Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Sơn Tây nằm cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 45 km về phía Tây, là địa bàn trọng điểm về phát triển giáo dục của khu vực bán sơn địa với hệ thống gồm 3 trường trung học phổ thông công lập: Trường THPT Sơn Tây (quy mô lớn với 45 lớp và 137 giáo viên), Trường THPT Tùng Thiện (quy mô trung bình với 80 giáo viên) và Trường THPT Xuân Khanh (quy mô 65 giáo viên). Điểm chuẩn tuyển sinh đầu vào lớp 10 giữa các trường có sự phân hóa rõ rệt, dao động từ mức 22 - 23 điểm tại THPT Xuân Khanh, 40/62 điểm tại THPT Tùng Thiện cho đến mức điểm tuyển sinh chọn lọc cao tại các lớp chuyên của THPT Sơn Tây.

Thực hiện Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII, Chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 và Công văn số 10801/SGD&ĐT-GDTrH ngày 31/10/2014 của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội về đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo định hướng phát triển năng lực học sinh, chất lượng dạy học tại các trường THPT đòi hỏi phải có sự chuyển biến căn bản. Tuy nhiên, hoạt động quản lý của tổ chuyên môn tại các trường THPT trên địa bàn thị xã Sơn Tây thời gian qua vẫn bộc lộ nhiều bất cập: hoạt động điều hành chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân của tổ trưởng, việc đổi mới phương pháp dạy học còn mang tính hình thức và thiếu các giải pháp bồi dưỡng giáo viên tại chỗ.

Đề tài tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng công tác quản lý tổ chuyên môn trong giai đoạn 2012 - 2014, từ đó đề xuất 8 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học đại trà và chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi mũi nhọn. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn, cung cấp mô hình quản trị hạt nhân giúp các nhà trường tối ưu hóa hiệu suất làm việc của 100% đội ngũ giáo viên bộ môn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết chức năng quản lý giáo dục kinh điển của Mary Parker Follett, Bush T. và tác giả Phạm Minh Hạc, cấu trúc quá trình quản lý thành 4 chức năng cốt lõi: kế hoạch hóa, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra - đánh giá. Trong bối cảnh nhà trường phổ thông, tổ chuyên môn là cầu nối trực tiếp chuyển hóa các mục tiêu chiến lược của Ban Giám hiệu thành hành vi giảng dạy cụ thể của từng giáo viên trên lớp.

Đồng thời, đề tài tích hợp lý thuyết văn hóa tổ chức và phát triển đội công tác của Martin Hilb. Theo đó, tổ chuyên môn được tiếp cận như một đội công tác đặc thù gồm từ 5 đến 15 thành viên, nơi các giáo viên cùng chia sẻ mục tiêu, tương tác chuyên môn liên tục và duy trì các chuẩn mực văn hóa sư phạm chung.

Khung lý thuyết của luận văn làm sáng tỏ 4 khái niệm nền tảng:

  • Quản lý giáo dục: Hệ thống tác động có chủ đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý nhằm vận hành bộ máy dạy học theo mục tiêu đào tạo quốc gia.
  • Quản lý hoạt động dạy học: Quá trình điều hành tương tác giữa hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò dựa trên các nguồn lực cơ sở vật chất và chương trình giáo dục.
  • Tổ chuyên môn và Tổ trưởng chuyên môn: Đơn vị quản trị cơ sở thấp nhất trong trường THPT và cá nhân người đứng đầu giữ vai trò chuyên gia kiêm người điều tiết cảm xúc, định hướng sư phạm.
  • Đổi mới phương pháp dạy học: Chuyển dịch từ lối truyền thụ một chiều sang phát huy tính tích cực, tự học và phát triển năng lực của học sinh theo Điều 27 Luật Giáo dục.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai trên cỡ mẫu gồm 139 cán bộ quản lý và giáo viên (trong đó có 9 cán bộ quản lý gồm 3 Hiệu trưởng, 6 Phó Hiệu trưởng và 130 giáo viên bộ môn thuộc 3 trường THPT Sơn Tây, THPT Tùng Thiện, THPT Xuân Khanh). Ngoài ra, mẫu khảo sát chuyên sâu mở rộng bao gồm 110 học sinh chuyên thuộc các khối lớp 10, 11, 12 (chuyên Toán, Hóa, Văn, Sử, Sinh) và 27 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn chuyên tại trường THPT Sơn Tây, cùng 50 giáo viên tham gia công tác bồi dưỡng học sinh giỏi và 50 giáo viên bộ môn thực hành thí nghiệm.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm phản ánh đầy đủ các đặc thù về quy mô trường, chất lượng đầu vào của học sinh và thâm niên công tác của giáo viên. Nhóm mẫu đại diện cho 3 phân tầng trường học khác biệt trên cùng một địa bàn hành chính.

