường trung học phổ thông đại diện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát bức tranh thực tiễn và xác định các rào cản quản lý. Mục tiêu trọng tâm là đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý khả thi, đồng bộ, tạo bước đột phá nâng cao chất lượng giáo dục trải nghiệm, hướng nghiệp theo đúng chuẩn đầu ra của Chương trình 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng lý thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb kết hợp cùng hệ thống lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại của Harold Koontz để xây dựng mô hình nghiên cứu. Hoạt động quản lý của người đứng đầu nhà trường được cấu thành từ 4 chức năng cơ bản: lập kế hoạch mục tiêu, tổ chức triển khai nội dung, chỉ đạo phương thức hoạt động và kiểm tra đánh giá kết quả. Luận văn chuẩn hóa 4 khái niệm công cụ nền tảng gồm: quản lý giáo dục cấp trường, hoạt động trải nghiệm, giáo dục hướng nghiệp và năng lực thích ứng nghề nghiệp của học sinh trung học phổ thông.

Theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, mô hình hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cấp trung học phổ thông được xác lập với 4 mạch nội dung tích hợp: hoạt động hướng vào bản thân chiếm 30% thời lượng, hoạt động hướng nghiệp chiếm 30% thời lượng, hoạt động hướng đến xã hội chiếm 25% thời lượng và hoạt động hướng đến tự nhiên chiếm 15% thời lượng. Mô hình này vận hành đồng bộ qua 4 phương thức tổ chức sư phạm: phương thức có tính khám phá, phương thức có tính thể nghiệm tương tác, phương thức có tính cống hiến và phương thức có tính nghiên cứu khoa học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực tiễn kết hợp phân tích định lượng trên cỡ mẫu 260 khách thể. Mẫu khảo sát được phân tầng cụ thể gồm: 10 cán bộ quản lý, 50 giáo viên trực tiếp tham gia giảng dạy và 200 học sinh trung học phổ thông thuộc 3 cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố Hạ Long là Trường Trung học phổ thông Chuyên Hạ Long, Trường Trung học phổ thông Hòn Gai và Trường Trung học phổ thông Vũ Văn Hiếu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng đảm bảo tính đại diện cho ba loại hình đào tạo: trường chuyên biệt mũi nhọn, trường công lập trọng điểm trung tâm và trường công lập đại trà khu vực ven đô.

Dữ liệu khảo sát được xử lý bằng toán thống kê chuyên ngành giáo dục dựa trên thang đo Likert 4 bậc: mức 1 từ 1,00 đến cận 1,75 điểm biểu thị mức yếu hoặc chưa thực hiện; mức 2 từ 1,75 đến cận 2,50 điểm biểu thị mức trung bình; mức 3 từ 2,50 đến cận 3,25 điểm biểu thị mức khá; mức 4 từ 3,25 đến 4,00 điểm biểu thị mức tốt hoặc rất quan trọng. Việc áp dụng thang đo chẵn 4 mức độ là lựa chọn tối ưu nhằm triệt tiêu xu hướng chọn phương án trung dung, đảm bảo tính khách quan và phản ánh chân thực nhận định của các nhóm khách thể trong suốt timeline nghiên cứu từ năm 2021 đến năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả điều tra trên 60 cán bộ quản lý và giáo viên cho thấy nhận thức về mục tiêu hình thành phẩm chất nhân cách đạt điểm trung bình cao nhất là 3,13 điểm, xếp thứ 1 trên bảng thứ bậc (22 ý kiến đánh giá rất quan trọng và 25 ý kiến đánh giá quan trọng). Mục tiêu phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp xếp thứ 2 với điểm trung bình đạt 2,85 điểm. Điều này khẳng định nhận thức của đội ngũ sư phạm về tầm quan trọng của Chương trình 2018 đã đạt mức khá và tốt.

Thứ hai, có khoảng cách đáng kể giữa nhận thức mục tiêu và năng lực thực hành của học sinh. Hai năng lực đặc thù cốt lõi lại có kết quả khảo sát thấp nhất: năng lực thích ứng với cuộc sống chỉ đạt điểm trung bình 2,28 điểm (xếp thứ 4) và năng lực thiết kế, tổ chức hoạt động chỉ đạt 2,23 điểm (xếp thứ 5), đều rơi vào mức trung bình yếu.

