Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ vào sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên

Luận văn quản lý hoạt động NCKH, ứng dụng và chuyển giao công nghệ nông nghiệp tỉnh Thái Nguyên

• Tác giả: Nguyễn Bích Thủy
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quốc Chính
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ vào sản xuất nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan quản lý hoạt động NCKH nông nghiệp tại Thái Nguyên

Thái Nguyên sở hữu vị trí chiến lược tại vùng trung du và miền núi phía Bắc. Địa phương có địa hình đa dạng cùng điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Cơ cấu kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong khu vực nông thôn với gần bốn mươi phần trăm lực lượng lao động. Hoạt động quản lý nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ nông nghiệp giữ vai trò then chốt trong định hướng sản xuất. Cơ quan quản lý nhà nước ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo kỹ thuật. Các viện nghiên cứu cùng trường đại học đóng góp nguồn lực tri thức to lớn cho tỉnh. Quá trình quản lý bao gồm việc xây dựng kế hoạch, phê duyệt đề tài và cấp kinh phí thực hiện. Tỉnh tập trung ưu tiên phát triển cây chè, cây ăn quả và chăn nuôi an toàn sinh học. Việc quản lý đồng bộ giúp các đề tài khoa học bám sát nhu cầu thực tế của địa phương. Mô hình liên kết giữa nhà nước, nhà khoa học và nhà nông từng bước hình thành. Hệ thống quản lý khoa học công nghệ tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững.

1.1. Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động NCKH nông nghiệp

Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học nông nghiệp là sự tác động có tổ chức của cơ quan quản lý. Mục tiêu nhằm phân bổ hiệu quả các nguồn lực vật chất và trí tuệ. Quá trình quản lý bao gồm các khâu xác định nhiệm vụ, tuyển chọn đề tài và kiểm tra tiến độ. Cơ quan quản lý thiết lập tiêu chuẩn khoa học để đánh giá kết quả nghiệm thu. Công tác chuyển giao công nghệ đóng vai trò cầu nối đưa phát minh vào đồng ruộng. Hoạt động này giúp người nông dân tiếp cận giống cây trồng mới và kỹ thuật canh tác tiên tiến. Quản lý tốt giúp giảm thiểu rủi ro thất thoát ngân sách nhà nước. Đồng thời, cơ chế giám sát chặt chẽ kích thích tinh thần nghiên cứu sáng tạo của đội ngũ cán bộ khoa học.

1.2. Vai trò của chuyển giao công nghệ nông nghiệp tại Thái Nguyên

Chuyển giao công nghệ nông nghiệp trực tiếp thúc đẩy năng suất cây trồng và vật nuôi tại địa phương. Quá trình này giúp nâng cao giá trị thương phẩm cho các sản phẩm chủ lực như chè Tân Cương. Ứng dụng tiến bộ sinh học giảm bớt sâu bệnh hại và tiết kiệm phân bón hóa học. Người dân địa phương thay đổi thói quen canh tác truyền thống sang quy trình VietGAP an toàn. Nông nghiệp công nghệ cao tạo ra chuỗi giá trị liên kết bền vững giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến. Hoạt động chuyển giao còn góp phần bảo vệ tài nguyên đất và nguồn nước tự nhiên. Nhờ đó, đời sống nông dân vùng sâu vùng xa dần được cải thiện rõ rệt. Nông thôn Thái Nguyên từng bước chuyển mình theo hướng hiện đại hóa nông nghiệp sinh thái.

II. Thực trạng quản lý NCKH và chuyển giao công nghệ ở Thái Nguyên

Công tác quản lý hoạt động khoa học công nghệ nông nghiệp tại Thái Nguyên đạt nhiều kết quả tích cực trong những năm gần đây. Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh phối hợp chặt chẽ cùng các đơn vị chuyên môn. Nhiều đề tài nghiên cứu chọn tạo giống lúa thuần chất lượng và nhân giống chè đặc sản được nghiệm thu. Cơ chế phân bổ vốn tài chính từng bước minh bạch hóa theo quy chuẩn. Tuy nhiên, công tác quản lý vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Việc xác định danh mục nhiệm vụ nghiên cứu còn phân tán và trùng lặp. Đề tài phục vụ cấp thiết cho thực tế sản xuất của hộ nông dân còn chiếm tỷ lệ khiêm tốn. Quy trình đánh giá nghiệm thu đôi khi mang tính hình thức, thiếu tiêu chí thương mại hóa cụ thể. Mối liên kết giữa nhà khoa học, doanh nghiệp nông nghiệp và hợp tác xã chưa thật sự khăng khít. Nguồn kinh phí đầu tư từ ngân sách địa phương còn hạn hẹp so với nhu cầu đổi mới kỹ thuật. Các chính sách khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư vào nghiên cứu nông nghiệp vẫn thiếu cơ chế thu hút rõ ràng.

