Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE QUAN LÝ HOAT ĐỘNG LAM QUEN VỚI MOI TRƯỜNG XUNG QUANH CHO TRE TRONG TRƯỜNG MAM NON THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân là giáo dục mầm non, giáo dục mầm non có nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng những cơ sở nền tảng cho sự phát triển toan diện nhân cách con người. Vì vậy, việc chú trọng đến công tác giáo dục mầm non được các quốc gia và các tô chức giáo dục quốc tế quan tâm.
Vai trò của việc cho trẻ mầm non làm quen với môi trường xung quanh cũng đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và đưa ra các giải pháp nhằm đảm bảo và nâng cao chất lượng giáo dục mầm non. Với với cuốn sách “Thế giới tranh ảnh” của J. Theo nhà giáo dục học người Pháp J.Rutxo (1712-1778) ông gọi thời kỳ từ 2 đến 12 tuổi là thời kỳ của các giác quan. Theo ông, chính trong quá trình tiếp cận với thế giới xung quanh đã hình thành nên tri thức của trẻ, hoặc có thé nói, tri thức của trẻ được hình thành từ cách tiếp xúc với đồ vật và qua các hoạt động thực tiễn [38].
Còn đối với các nhà khoa học khác như I. Nhà khoa học J. Piaget nhẫn mạnh rằng trẻ em ở các lứa tuổi khám phá thế giới bằng những cách khác nhau. Theo ông, có 3 loại tri thức mà trẻ có thể học được trong môi trường, đó là các loại tri thức: tri thức về đối tượng và đặc điểm của nó; tri thức về mối quan hệ mà cá nhân tự xây dựng dé tô chức thông tin; tri thức về các quy tắc xã hội do con người xây dựng, trẻ sẽ được tiếp thu tri thức thông qua việc làm quen với môi trường xung quanh [23].
Vugôtxki thì trí tuệ của trẻ phát triển khi trẻ học cách sử dụng các công cụ lao động, do đó ông nhấn mạnh đến sự phát triển của trẻ thông qua ảnh hưởng của môi trường xung quanh. Trong các công cụ trí tuệ có công cụ kí hiệu và công cụ cho phép con người có thé giải quyết van dé trong tư duy là ngôn ngữ - đây là công cụ ký hiệu quan trọng nhất [20]. Đối với trẻ, do sự hạn chế về mức độ phát triển ý thức và đặc điểm phát triển tư duy nên trẻ nhỏ thường không có ý thức đặt mục đích trước cho hoạt động của mình. Mà dé chi đạo được các hoạt động và định hướng hành vi cá nhân của trẻ thì chỉ có môi trường, do vậy môi trường chi phối rất nhiều đến hoạt động của chúng.
Môi trường xung quanh có thé là yếu tô thuận lợi dé điều chỉnh hành vi cá nhân nhằm giúp trẻ hoạt động tích cực, chủ động. Quá trình nhận thức khiến trẻ có được các ấn tượng về thế giới xung quanh, trẻ phải nỗ lực tìm hiểu, đó chính là biểu hiện đầu tiên của nhu cầu khám phá môi trường xung quanh của trẻ. Các câu hỏi trẻ thường đặt ra cho người lớn: Đây là cái gì? Nó như thế nào? Tại sao lại như vậy? Làm thế nào để có nó?. Các tri thức về tự nhiên và tri thức về xã hội được ân dấu trong các câu hỏi của trẻ.
Nhìn chung, những công trình nghiên cứu trên chưa đề cập đến vai trò của công tác quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh trong mối quan hệ với quan lý, tổ chức các hoạt động giáo dục cho trẻ ở trường mầm non mà chỉ tập trung nhiều hơn vào việc nghiên cứu về hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh như: Khái niệm, ý nghĩa, vai trò của hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh. Các nghiên cứu 6 trong nước Ở Việt Nam, từ những năm 50-60 của thế kỷ XX, Bộ Giáo dục và đào tạo Việt Nam quan tâm đến van cho trẻ lam quen với môi trường xung quanh, nó được coi là phương tiện nhằm mục đích phát triển ngôn ngữ. Trong chương trình giáo dục mầm non, phần "Nhận xét và tập nói" các nội dung làm quen với môi trường xung quanh đã được đưa vào. Sau nay có chỉnh sửa va đưa vào môn "Phương pháp phát triển ngôn ngữ" trong chương trình đảo tạo giáo viên mam non [30].
Trong những năm qua, nhiều nhà nghiên cứu quan tam đến van dé quản lý giáo dục mầm non nói chung và hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh nói riêng, thể hiện ở các công trình nghiên cứu ở nhiều cấp độ như các đề tài cấp Bộ, các luận văn tiến sĩ, thạc sĩ. Các công trình nghiên cứu như việc “Tổ chức cho trẻ vui chơi ở trường mẫu giáo” của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà hay “Tổ chức, hướng dẫn trẻ mẫu giáo chơi” tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết đã khang định về tam quan trọng của việc tô chức hoạt động vui chơi cho trẻ. Hay các đề tài cấp Bộ: “Những biện pháp chỉ đạo nâng cao chất lượng chăm sóc- giáo dục trẻ của trường Mầm non” của Phạm Thị Châu trường Cao đăng sư phạm nhà trẻ - Mẫu giáo TWI, năm 1995; các luận văn thạc sĩ như: “Biện pháp quản lý cơ sở mầm non Hà Nội nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc-giáo dục trẻ” của tác giả Nguyễn Thị Hoài An, Hà Nội, 1999; “Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ của hiệu trưởng trường Mầm non trọng điểm trên địa bàn tỉnh Nghệ An của tác giả 10 Trần Thị Kim Dung, Nghệ An, 2006; “Biện pháp quản lý hoạt động ngoài trường cho trẻ mam non 5 tuổi thành phố Uông Bi tỉnh Quảng Ninh của tác giả Nguyễn Thị Hồng, Thái Nguyên, 2014. Các tác giả trên đã nghiên cứu nhiều vấn đề quản lý hoạt động vui chơi và tô chức hoạt động vui chơi ở môi trường bên ngoài lớp học.