Thứ ba, sự phân bổ thời lượng giữa các phương thức tổ chức còn thiếu cân đối. Mặc dù hai mạch nội dung hướng vào bản thân và hướng nghiệp chiếm tới 60% tổng thời lượng quy định, nhưng thực tế các hoạt động tham quan thực địa, trải nghiệm doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 12% thời lượng thực hiện. Tỷ lệ 100% giáo viên đạt chuẩn đào tạo nhưng có tới hơn 70% giáo viên kiêm nhiệm bày tỏ sự lúng túng khi xây dựng kịch bản trải nghiệm tương tác.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ áp lực thi cử truyền thống, sự hạn hẹp về nguồn kinh phí tổ chức ngoài nhà trường và những e ngại liên quan đến vấn đề an toàn cho học sinh khi ra khỏi khuôn viên lớp học. Bên cạnh đó, các khóa tập huấn chuyên sâu về tư vấn tâm lý nghề nghiệp chưa được tổ chức thường xuyên. So sánh với các công trình nghiên cứu cùng giai đoạn tại các đô thị phát triển, điểm nghẽn lớn nhất trong Chương trình 2018 trên phạm vi toàn quốc đều tập trung ở khâu chuyển hóa từ bài giảng lý thuyết trong lớp học sang hoạt động thực tế tại hiện trường.

Dữ liệu khảo sát này có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ cột so sánh tương quan điểm trung bình giữa cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh, kết hợp bảng phân tích độ lệch chuẩn giữa kỳ vọng quản trị và mức độ thụ hưởng của người học. Việc trực quan hóa số liệu phản ánh rõ nét rằng việc đầu tư cơ sở vật chất và tài chính hiện mới chỉ đáp ứng được khoảng 45% nhu cầu thực tế của học sinh trung học phổ thông thành phố Hạ Long.

Đề xuất và khuyến nghị

Để tháo gỡ triệt để các hạn chế nêu trên, luận văn đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ với mục tiêu và lộ trình rõ ràng:

Một là, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm tổ chức các khóa tập huấn nghiệp vụ thiết kế kịch bản hoạt động và kỹ năng trắc nghiệm tâm lý hướng nghiệp trong giai đoạn 2022 - 2024, phấn đấu đạt mục tiêu 90% giáo viên thành thạo kỹ năng tư vấn nghề nghiệp.

Hai là, phân cấp quản lý nội dung và trao quyền tự chủ chuyên môn cho các tổ chức, cá nhân. Hiệu trưởng ban hành quy định giao Đoàn Thanh niên chủ trì tổ chức các chuyên đề quy mô toàn trường và khối lớp với tỷ lệ 35% thời lượng; giáo viên chủ nhiệm và tổ bộ môn phụ trách 65% thời lượng còn lại theo quy mô lớp học, áp dụng từ năm học 2022 - 2023.

Ba là, chỉ đạo phối hợp đa dạng 4 phương thức tổ chức hoạt động. Nhà trường chủ động giảm tải thuyết trình một chiều, nâng tỷ lệ các hoạt động trải nghiệm thực địa tại các khu công nghiệp, cơ sở kinh doanh du lịch trên địa bàn thành phố Hạ Long lên tối thiểu 25% tổng số 105 tiết mỗi năm học, thực hiện định kỳ theo từng học kỳ.

Bốn là, đảm bảo nguồn tài chính và hoàn thiện cơ sở vật chất phục vụ hoạt động. Ban giám hiệu trích tối thiểu 15% đến 20% ngân sách chi thường xuyên của nhà trường dành cho các hoạt động giáo dục kỹ năng, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa hợp pháp để trang bị phòng tư vấn hướng nghiệp chuyên biệt trước năm học 2023 - 2024.

Năm là, xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Nhà trường, Gia đình và Doanh nghiệp địa phương. Mỗi trường trung học phổ thông ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác với ít nhất 5 doanh nghiệp hoặc hợp tác xã địa phương mỗi năm học, tạo mạng lưới tiếp nhận học sinh đến trải nghiệm thực tế nghề nghiệp từ năm 2023 trở đi.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang giá trị học thuật và thực tiễn cao, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng sau:

Nhóm cán bộ quản lý các trường trung học phổ thông: Các Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng có thể sử dụng khung quản lý 4 chức năng và bộ tiêu chuẩn phân bổ 105 tiết học làm cẩm nang quản trị, nâng cao hiệu quả lãnh đạo và điều hành kế hoạch giáo dục tại cơ sở.

Nhóm giáo viên chủ nhiệm và giáo viên phụ trách hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp: Đội ngũ giáo viên tìm thấy các gợi ý thực tế về phương pháp thiết kế kịch bản sinh hoạt lớp, cách phân bổ 4 mạch nội dung và ứng dụng bộ công cụ đánh giá năng lực thích ứng của học sinh trong khung thời gian 3 tiết mỗi tuần.

Nhóm cán bộ chỉ đạo chuyên môn tại Sở Giáo dục và Đào tạo: Lãnh đạo và chuyên viên phòng giáo dục trung học có nguồn cứ liệu thực chứng từ 14 trường trung học phổ thông với 13.023 học sinh để ban hành các văn bản hướng dẫn chuyên môn sát thực tế và phân bổ hợp lý nguồn kinh phí bồi dưỡng giáo viên.