2.1. Hạn chế trong quy trình thẩm định và nghiệm thu đề tài

Khâu thẩm định hồ sơ đề tài nghiên cứu nông nghiệp tại Thái Nguyên còn mang nặng tính thủ tục hành chính. Hội đồng tuyển chọn đôi khi chưa đánh giá sâu sát tính khả thi ngoài thực địa. Thời gian xét duyệt đề cương thường kéo dài làm lỡ mùa vụ gieo trồng của nông dân. Công tác giám sát tiến độ triển khai trên cánh đồng thực nghiệm chưa diễn ra thường xuyên. Nhiều đề tài chỉ dừng lại ở báo cáo giấy sau khi hoàn tất thủ tục nghiệm thu. Thiếu vắng các chế tài kiểm tra việc ứng dụng công nghệ sau nghiệm thu là một thiếu sót lớn. Kết quả là nhiều giải pháp kỹ thuật chưa đến được tay người trực tiếp sản xuất.

2.2. Khó khăn trong thương mại hóa sản phẩm NCKH nông nghiệp

Thị trường khoa học công nghệ nông nghiệp tại Thái Nguyên chưa phát triển tương xứng với tiềm năng. Các doanh nghiệp nông nghiệp địa phương quy mô nhỏ, nguồn vốn đầu tư hạn chế. Họ e ngại rủi ro khi mua bản quyền sáng chế hoặc đầu tư dây chuyền mới. Kênh thông tin kết nối giữa nhà khoa học và thị trường tiêu thụ còn sơ sài. Nông dân thiếu nguồn vốn đối ứng để mua giống mới hay lắp đặt nhà màng. Mức độ liên kết giữa hợp tác xã và các trung tâm nghiên cứu còn rời rạc. Hoạt động quảng bá, giới thiệu công nghệ sau nghiên cứu chưa được chú trọng đúng mức. Tình trạng này khiến công nghệ mới khó nhân rộng trên quy mô lớn tại các huyện.

III. Giải pháp quản lý chuyển giao công nghệ nông nghiệp Thái Nguyên

Để nâng cao hiệu quả quản lý nghiên cứu khoa học nông nghiệp, Thái Nguyên cần đổi mới toàn diện cơ chế điều hành. Cơ quan quản lý nhà nước phải xây dựng tiêu chí lựa chọn đề tài dựa trên nhu cầu của thị trường nông sản. Quy trình xét duyệt cần đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng tăng cường đánh giá thực chất. Tỉnh cần thành lập hội đồng chuyên gia độc lập gồm các nhà khoa học uy tín và đại diện doanh nghiệp. Đổi mới cơ chế tài chính theo hướng khoán sản phẩm đầu ra nhằm nâng cao tính chủ động cho cán bộ nghiên cứu. Việc giám sát tiến độ phải gắn chặt với kết quả thử nghiệm ngoài đồng ruộng. Tỉnh cần thành lập quỹ hỗ trợ khởi nghiệp nông nghiệp công nghệ cao. Các chính sách ưu đãi về thuế và mặt bằng sẽ thu hút nguồn vốn tư nhân đầu tư vào NCKH. Song song đó, công tác quản lý sau nghiệm thu cần được thể chế hóa bằng văn bản quy phạm. Hoạt động kiểm tra định kỳ giúp đảm bảo các sáng kiến kỹ thuật được ứng dụng lâu dài vào chuỗi sản xuất.

3.1. Đổi mới cơ chế đặt hàng và tuyển chọn đề tài nghiên cứu

Cơ quan quản lý cần chuyển từ phương thức nộp đề xuất thụ động sang cơ chế đặt hàng trực tiếp. Các đề tài nghiên cứu phải bắt nguồn từ khó khăn thực tế của các hợp tác xã nông nghiệp. Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp với Sở Nông nghiệp khảo sát nhu cầu thường niên. Tiêu chí tuyển chọn cần ưu tiên những giải pháp kỹ thuật có địa chỉ áp dụng cụ thể. Quy chế đấu thầu đề tài phải minh bạch để thu hút các nhà khoa học giỏi tham gia. Hội đồng thẩm định cần có sự tham gia của đại diện doanh nghiệp nông sản. Điều này đảm bảo công nghệ sau nghiên cứu có khả năng tiêu thụ trên thị trường.

3.2. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ chuyển giao công nghệ nông nghiệp

Chính quyền tỉnh Thái Nguyên cần ban hành cơ chế trợ cấp kinh phí chuyển giao tiến bộ kỹ thuật. Các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến chè và nông sản sạch cần được miễn giảm tiền thuê đất. Tỉnh cần thành lập các sàn giao dịch công nghệ trực tuyến kết nối cung cầu tri thức. Mô hình liên kết bốn nhà cần được hỗ trợ bằng hợp đồng pháp lý chặt chẽ. Hệ thống khuyến nông cơ sở phải được bồi dưỡng năng lực để làm cầu nối chuyển giao kỹ thuật. Nông dân tham gia mô hình thực nghiệm cần được hỗ trợ giống và vật tư ban đầu. Chính sách bảo hiểm rủi ro nông nghiệp sẽ khuyến khích người dân mạnh dạn áp dụng giải pháp công nghệ mới.