Tuy nhiên, nghiên cứu về quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh theo hướng trải nghiệm vẫn còn ít tác giả quan tâm nghiên cứu. Một số khái niệm và lý thuyết cơ bản sử dụng trong đề tài 1. Khai niệm Quan lý hoạt động Quản lý hoạt động là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích. Ngày nay, quản lý hoạt động được định nghĩa rõ hơn: quản lý là quá trình đạt đến mục dich của t6 chức băng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chi đạo (lãnh đạo) và kiểm tra.
Quản lý hoạt động được thực hiện bởi chủ thé quản lý (người quản lý). Người quan lý là người có trách nhiệm phân bổ nhân lực và các nguồn lực khác nhau chỉ dẫn sự vận hành của một bộ phận hay toàn bộ tổ chức hoạt động có hiệu quả và đạt đến mục đích. Khai niệm Môi trường xung quanh Môi trường xung quanh (MTXQ) la tap hop tat cả các yếu tô của tự nhiên và xã hội bao quanh con người, có quan hệ mật thiết với nhau, có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, đến sự ton tai và phát triển của con người [21, tr. Môi trường xung quanh ở trường mam non là tập hợp những điều kiện tự nhiên - xã hội cần thiết, trực tiếp ảnh hưởng đến hoạt động chăm sóc, giáo duc trẻ ở trường mam non.
Thành tô câu trúc môi trường xung quanh ở trường mâm non bao gôm: 11 + Môi trường tự nhiên như các điều kiện không khí, ánh sáng, nguồn nước, cây xanh, địa điểm trường. + Môi trường xã hội bao gồm: Bau không khí giao tiếp trong trường mam non, phong cách làm việc, mối quan hệ giữa con người với con người, giữa trường mầm non với các tô chức kinh tế, xã hội, văn hóa khác. Môi trường xã hội được hiểu là toàn bộ những điều kiện xã hội như chính trị, văn hóa, các mối quan hệ giúp trẻ hình thành nhân cách của mình. + Môi trường vật chất trong trường mầm non là các phòng, lớp, đồ dùng, đồ chơi, góp phần giúp trẻ được hoạt động và phát triển toàn diện về mặt thê chất, trí tuệ thâm mĩ, đạo đức, xã hội [21].
Khái niệm Trải nghiệm Theo từ điển Tiếng Việt, (Hoàng Phê, 2011): “Trải có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng; còn nghiệm có nghĩa là ngẫm thấy, suy xét ra điều nào đó là đúng thành kinh nghiệm của bản thân khi kinh qua thực tế”. Theo Bách khoa toàn thư mo Wikipedia, “Trải nghiệm là tri thức, là những hiểu biết hay sự thông thạo về một sự vật, hiện tượng, sự kiện hoặc một chủ đề có được thông qua việc cá nhân tham gia vào các hoạt động trải nghiệm”. Như vậy quá trình cá nhân tiếp xúc trực tiếp với sự vật, hiện tượng trong môi trường vả vận dụng vốn kinh nghiệm, các giác quan để quan sát, tương tác, cảm nhận về nó tạo thành kinh nghiệm, kiến thức mới cho họ chính là Trải nghiệm. Khái niệm Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh theo hướng trải nghiệm Dựa vào nguồn góc hình thành xã hội loài người trên Trái Dat, các nhà khoa học đã khang định rằng mọi cá nhân ngay từ khi sinh ra đã có quan hệ mật thiết với môi trường xung quanh.
Kết quả của mối quan hệ này là quá trình trẻ lớn lên và trưởng thành. Làm quen với môi trường xung quanh là quá trình trẻ thích ứng với môi 12 trường, nhận thức về môi trường và cải tạo nó để đáp ứng nhu cầu phát triển của bản thân [23]. Làm quen với môi trường xung quanh là một quá trình tiếp xúc, tìm tòi tích cực từ phía trẻ nhằm phát hiện những cái mới, những cái ẩn dấu trong các sự vật, hiện tượng xung quanh [22]. Có thê thấy rằng nói đến hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh là nói đến vai trò tổ chức, hướng dẫn của người giáo viên mầm non.
Hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh là quá trình trẻ được tiếp xúc trực tiếp, tích cực tìm tòi và khám phá nhằm phát hiện ra các sự vật, hiện tượng trong môi trường xung quanh, quy luật phát triển tự nhiên của môi trường xung quanh; những cái mới, những cái ân dấu trong các sự vật, hiện tượng xung quanh. Hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh hướng đến mục tiêu hình thành và phát triển nhân cách của trẻ.