Phương pháp phân tích định lượng sử dụng thang đo Likert (thang 4 mức độ đối với khảo sát nhận thức và thang 5 mức độ đối với khảo sát thực trạng thực hiện) để tính điểm trung bình và phân bố tỉ lệ phần trăm. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm chuẩn hóa dữ liệu thực nghiệm, đo lường chính xác khoảng cách giữa nhận thức lý luận và hành vi quản lý thực tế. Dữ liệu định lượng được đối sánh với kết quả phỏng vấn sâu cán bộ quản lý và hồ sơ giảng dạy thực tế trong mốc thời gian hoàn thành nghiên cứu vào tháng 11 năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra thực nghiệm phản ánh bức tranh thực trạng quản lý tổ chuyên môn với 4 phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, nhận thức của cán bộ quản lý còn thiên lệch về các biện pháp hành chính sự vụ. Khảo sát 9 cán bộ quản lý cho thấy tiêu chí "Quản lý việc lập kế hoạch tổ chuyên môn" đạt điểm tuyệt đối 4.00/4.00 (xếp thứ 1) và "Quản lý hồ sơ chuyên môn" đạt 3.89/4.00 (xếp thứ 2). Ngược lại, các nội dung có tính chất quyết định đến chất lượng chuyên môn sâu lại bị đánh giá thấp: "Quản lý công tác bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên" chỉ đạt 2.33/4.00 (xếp thứ 9) và "Quản lý sử dụng, bổ sung thiết bị dạy học" chỉ đạt 2.22/4.00 (xếp thứ 10).

Thứ hai, việc phân công lao động sư phạm trong tổ chuyên môn đạt mức độ đồng thuận cao khi dựa trên chuyên môn đào tạo với điểm trung bình 4.76/5.00 (100/130 ý kiến đánh giá rất tốt, xếp thứ 1). Tiêu chí phân công theo yêu cầu và điều kiện của tổ đạt 4.47/5.00 (xếp thứ 2), trong khi căn cứ vào nguyện vọng cá nhân giáo viên chỉ đạt 3.45/5.00.

Thứ ba, công tác chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Mặc dù biện pháp "Tổ chức giờ dạy mẫu" đạt điểm đánh giá cao là 4.22/5.00 và "Kiểm tra dự giờ đánh giá" đạt 3.88/5.00, nhưng khâu "Xây dựng giáo viên điển hình trong sử dụng phương pháp tích cực" chỉ đạt 2.79/5.00 và "Tổ chức hội thảo, chuyên đề chuyên sâu" chỉ dừng ở mức 2.95/5.00. Hoạt động đổi mới tại các trường THPT Tùng Thiện và Xuân Khanh chủ yếu diễn ra theo đợt thi đua cao điểm tháng 11 và tháng 3, thiếu tính liên tục.

Thứ tư, có sự chênh lệch lớn về chất lượng đội ngũ giữa các nhà trường. Tại trường THPT Xuân Khanh, có tới 46/65 giáo viên (chiếm khoảng 70.8%) có tuổi nghề dưới 10 năm, dẫn đến kinh nghiệm quản lý lớp học và bồi dưỡng học sinh còn non trẻ. Tại trường THPT Tùng Thiện, chỉ có 27/80 giáo viên (chiếm 33.8%) đạt thâm niên trên 10 năm giảng dạy. Trong khi đó, trường THPT Sơn Tây sở hữu 137 giáo viên với tỷ lệ trình độ trên chuẩn vượt trội, tạo ra khoảng cách lớn về kết quả học sinh giỏi và tỷ lệ đỗ đại học.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ việc các Tổ trưởng chuyên môn chưa được bồi dưỡng bài bản về kỹ năng quản trị hiện đại. Phần lớn tổ trưởng điều hành công việc dựa trên thói quen hành chính, chỉ chú trọng kiểm tra sổ sách, giáo án và lịch báo giảng mà chưa tập trung vào việc nghiên cứu bài học, phân tích ma trận đề thi hay tổ chức trao đổi về các chuyên đề khó.

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn một cách trực quan thông qua biểu đồ cột kép so sánh mức độ cần thiết và mức độ thực hiện của 10 nội dung quản lý tổ chuyên môn, qua đó làm nổi bật độ vênh tại các khâu bồi dưỡng chuyên môn và quản lý thiết bị. Bên cạnh đó, một bảng ma trận tương quan giữa cơ cấu thâm niên giáo viên và kết quả học sinh giỏi thành phố sẽ minh chứng rõ nét tác động của việc thiếu hụt kế hoạch đào tạo tại chỗ đến chất lượng đầu ra.

Kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu quản lý giáo dục của tác giả Hoắc Công Học (2006) tại Bắc Giang và tác giả Nguyễn Hồng Điệp (2010) tại Phú Thọ. Điều này tái khẳng định tính quy luật: nếu không giải phóng tổ chuyên môn khỏi gánh nặng thủ tục hành chính để chuyển sang mô hình sinh hoạt học thuật thực chất, chất lượng giáo dục nhà trường sẽ rơi vào tình trạng trì trệ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các tồn tại thực tiễn, luận văn đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý trọng tâm:

Thứ nhất, chuẩn hóa năng lực quản lý cho đội ngũ Tổ trưởng chuyên môn. Ban Giám hiệu các trường THPT phối hợp cùng Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tổ chức định kỳ 2 khóa tập huấn kỹ năng quản trị cơ sở mỗi năm học. Mục tiêu đến năm học 2015-2016 đạt 100% tổ trưởng chuyên môn nắm vững quy trình lập kế hoạch theo mục tiêu, kỹ năng đánh giá giờ dạy theo chuẩn phát triển năng lực và phương pháp điều hành nhóm làm việc cộng tác.

Thứ hai, đổi mới căn bản nội dung và hình thức sinh hoạt tổ chuyên môn. Tổ trưởng chuyên môn chỉ đạo chuyển trọng tâm các buổi họp tổ từ việc phổ biến văn bản sang sinh hoạt chuyên đề chuyên sâu với tần suất 2 tuần/lần. Triển khai 100% các tổ bộ môn xây dựng thống nhất ma trận đề kiểm tra đánh giá, thảo luận giải pháp cho các bài học khó và tổ chức rút kinh nghiệm nghiêm túc sau các giờ dạy mẫu, phấn đấu nâng tỷ lệ tiết dạy ứng dụng phương pháp tích cực lên trên 85% trong lộ trình 1 năm học.

Thứ ba, thiết lập quy trình bồi dưỡng và tự bồi dưỡng chuyên môn tại chỗ. Áp dụng cơ chế kèm cặp 1-1, phân công 1 giáo viên cốt cán có trên 10 năm kinh nghiệm hỗ trợ trực tiếp 1 giáo viên trẻ dưới 5 năm thâm niên. Ban Giám hiệu nhà trường phê duyệt kế hoạch tự học của từng cá nhân, đặt chỉ tiêu 100% giáo viên hoàn thành ít nhất 1 sáng kiến kinh nghiệm hoặc chuyên đề bộ môn có giá trị thực tiễn trong năm học 2014-2015.

Thứ tư, hiện đại hóa công tác quản lý và khai thác thiết bị, đồ dùng dạy học. Tổ chuyên môn phối hợp với bộ phận phụ trách cơ sở vật chất tiến hành kiểm kê, chuẩn hóa 100% danh mục hóa chất, đồ dùng thực hành cho các môn Lý, Hóa, Sinh, Ngoại ngữ và Tin học. Tổ chức bồi dưỡng kỹ năng bảo dưỡng thiết bị cho nhân viên phòng thí nghiệm tối thiểu 1 lần/học kỳ, bảo đảm hiệu suất khai thác phòng bộ môn đạt từ 90% trở lên trong giai đoạn 2014-2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục:

  1. Cán bộ quản lý nhà trường (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn): Ứng dụng khung lý thuyết và kết quả khảo sát thực trạng để tái cấu trúc quy trình phân công nhiệm vụ giáo viên, chuẩn hóa tiêu chí kiểm tra đánh giá tổ chuyên môn và xây dựng chiến lược phát triển chất lượng giáo dục tổng thể cho nhà trường.

  2. Tổ trưởng, Tổ phó chuyên môn tại các trường trung học phổ thông: Sử dụng trực tiếp 8 biện pháp quản lý làm cẩm nang hướng dẫn thực hành để thiết lập kế hoạch hoạt động năm học, điều hành sinh hoạt chuyên đề nghiên cứu bài học và quản lý hồ sơ chuyên môn một cách khoa học, giảm thiểu tối đa tính hình thức.

  3. Giáo viên trực tiếp giảng dạy bậc trung học phổ thông: Tiếp cận các định hướng đổi mới phương pháp dạy học tích cực, quy trình xây dựng kế hoạch cá nhân và phương pháp tự bồi dưỡng nâng cao tay nghề sư phạm để đáp ứng yêu cầu giảng dạy chương trình phân ban và lớp chuyên.