IV. Ứng dụng kết quả NCKH và chuyển giao công nghệ tại Thái Nguyên

Hoạt động ứng dụng kết quả nghiên cứu khoa học mở ra bước ngoặt mới cho nền nông nghiệp Thái Nguyên. Việc đưa các giống chè lai mới cùng quy trình tưới tự động tiết kiệm nước giúp nâng cao giá trị cây chè đặc sản. Mô hình chăn nuôi gia súc theo hướng an toàn sinh học kiểm soát tốt dịch bệnh và nâng cao thu nhập cho nông dân. Các tiến bộ kỹ thuật bảo quản sau thu hoạch giảm thiểu tổn thất nông sản đáng kể. Hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao đang lan tỏa mạnh mẽ từ vùng trung tâm đến các huyện miền núi. Sự quản lý đồng bộ và quyết liệt của các cấp chính quyền bảo đảm tính bền vững cho các mô hình chuyển giao. Nông dân dần làm chủ công nghệ sinh học và tự tin mở rộng quy mô sản xuất hàng hóa. Chuyển giao công nghệ không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn bảo tồn nguồn gen quý bản địa. Đây là tiền đề vững chắc để Thái Nguyên xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu và phát triển nông nghiệp xanh bền vững.

4.1. Hiệu quả ứng dụng công nghệ trong sản xuất chè và cây trồng

Ứng dụng công nghệ tưới nhỏ giọt và phân bón hữu cơ vi sinh nâng cao rõ rệt chất lượng búp chè Thái Nguyên. Các vùng sản xuất chè tập trung tại Đại Từ và Đồng Hỷ ghi nhận năng suất tăng trên hai mươi phần trăm. Quy trình sản xuất đạt chứng nhận an toàn giúp sản phẩm chè xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính. Bên cạnh cây chè, các giống lúa thuần chất lượng cao được đưa vào gieo cấy đại trà thay thế giống cũ. Công nghệ thụ phấn nhân tạo và ghép cành trên cây ăn quả đem lại hiệu quả kinh tế vượt trội cho nhà vườn. Nông dân địa phương đã chủ động ghi chép nhật ký điện tử phục vụ truy xuất nguồn gốc.

4.2. Định hướng nhân rộng mô hình nông nghiệp công nghệ cao

Thái Nguyên tiếp tục ưu tiên nguồn lực để xây dựng các vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tập trung. Địa phương chú trọng thu hút các tập đoàn nông nghiệp lớn đầu tư vào chuỗi liên kết khép kín. Công tác đào tạo kỹ năng số cho nông dân được triển khai thông qua các lớp tập huấn khuyến nông. Các mô hình nhà lưới, hệ thống cảm biến độ ẩm đất và giám sát thời tiết thông minh sẽ được phổ biến rộng rãi. Tỉnh thúc đẩy bảo hộ nhãn hiệu tập thể và chỉ dẫn địa lý cho các nông sản đặc trưng. Sự gắn kết chặt chẽ giữa chính quyền, viện trường và nông dân tạo đòn bẩy phát triển kinh tế nông thôn bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thái Nguyên giữ vị trí trung tâm chính trị, kinh tế và giáo dục đào tạo của vùng Trung du và miền núi phía Bắc, sở hữu tổng diện tích đất tự nhiên đạt 352.664 ha. Trong cơ cấu sử dụng đất, diện tích đất nông nghiệp chiếm tới 303.555 ha, tương đương 86,07%, cùng lực lượng lao động nông thôn chiếm khoảng 39,56% tổng số người trong độ tuổi lao động. Mặc dù giá trị sản xuất nông nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo trên 93% trong toàn ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản, việc khai thác giá trị gia tăng vẫn đối mặt nhiều rào cản do quy mô sản xuất còn phân tán và công nghệ chưa đồng bộ.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là làm thế nào để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, biến các tiến bộ kỹ thuật thành động lực tăng trưởng trực tiếp trên đồng ruộng. Nghiên cứu tập trung vào mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng quản trị 109 đề tài, dự án khoa học công nghệ sử dụng ngân sách địa phương giai đoạn 2016-2019, trong đó các nhiệm vụ thuộc lĩnh vực nông nghiệp chiếm khoảng 60% tổng nguồn lực phân bổ.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên, kết hợp dữ liệu thứ cấp từ năm 2016 đến năm 2019 và số liệu điều tra thực địa sơ cấp tiến hành trong năm 2020. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua các chỉ số đo lường hiệu quả cụ thể: tối ưu hóa quy trình phân bổ ngân sách sự nghiệp khoa học công nghệ, gia tăng tỷ lệ làm chủ công nghệ cho 49 nhiệm vụ nông nghiệp đã nghiệm thu, đồng thời tạo cơ chế gắn kết bền chặt giữa bốn nhà nhằm gia tăng thu nhập cho người nông dân vùng trung du.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý công hiện đại và lý thuyết hệ thống đổi mới sáng tạo nông nghiệp để phân tích hoạt động quản lý khoa học công nghệ. Trọng tâm của khung lý thuyết dựa trên mô hình liên kết bốn nhà gồm Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp và Nhà nông, bảo đảm các nguyên tắc quản lý kinh tế cơ bản: nguyên tắc thống nhất giữa khoa học và kinh tế dưới sự định hướng của Nhà nước, nguyên tắc kết hợp cơ chế thị trường, và nguyên tắc kế thừa phát triển công nghệ.

Nội dung quản lý nhà nước đối với nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp tỉnh được cụ thể hóa qua quy trình khép kín gồm sáu khâu liên hoàn: xác định danh mục nhiệm vụ; tuyển chọn và giao trực tiếp; thẩm định nội dung cùng kinh phí; ký kết hợp đồng triển khai; kiểm tra giám sát và thực hiện chế độ báo cáo định kỳ 06 tháng một lần; đánh giá nghiệm thu, công nhận và chuyển giao kết quả.