Nhóm học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục có thể kế thừa hệ thống thang đo Likert 4 bậc, khung lý thuyết quản lý trải nghiệm và phương pháp xử lý số liệu thực tiễn cho các công trình nghiên cứu tiếp theo về Chương trình 2018.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp trong Chương trình 2018 khác biệt căn bản như thế nào so với chương trình trước đây?
Trong chương trình cũ, hướng nghiệp chỉ là hoạt động ngoài giờ lên lớp mang tính phong trào với thời lượng khiêm tốn khoảng 1 tiết mỗi tháng. Theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, hoạt động này trở thành một bộ phận giáo dục bắt buộc với thời lượng cố định 3 tiết mỗi tuần (105 tiết mỗi năm học), tích hợp 4 mạch nội dung giúp hình thành phẩm chất và năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh.

Tại sao năng lực thích ứng và năng lực tổ chức hoạt động của học sinh chỉ đạt điểm trung bình từ 2,23 đến 2,28 điểm?
Kết quả khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông cho thấy phần lớn thời lượng hoạt động vẫn diễn ra thụ động trong không gian lớp học. Do thiếu môi trường va chạm thực tế và các dự án cộng đồng độc lập, học sinh đạt điểm đánh giá năng lực thích ứng là 2,28 điểm và năng lực tổ chức là 2,23 điểm, thuộc nhóm chỉ số thấp nhất trong nghiên cứu.

Tổng thời lượng 105 tiết mỗi năm học được phân chia cụ thể cho các mạch nội dung như thế nào?
Quy chuẩn chương trình phân định tỷ lệ thời lượng hết sức minh bạch: mạch hoạt động hướng vào bản thân chiếm 30% (tương đương 31 tiết), mạch hoạt động hướng nghiệp chiếm 30% (tương đương 31 tiết), mạch hoạt động hướng đến xã hội chiếm 25% (tương đương 26 tiết), và mạch hoạt động hướng đến tự nhiên chiếm 15% thời lượng còn lại (tương đương 17 tiết).

Nhà trường cần làm gì để tháo gỡ rào cản tài chính khi đưa học sinh đi trải nghiệm thực địa tại địa phương?
Nhà trường cần chủ động trích từ 15% đến 20% nguồn ngân sách chi thường xuyên hàng năm, kết hợp vận động nguồn lực xã hội hóa minh bạch từ cha mẹ học sinh và ký kết hợp tác hỗ trợ địa điểm với các doanh nghiệp, khu du lịch tại thành phố Hạ Long nhằm tối ưu hóa chi phí di chuyển cho học sinh.

Làm thế nào để đánh giá chính xác phẩm chất và năng lực của học sinh trong môn học này?
Giáo viên cần từ bỏ việc cho điểm bài viết truyền thống để chuyển sang đánh giá đa chiều từ 4 chủ thể: giáo viên tổ chức, học sinh tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và nhận xét từ phụ huynh. Công cụ đánh giá trọng tâm là hồ sơ học tập cá nhân, nhật ký trải nghiệm và sản phẩm thực tế của các dự án nhóm.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cấp trung học phổ thông theo chuẩn Chương trình 2018 với định mức 105 tiết mỗi năm.
  • Kết quả khảo sát 260 cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh tại thành phố Hạ Long phản ánh sự chênh lệch rõ nét giữa nhận thức mục tiêu (3,13 điểm) và năng lực hành động thực tế (2,23 điểm).
  • Công trình chỉ rõ các nguyên nhân cốt lõi về phương thức tổ chức đơn điệu, thiếu thốn kinh phí và năng lực kiêm nhiệm của giáo viên chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
  • Đề tài xây dựng 5 giải pháp quản lý mang tính ứng dụng cao, đồng bộ từ khâu tập huấn cán bộ, phân cấp tự chủ đến mở rộng liên kết doanh nghiệp địa phương.
  • Nghiên cứu xác lập lộ trình triển khai chi tiết cho giai đoạn 2022 - 2025, định hướng trách nhiệm cụ thể cho các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường.

Đóng góp học thuật nổi bật của công trình là mô hình hóa quy trình quản lý 4 thành tố gắn chặt với 4 mạch nội dung trải nghiệm đặc thù. Trong giai đoạn 2023 - 2025, các trường trung học phổ thông cần khẩn trương chuẩn hóa chuyên môn cho giáo viên và mở rộng không gian trải nghiệm ngoài lớp học. Các nhà quản lý giáo dục và quý thầy cô hãy tham khảo, áp dụng ngay các giải pháp thực tế từ luận văn này để tạo ra bước chuyển biến vững chắc cho công tác hướng nghiệp học sinh trong thời kỳ mới.