  4. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Khai thác phương pháp luận tiếp cận tổ chuyên môn theo mô hình đội công tác, bộ công cụ phiếu hỏi khảo sát chuẩn hóa cùng hệ thống số liệu thực chứng phong phú phục vụ cho các công trình nghiên cứu phát triển tổ chức giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong quản lý trường trung học phổ thông?

Luận văn tập trung khắc phục sự yếu kém trong công tác quản lý sinh hoạt tổ chuyên môn và sự thiếu hụt các giải pháp bồi dưỡng giáo viên tại chỗ. Dữ liệu khảo sát 130 giáo viên tại 3 trường THPT trên địa bàn thị xã Sơn Tây cho thấy khâu bồi dưỡng nghiệp vụ chỉ đạt điểm trung bình 2.33/4.00, trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả giảng dạy đại trà và mũi nhọn.

Vì sao việc phân công nhiệm vụ theo chuyên môn đào tạo lại đạt điểm đánh giá cao nhất?

Tiêu chí phân công theo chuyên môn đạt điểm trung bình 4.76/5.00 với 100% cán bộ và giáo viên đánh giá tích cực. Việc bố trí đúng chuyên ngành đào tạo giúp giáo viên phát huy tối đa năng lực chuyên sâu, tạo nền tảng vững chắc để triển khai dạy học phân hóa và bồi dưỡng học sinh giỏi đạt kết quả cao.

Mô hình tổ chuyên môn như một đội công tác mang lại lợi ích gì cho nhà trường?

Ứng dụng lý thuyết đội công tác của Martin Hilb giúp tổ chuyên môn gồm 5 đến 15 giáo viên tăng cường mức độ gắn kết và chia sẻ mục tiêu chung. Kết quả khảo sát 139 cán bộ quản lý và giáo viên chứng minh rằng sự cộng tác chặt chẽ trong tổ chuyên môn giúp giảm áp lực cá nhân và thúc đẩy đổi mới phương pháp giảng dạy đồng bộ.

Làm thế nào để loại bỏ tính hình thức trong các buổi sinh hoạt tổ chuyên môn hiện nay?

Tổ chuyên môn cần chuyển dịch triệt để từ việc phổ biến thủ tục hành chính sang sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học. Thực tiễn tại trường THPT Sơn Tây với 137 giáo viên chứng minh việc tập trung thảo luận ma trận đề và tổ chức dạy mẫu (đạt 4.22/5.00) giúp nâng cao tay nghề sư phạm thực chất cho đội ngũ giáo viên.

Điểm khác biệt trong quản lý bồi dưỡng học sinh giỏi giữa các trường THPT là gì?

Trường THPT Sơn Tây với 110 học sinh chuyên đòi hỏi kế hoạch bồi dưỡng chuyên biệt hướng tới các kỳ thi cấp thành phố và quốc gia. Trong khi đó, trường THPT Tùng Thiện (80 giáo viên) và THPT Xuân Khanh (65 giáo viên) tập trung quản lý học sinh giỏi cấp trường và diện đại trà, đòi hỏi chủ thể quản lý phải áp dụng mục tiêu linh hoạt.

Kết luận

  • Tổ chuyên môn giữ vị trí hạt nhân nòng cốt, quyết định trực tiếp đến chất lượng giảng dạy và sự phát triển chuyên môn của đội ngũ nhà giáo tại các trường THPT.
  • Luận văn hệ thống hóa thành công khung lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại gắn liền với mô hình vận hành đội công tác tinh gọn từ 5 đến 15 thành viên.
  • Khảo sát thực nghiệm trên 139 cán bộ quản lý, giáo viên và 110 học sinh chuyên đã làm sáng tỏ những mặt mạnh trong phân công chuyên môn và các nút thắt trong khâu bồi dưỡng tại chỗ.
  • Hệ thống 8 giải pháp quản lý đồng bộ đạt tính cần thiết và tính khả thi cao qua kiểm chứng thực tế với điểm số đánh giá đồng thuận trên 3.40/5.00.
  • Đề tài đóng góp cơ sở khoa học vững chắc giúp Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cùng các trường THPT chuẩn hóa công tác sinh hoạt chuyên môn theo định hướng phát triển năng lực người học.

Công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn sâu sắc cho giai đoạn đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục 2015-2020. Các cán bộ quản lý và tổ trưởng chuyên môn hãy ứng dụng ngay bộ giải pháp và quy trình kiểm chuẩn của luận văn vào kế hoạch năm học mới nhằm tối ưu hóa chất lượng dạy và học tại đơn vị.