Ba khái niệm nòng cốt được làm rõ gồm: quản lý nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp tỉnh; phương thức khoán chi tài chính bao gồm khoán chi từng phần và khoán chi đến sản phẩm cuối cùng; chuyển giao công nghệ nông nghiệp gắn với kiểm soát tỷ lệ hỗ trợ tối đa 80% kinh phí giống và 40% chi phí vật tư phân bón theo Quyết định số 37/2015/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp chặt chẽ giữa thông tin thứ cấp và thông tin sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các niên giám thống kê, báo cáo tổng kết giai đoạn 2016-2019 của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Thái Nguyên, văn bản quy phạm pháp luật và hồ sơ lưu trữ của 49 đề tài, dự án nông nghiệp.

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả xác định tổng thể nghiên cứu gồm 196 cá nhân trực tiếp tham gia điều hành và thực hiện 49 nhiệm vụ nông nghiệp đã nghiệm thu (mỗi nhiệm vụ gồm 01 chủ nhiệm, 01 thư ký khoa học và 02 thành viên nghiên cứu chính). Cỡ mẫu điều tra được tính toán khoa học dựa trên công thức Slovin với mức sai số cho phép e bằng 0,05 (tương đương 5%): từ tổng thể N bằng 196 người, mẫu khảo sát tối thiểu n được xác định và làm tròn thành 130 phiếu điều tra hợp lệ. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm bảo đảm tính đại diện khách quan cho toàn bộ các nhóm nhiệm vụ trồng trọt, chăn nuôi và chế biến.

Bảng hỏi cấu trúc sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ mức 1: Rất không đồng ý đến mức 5: Rất đồng ý, khoảng cách giá trị trung bình là 0,80). Số liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê Excel thông qua các phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và so sánh đối chiếu kinh nghiệm với hai tỉnh Bắc Giang và Hải Dương. Lý do lựa chọn hệ thống phương pháp này nhằm lượng hóa chính xác mức độ đồng thuận của đội ngũ nghiên cứu đối với các rào cản thể chế, từ đó cung cấp luận cứ thực nghiệm vững chắc để tái cơ cấu quy trình quản trị công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực tế giai đoạn 2016-2019 cho thấy bức tranh đa chiều về hoạt động quản lý khoa học công nghệ nông nghiệp tại địa phương:

Thứ nhất, cơ cấu danh mục nhiệm vụ thể hiện rõ sự ưu tiên của tỉnh khi dành khoảng 60% tổng nguồn vốn ngân sách sự nghiệp khoa học công nghệ cho lĩnh vực nông nghiệp, tương đương việc triển khai 49 nhiệm vụ trọng điểm trong tổng số 109 đề tài, dự án toàn tỉnh. Nguồn vốn đầu tư được dịch chuyển tích cực từ các đề tài quy mô nhỏ lẻ sang những dự án có quy mô kinh phí lớn hơn, tập trung bảo tồn quỹ gen bản địa và khảo nghiệm giống cây trồng năng suất cao.

Thứ hai, việc thẩm định kinh phí và phân bổ tài chính bộc lộ độ trễ thể chế. Quy định khoán chi đến sản phẩm cuối cùng đặt ra điều kiện chi mua sắm, sửa chữa, đoàn ra không vượt quá 15% tổng dự toán ngân sách và không quá 1 tỷ đồng. Do đó, hầu hết các đề tài nông nghiệp đều phải chuyển sang hình thức khoán chi từng phần. Tỷ lệ nhà khoa học đánh giá mức độ linh hoạt của cơ chế thanh quyết toán chỉ đạt điểm trung bình ở mức trung lập khoảng 3,12 trên thang điểm 5,0.

Thứ ba, công tác kiểm tra, giám sát tiến độ được thực hiện nghiêm túc với 100% nhiệm vụ thực hiện chế độ báo cáo định kỳ 06 tháng một lần và có sự tham gia liên ngành giữa Sở Khoa học và Công nghệ cùng Sở Tài chính. Các đoàn kiểm tra hiện trường đã giám sát trực tiếp các mô hình cây con giống. Tuy nhiên, thời gian xử lý thủ tục điều chỉnh nội dung nghiên cứu khi gặp biến động thời tiết thường kéo dài trên 45 ngày, ảnh hưởng đến tính thời vụ nông nghiệp.

Thứ tư, hiệu quả ứng dụng và thương mại hóa kết quả sau nghiệm thu còn khiêm tốn. Dù 100% trong số 49 nhiệm vụ hoàn thành việc đánh giá nghiệm thu theo đúng hồ sơ đăng ký, tỷ lệ các mô hình tiếp tục duy trì sản xuất đại trà và có doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu sau khi kết thúc hỗ trợ kinh phí chỉ đạt ước tính khoảng 35% đến 40%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của khoảng cách giữa kết quả nghiệm thu và thực tế sản xuất bắt nguồn từ việc thiếu vắng vai trò chủ trì của doanh nghiệp ngay từ khâu đề xuất đặt hàng. Tỉnh Thái Nguyên có 48,1% diện tích tự nhiên là đất feralit trên núi thấp và 31,1% đất vùng đồi gò, rất thích hợp cho cây công nghiệp dài ngày như chè và cây ăn quả. Tuy vậy, các đề tài đa số do các viện, trường đại học đề xuất từ góc nhìn học thuật thuần túy mà chưa gắn chặt với bài toán tiêu thụ thị trường.

Khi so sánh với tỉnh lân cận, bài học từ Bắc Giang cho thấy việc Sở Khoa học và Công nghệ định kỳ tổ chức hội thảo khoa học cấp huyện ngay trong quý I hàng năm đã kết nối hiệu quả cung cầu, giúp nông dân và doanh nghiệp trực tiếp đặt bài toán kỹ thuật cho nhà khoa học. Tương tự, tỉnh Hải Dương áp dụng cơ chế linh hoạt với mức hỗ trợ 100% kinh phí cho giống cây con áp dụng lần đầu và 50% cho mô hình trình diễn mở rộng, đồng thời quy định thời hạn nộp báo cáo tổng kết trong 30 ngày sau kết thúc hợp đồng để kích hoạt việc nhân rộng mô hình.

Các phát hiện thực nghiệm này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu phân bổ ngân sách 109 nhiệm vụ và bảng so sánh điểm đánh giá Likert giữa các khâu trong chu trình quản lý. Sự kết hợp giữa biểu đồ phân kỳ tài chính và bảng số liệu đánh giá sự hài lòng sẽ giúp các cơ quan hoạch định chính sách nhận diện rõ điểm nghẽn tại khâu thương mại hóa, khẳng định tính tất yếu phải đổi mới cơ chế nghiệm thu gắn liền với cam kết tiêu thụ sản phẩm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản trị hoạt động khoa học công nghệ nông nghiệp của tỉnh Thái Nguyên đến năm 2025, định hướng năm 2030, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất:

Một là, tái cấu trúc cơ chế xác định nhiệm vụ theo chuỗi giá trị nông sản chủ lực. Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì phối hợp với Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Ủy ban nhân dân các huyện, thành phố tổ chức điều tra nhu cầu công nghệ cơ sở định kỳ hàng năm vào quý I. Mục tiêu hành động là nâng tỷ lệ các đề tài bắt nguồn từ đơn đặt hàng của doanh nghiệp và hợp tác xã nông nghiệp lên tối thiểu 70% vào năm 2025, tập trung giải quyết bài toán chế biến sâu cho vùng chè Đại Từ, Phú Lương và phát triển cây ăn quả sinh thái.

Hai là, cải cách thủ tục tài chính và đẩy mạnh phân cấp khoán chi. Sở Tài chính phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh rà soát, sửa đổi Quyết định số 37/2015/QĐ-UBND. Lộ trình thực hiện cần cắt giảm 30% thời gian thẩm định dự toán, nâng trần tỷ lệ chi mua sắm thiết bị chuyên dùng, và đặt mục tiêu đạt 35% nhiệm vụ đủ điều kiện giao khoán chi đến sản phẩm cuối cùng trước năm 2026, giải phóng tối đa quyền chủ động cho chủ nhiệm đề tài.

Ba là, phát triển thị trường công nghệ và thiết lập quỹ hỗ trợ thương mại hóa sau nghiệm thu. Ủy ban nhân dân tỉnh giao Sở Khoa học và Công nghệ chủ trì thành lập sàn giao dịch kết quả nghiên cứu, gắn trách nhiệm đơn vị thụ hưởng ngay từ khi phê duyệt thuyết minh. Mục tiêu đến năm 2028 nâng tỷ lệ nhiệm vụ được ứng dụng và thương mại hóa thành công trong thực tiễn lên mức trên 65%, đặc biệt là các chế phẩm sinh học bảo vệ môi trường và quy trình VietGAP.

Bốn là, bồi dưỡng nhân lực và hiện đại hóa hạ tầng nghiên cứu. Đẩy mạnh liên kết đào tạo với Đại học Thái Nguyên, ban hành chính sách đãi ngộ đặc thù nhằm thu hút ít nhất 50 chuyên gia, nhà khoa học đầu ngành về nông nghiệp hữu cơ và công nghệ sinh học trong giai đoạn 2025-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh và huyện (Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài chính): Luận văn cung cấp bằng chứng định lượng từ 130 phiếu khảo sát và hệ thống số liệu quản lý giai đoạn 2016-2019, là cơ sở thực tế để tham mưu ban hành chính sách quản lý nhiệm vụ khoa học công nghệ sát hợp với nguồn lực địa phương.

Thứ hai, các viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ nhà khoa học: Nghiên cứu phân tích chi tiết quy trình quản trị 6 bước, điều kiện khoán chi tài chính và yêu cầu nghiệm thu, giúp chủ nhiệm nhiệm vụ hoàn thiện kỹ năng xây dựng thuyết minh và phương án chuyển giao sản phẩm theo chuẩn quản lý hiện đại.

Thứ ba, các doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã và trang trại: Tài liệu là cẩm nang hữu ích để các tổ chức kinh tế hiểu rõ cơ chế hỗ trợ của Nhà nước (mức hỗ trợ tối đa 80% giống và 40% vật tư nông nghiệp), từ đó chủ động tham gia liên kết, nhận chuyển giao các giống cây trồng và quy trình kỹ thuật tiên tiến.

Thứ tư, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Chính sách công: Luận văn cung cấp khung phương pháp luận mẫu mực, kết hợp giữa mô hình quản lý lý thuyết với công thức chọn mẫu Slovin và thang đo khoảng Likert trong nghiên cứu chính sách cấp địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vì sao đề tài lựa chọn giai đoạn khảo sát thứ cấp từ năm 2016 đến năm 2019? Trả lời: Giai đoạn 2016-2019 là chu kỳ hoàn chỉnh thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế xã hội và chiến lược khoa học công nghệ 5 năm của tỉnh Thái Nguyên. Đây là thời kỳ tỉnh triển khai tới 109 nhiệm vụ khoa học với nhiều chính sách tài chính mới theo Quyết định số 37/2015/QĐ-UBND, tạo lập nguồn dữ liệu đồng nhất để đánh giá toàn diện chu trình quản lý từ xét duyệt đến nghiệm thu.

Câu hỏi 2: Cỡ mẫu 130 phiếu khảo sát sơ cấp có bảo đảm độ tin cậy khoa học của kết quả? Trả lời: Cỡ mẫu 130 phiếu hoàn toàn đáp ứng độ tin cậy cao về mặt thống kê. Dựa trên tổng thể 196 cá nhân là ban chủ nhiệm và cán bộ chủ chốt của 49 nhiệm vụ nông nghiệp đã nghiệm thu, việc áp dụng công thức chọn mẫu xác suất Slovin với sai số cho phép chặt chẽ ở mức 5% đã bảo đảm tính đại diện đầy đủ, loại bỏ sai số chủ quan trong phân tích.

Câu hỏi 3: Điểm nghẽn lớn nhất trong cơ chế tài chính quản lý nhiệm vụ khoa học nông nghiệp hiện nay là gì? Trả lời: Điểm nghẽn then chốt là tỷ lệ khoán chi đến sản phẩm cuối cùng còn quá thấp do rào cản khống chế chi mua sắm tài sản không quá 15% tổng dự toán và dưới 1 tỷ đồng. Do đó, các nhiệm vụ chủ yếu thực hiện khoán chi từng phần với các thủ tục hồ sơ, chứng từ thanh quyết toán theo định mức hành chính rất phức tạp, chưa phù hợp với tính rủi ro và đặc thù sinh học của nông nghiệp.

Câu hỏi 4: Kinh nghiệm quản lý từ tỉnh Bắc Giang có thể ứng dụng cụ thể ra sao tại Thái Nguyên? Trả lời: Thái Nguyên có thể áp dụng trực tiếp mô hình tổ chức hội thảo khoa học thường niên tại cấp huyện trong quý I của Bắc Giang. Cách làm này giúp cơ quan quản lý chuyển đổi phương thức thụ động xét duyệt sang chủ động kết nối ba bên: Nhà nước định hướng, địa phương nêu nhu cầu thực tế và nhà khoa học cung cấp giải pháp công nghệ sát thực tiễn.

Câu hỏi 5: Giải pháp nào mang tính đột phá để nâng cao tỷ lệ thương mại hóa các đề tài nông nghiệp sau nghiệm thu? Trả lời: Giải pháp đột phá là bắt buộc đưa tiêu chí cam kết ứng dụng và địa chỉ chuyển giao có sự tham gia đối ứng vốn của doanh nghiệp ngay từ khâu chấm tuyển chọn đề tài. Tỉnh cần thành lập quỹ hỗ trợ sản xuất thử nghiệm để bảo trợ việc nhân rộng mô hình, phấn đấu nâng tỷ lệ ứng dụng thực tế từ mức khoảng 35% hiện nay lên trên 65% vào năm 2028.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện vai trò động lực của khoa học và công nghệ đối với nền nông nghiệp Thái Nguyên, nơi có tới 86,07% diện tích là đất nông nghiệp và giá trị sản xuất nông nghiệp chiếm hơn 93% cơ cấu ngành.
• Nghiên cứu đã tổng kết sâu sắc thực trạng quản lý 109 nhiệm vụ khoa học công nghệ giai đoạn 2016-2019, chỉ ra sự tập trung lớn cho nông nghiệp với 60% kinh phí và ghi nhận 49 nhiệm vụ được nghiệm thu thành công.
• Tác giả đã chỉ rõ các điểm nghẽn quản trị thực tế thông qua khảo sát 130 cán bộ chuyên trách, đặc biệt là sự thiếu linh hoạt trong định mức khoán chi và tỷ lệ ứng dụng sau nghiệm thu chỉ đạt khoảng 35% đến 40%.
• Công trình đóng góp hệ thống giải pháp gắn kết bốn nhà theo cơ chế thị trường, kiến nghị sửa đổi quy định tài chính và đổi mới quy trình tuyển chọn theo đặt hàng thực tiễn.
• Luận văn xác lập lộ trình triển khai cụ thể đến năm 2025 và tầm nhìn 2030, hướng đến mục tiêu nâng tỷ lệ thương mại hóa đề tài lên trên 65%, đóng góp thiết thực cho phát triển nông nghiệp hàng hóa bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC, ỨNG DỤNG VÀ CHUYỂN GIAO CÔNG NGHỆ VÀO SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ vào sản xuất nông nghiệp 1. Các khái niệm chung về khoa học Trong Luật KH&CN định nghĩa “Khoa học là hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy”. Như vậy, khoa học là hệ thống tri thức khoa học, là những hiểu biết được tích luỹ một cách hệ thống nhờ hoạt động KH&CN và được tiến hành trên một hệ thống các phương pháp khoa học.

Bản chất của khoa học, theo cách tiếp cận này là một hệ thống tri thức mang tính quy luật được khám phá và sáng tạo để nhận thức và cải tạo thế giới khách quan tồn tại quanh ta. Theo quan điểm của triết học Mác-Lênin, khoa học được hiểu là một hình thái ý thức xã hội. Khoa học tồn tại mang tính độc lập tương đối với các hình thái ý thức xã hội và phân biệt ở đối tượng, hình thức phản ánh và mang một chức năng xã hội riêng. Đây là một nhận thức có ý nghĩa quan trọng về phương pháp luận NCKH để xử lý mối quan hệ phức tạp giữa khoa học với các hình thái xã hội khác.

Do đó khoa học đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều bộ môn khoa học và có mặt trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội. Như vậy, khoa học được hiểu là một thiết chế xã hội vì nó là một lĩnh vực xã hội chuyên môn hoá cao và tồn tại cùng các thiết chế khác trong quá trình phát triển. Thiết chế đối với khoa học là môi trường pháp lý do nhà nước cụ thể tạo nên bằng chính sách, luật, pháp lệnh, nghị định… Điều này giúp cho khoa học thâm nhập được vào mọi lĩnh vực hoạt động xã hội và thực hiện những 7 chức năng của thiết chế xã hội, lựa chọn phương hướng nghiên cứu, hoạch định chính sách. Dưới những góc độ khác nhau của đời sống xã hội, khoa học được hiểu khác nhau và vì vậy có những khái niệm khác nhau về khoa học như: Khoa học là một lĩnh vực hoạt động xã hội nghề nghiệp đặc thù; Khoa học là một hình thái ý thức xã hội; Khoa học là một hệ thống tri thức về bản chất của thế giới khách quan, về các quy luật hoạt động của thế giới tự nhiên, xã hội và tư duy.

Về bản chất, khoa học là sự hiểu biết của con người về thế giới tự nhiên, về sự phát sinh, vận động, phát triển và diệt vong theo các quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy. Hoạt động khoa học và công nghệ, Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ Theo UNESCO và OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế - một tổ chức liên chính phủ được thành lập theo một hiệp định kí tại Paris vào ngày 14 tháng 12 năm 1960 nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế và xã hội của các nước thành viên và thế giới, tăng cường thương mại quốc tế), hoạt động KH&CN là hoạt động có hệ thống, có liên quan chặt chẽ đến việc tạo ra, nâng cao, truyền bá và ứng dụng các kiến thức KH&CN vào đời sống, xã hội. Hoạt động KH&CN bao gồm hoạt động giáo dục và đào tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (NC&PT) và dịch vụ KH&CN. Theo nghĩa hẹp hoạt động KH&CN bao gồm hoạt động nghiên cứu & phát triển và dịch vụ KH&CN.

Theo UNESCO và OECD: nghiên cứu khoa học có thể xác định là tập hợp toàn bộ các hoạt động có hệ thống và sáng tạo nhằm phát triển kho tàng kiến thức khoa học và nhằm áp dụng chúng vào thực tiễn. Nghiên cứu khoa học bao gồm hai hoạt động kế tiếp nhau: Nghiên cứu cơ bản (NCCB) và Nghiên cứu ứng dụng (NCƯD). Trong đó, NCCB có thể xác định là bất kỳ công tác thực 8 nghiệm hoặc lý thuyết nào được tiến hành nhằm đạt được những kiến thức mới về các hiện tượng, thực tế quan sát được mà chưa có một NCƯD hoặc vận dụng đặc biệt nào. NCƯD được xác định như là một nghiên cứu đầu tiên được tiến hành nhằm đạt được những kiến thức mới nhưng chủ yếu có một mục đích hoặc một mục tiêu thực tiễn đặc thù.

Theo luật Khoa học và công nghệ, hoạt động khoa học và công nghệ được hiểu là hoạt động nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và triển khai thực nghiệm, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, dịch vụ khoa học và công nghệ, phát huy sáng kiến và hoạt động sáng tạo khác nhằm phát triển khoa học và công nghệ. Hoạt động nghiên cứu khoa học là hoạt động phát hiện, tìm hiểu các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo các giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn. Nghiên cứu khoa học bao gồm: Nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng. - Nghiên cứu cơ bản là những nghiên cứu phân tích những thuộc tính, cấu trúc, hiên tượng các sự vật nhằm phát hiện bản chất hoặc quy luật của các sự vật và hiện tượng trong tự nhiên, xã hội và con người.

Sản phẩm của nghiên cứu cơ bản có thể là các loại phát hiện, phát minh và thường dẫn đến hình thành một hệ thống lý thuyết có ảnh hưởng đến một hoặc nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau. Trong nghiên cứu cơ bản có: Nghiên cứu cơ bản thuần tuý (chủ yếu nâng cao sự hiểu biết mở rộng kiến thức) và Nghiên cứu cơ bản định hướng (theo hướng xác định để có thể nghiên cứu tiếp ứng dụng vào một hướng khoa học). Trong nghiên cứu cơ bản định hướng có: Nghiên cứu cơ bản định hướng nền tảng (là cơ sở, là nền tảng để phát triển khoa học) và Nghiên cứu cơ bản định hướng chuyên đề (là các chuyên đề khoa học cụ thể trong nghiên cứu) - Nghiên cứu ứng dụng là sự vận dụng các quy luật từ nghiên cứu cơ bản để đưa ra những mô tả, giải thích, dự báo hoặc các nguyên lý về các giải pháp, có thể bao gồm công nghệ, sản phẩm, vật liệu, thiết bị; nghiên cứu áp 9 dụng các kết quả nghiên cứu ứng dụng vào một môi trường mới của một sự vật và hiện tượng. Sản phẩm của nghiên cứu ứng dụng có thể là một giải pháp mới về tổ chức, quản lý xã hội hoặc công nghệ, vật liệu, sản phẩm… Nghiên cứu khoa học, ứng dụng và chuyển giao công nghệ chính là nghiên cứu ứng dụng.

Nghiên cứu khoa học là một quá trình nhận thức hiện thực khách quan và phản ánh những sự kiện, những quy luật của hiện thực khách quan đó. NCKH là một hoạt động trí tuệ đặc thù, sử dụng những phương pháp nghiên cứu nhất định để tìm kiếm, xem xét, điều tra hoặc thử nghiệm những điều mà khoa học trước đó chưa biết và chưa giải thích được. Tức là, NCKH là quá trình nghiên cứu để tạo ra sản phẩm mới dưới dạng tri thức mới, có giá trị mới về nhận thức và phương pháp. Nói cách khác, NCKH là phát hiện những hiện tượng, sự việc mới có tính chân lý hoặc khám phá những quy luật, nguyên lý mới có giá trị hơn để nhận thức và cải tạo thế giới.

Tuy nhiên, nói như vậy không có nghĩa là NCKH bao giờ cũng phải nhằm vào những vấn đề to lớn, khó khăn, phức tạp mà NCKH có thể xuất phát từ vấn đề rất đơn giản, bình thường nhưng lại hướng tới những đề xuất, những sáng tạo mới nhằm phát hiện chân lý. NCKH cũng được coi là một dạng hoạt động đặc biệt, hoàn toàn khác với các hoạt động khác trong đời sống xã hội ở chỗ, NCKH hướng tới tìm kiếm những điều chưa biết hoặc làm sáng tỏ hơn nữa vấn đề đang muốn tìm hiểu mà trước đó, các nghiên cứu chưa đề cập đến. Nghiên cứu khoa học có ba đặc điểm cơ bản: tính khách quan, chính xác; tính vận động và phát triển; tính sâu sắc. - Tính khách quan, chính xác trong NCKH thể hiện ở sự trung thành với hiện thực khách quan khi phát hiện ra cái mới.

Yêu cầu đó đòi hỏi chúng ta trước hết phải lựa chọn những đề tài nêu bật những vấn đề thiết thực được đặt ra từ thực tiễn hay lý luận. Yêu cầu khách quan, chính xác còn đòi hỏi phải lựa chọn phương pháp, biện pháp, công cụ, kỹ thuật nghiên cứu phù hợp để ghi 10 nhận đúng đắn, đầy đủ nhất các sự kiện, hiện tượng và tài liệu. Vì hiện thực khách quan vốn có vô số liên hệ và quan hệ nên yêu cầu chúng ta phải có quan điểm toàn diện khi thu thập tài liệu cũng như khi sàng lọc, phân tích, lý giải tài liệu và đưa ra những kết luận cuối cùng. - Tính vận động và phát triển thể hiện ở việc phát hiện đầy đủ tính quá trình, sự biến đổi và phát triển của đối tượng được nghiên cứu.

Trong quá trình vận động và phát triển, sự vật, hiện tượng càng bộc lộ rõ hơn đặc điểm và quy luật của nó. Quan điểm này cũng cần được quán triệt khi lựa chọn đề tài nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, khi phân tích, xử lý tài liệu cũng như khi trình bày kết quả nghiên cứu. - Tính sâu sắc thể hiện ở sự nỗ lực tìm ra bản chất của sự kiện, tìm ra những quy luật chi phối các sự kiện đó chứ không dừng lại ở việc khảo sát bề mặt của sự kiện. Vì vậy, một công trình NCKH dù chỉ đòi hỏi ở mức phát hiện tình hình, cũng cần sử dụng những phương pháp, biện pháp, kỹ thuật, những khái niệm, phạm trù khoa học để mô tả, ghi nhận hiện tượng, để đo đạc, đánh giá, phân tích sự kiện ở mức đầy đủ, chính xác cao nhất.

Tính sâu sắc thường đòi hỏi chúng ta thu hẹp phạm vi đề tài và chú trọng khả năng phân tích nhiều mặt. Dịch vụ khoa học và công nghệ là hoạt động phục vụ, hỗ trợ kỹ thuật cho việc nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; hoạt động liên quan đến sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường, chất lượng sản phẩm, hàng hóa, an toàn bức xạ, hạt nhân và năng lượng nguyên tử; dịch vụ về thông tin, tư vấn, đào tạo, bồi dưỡng, phổ biến, ứng dụng thành tựu khoa học và công nghệ trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội.