Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC CHO TRẺ 5-6 TUỔI THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Khái quát về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Mô hình hoạt động trải nghiệm của Kurt Lewin về nghiên cứu hành động và đào tạo trong phòng thí nghiệm. Đóng góp trong nghiên cứu của Lewin về HĐTN là đưa ra mô hình trải nghiệm gồm 4 giai đoạn [31] … Theo ông, trong nghiên cứu hành động và đào tạo trong phòng thí nghiệm, học tập là một quá trình tích hợp, được bắt đầu với kinh nghiệm cụ thể/kinh nghiệm rời rạc; tiếp theo người học sẽ thu thập dữ liệu, quan sát và phản ánh về kinh nghiệm đó; các dữ liệu này sau đó được phân tích, khái quát để hình thành các khái niệm trừu tượng và khái quát; cuối cùng là thử nghiệm các ý nghĩa của khái niệm trong tình hình mới.
Mô hình học tập qua kinh nghiệm của Ohn Dewey (1859-1952) là “học qua làm, học bắt đầu từ làm”. Theo ông, “quá trình sống và quá trình giáo dục không phải là hai quá trình mà là một. Giáo dục tốt nhất phải là sự học tập trong cuộc sống. Trong quá trình sống, con người không ngừng thu lượm kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm nên trẻ em phải học tập trong chính cuộc sống xã hội” [5].
Theo tư tưởng này, dạy học phải giao việc cho học sinh làm, chứ không phải giao vấn đề cho HS học. Những tri thức đạt được thông qua làm mới là tri thức thật. Vì vậy, ông chủ trương đưa các loại bài tập hoạt động như: nghề làm vườn, dệt, nghề mộc,.vào nhà trường. Đây là loại bài tập này có khả năng phát triển hứng thú và năng lực của HS, vừa phản ánh được thực tiễn xã hội.
Phân tích vai trò của kinh nghiệm, ông đã chỉ ra: Đối với người học - trẻ em, khả năng học hỏi từ kinh nghiệm hết sức có ý nghĩa, khả năng lưu giữ kinh nghiệm sẽ giúp giải quyết khó khăn trong các tình huống mà trẻ sẽ gặp trong cuộc sống sau này; nghĩa là khả năng điều chỉnh hành vi trên cơ sở các kinh nghiệm trước 6 đó và hình thành kinh nghiệm mới của trẻ là rất quan trọng. Ông đề cao phương pháp dạy học trải nghiệm: sự phát triển thể chất của trẻ sẽ đi trước về giác quan; theo đó, trẻ hành động trước khi có nhận thức đầy đủ về hành động đó (nghĩa là trẻ thường hành động khi chưa có kinh nghiệm về hành động). Taylor (1991), (1888-1939), nhà sư phạm nổi tiếng đã nói về tầm quan trọng của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục, không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục không chỉ thực hiện trên lớp, mà đáng ra mỗi mét vuông của đất nước chúng ta… Nghĩa là trong hoàn cảnh bất kỳ nào cũng không được quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ được tiến hành trên lớp. Công tác giáo dục chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ” [21].
Cuốn sách “Phương pháp tiếp cận lớp học đồng ruộng” của tổ chức Liên hợp quốc (FAO) năm 2010 đã đề cập đến việc dạy học trên cánh đồng cho người nông dân ở vùng Đông Phi. Nội dung đề cập đến việc dạy nghề nông nghiệp dựa trên kinh nghiệm của người nông dân. Lớp học được tổ chức tại nơi làm việc với hình thức nhóm, thảo luận, trao đổi kinh nhiệm để giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của kĩ thuật viên”. Vào cuối thế kỉ XX, các tác giả Guy Brauseau, Claude Comiti,…của viện đào tạo GV (IUFM) ở Gremnoble (Pháp) đã đưa ra cấu trúc dạy học gồm 4 yếu tố: “người dạy - người học - nội dung - môi trường”.
Trong đó môi trường là yếu tố quan trọng nhất, ở đó GV tạo ra những tình huống dạy học, còn HS dựa trên kinh nghiệm đã có tham gia giải quyết tình huống thực tế để từ đó hình thành tri thức. “Cơ chế tác động giữa vai trò chủ đạo của thầy và sự tương tác kinh nghiệm của trò với môi trường góp phần thúc đẩy hoạt động của trò” [32]. Ở Nhật Bản, nguyên lý “learning by doing” hay nói cách khác là nguyên lý học thông qua làm của tác giả John Dewey có sức ảnh hưởng lớn sau năm 1945 là thời gian người Nhật thực hiện cải cách giáo dục hậu chiến. Giáo dục của Nhật Bản được thiết kế dựa trên việc coi trọng các trải nghiệm của học sinh, 7 lấy chúng làm nguyên liệu, đầu mối, xuất phát điểm để xây dựng nội dung chương trình.
Trong chương trình giáo dục, học tập trải nghiệm với các hoạt động cụ thể được triển khai ở tất cả các môn học: xã hội, khoa học, đời sống,…chỉ tính riêng trong môn xã hội và các hoạt động liên quan đã có hàng vạn các “thực tiễn giáo dục” lấy hoạt động trải nghiệm làm trọng tâm. Chương trình giáo dục trải nghiệm của Hàn Quốc gồm bốn nhóm hoạt động chính: Hoạt động độc lập, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện, hoạt động định hướng. Về hoạt động cụ thể trong từng nhóm, các trường ở Hàn Quốc lựa chọn và tổ chức thực hiện một cách linh hoạt để phù hợp với HS từng cấp học và điều kiện kinh tế - xã hội. Trong đó, hoạt động trải nghiệm coi trọng các hoạt động thực tiễn mang tính tự chủ của HS, do vậy, ở Hàn Quốc, khi GV và HS cùng tham gia bàn bạc và nêu ý kiến hoặc tự HS xây dựng kế hoạch và phân chia công việc.
Chương trình trải nghiệm của nước Anh cung cấp hàng loạt tình huống cuộc sống thực tiễn hàng ngày cho học sinh và yêu cầu học sinh phải sử dụng nhiều tri thức, kĩ năng của mình để giải quyết vấn đều nhằm đạt kết quả cao nhất; đồng thời cung cấp cho các em các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm. Tại trung tâm giáo dục trải nghiệm Widehorizon (Chân trời rộng mở) ở thành phố London là nơi tổ chức các hoạt động trải nghiệm hàng đầu nước Anh. Tham gia vào các hoạt động trải nghiệm tại đây học sinh sẽ có cơ hội được trải nghiệm. Trung tâm đã trang bị đầy đủ cơ sở vật chất như: phòng học, vườn/công viên; thiết kế, xây dựng, nghề nghiệp, kiến trúc,.
để tổ chức các loại hình trải nghiệm dành cho học sinh. Nội dung chương trình trải nghiệm cung cấp các tình huống đa dạng mà các em hay gặp trong cuộc sống và yêu cầu các em phải vận dụng kinh nghiệm của mình để giải quyết vấn đề. Những nghiên cứu ở trong nước Một số công trình nghiên cứu về tổ chức hoạt động giáo dục, tổ chức HĐTN cho trẻ. Tiêu biểu như sau: 8 - Tài liệu Hướng dẫn tổ chức thực hiện các hoạt động giáo dục trong trường mầm non theo chủ đề (2013) đã cung cấp những nội dung cơ bản về quan điểm dạy học tích hợp và mô hình GD theo chủ đề.
Đồng thời, tài liệu cũng đưa ra những chỉ dẫn rất cụ thể rõ ràng để thực hiện 10 chủ đề giáo dục đối với trẻ 35 - 6 tuổi. [13] Trong các nghiên cứu về tổ chức hoạt động giáo dục học sinh, đã có một số tác giả nghiên cứu về các kĩ năng tổ chức hoạt động giáo dục cho trẻ mầm non. Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà nghiên cứu việc “tổ chức cho trẻ vui chơi ở trường MG” với nhiều nội dung phong phú, đa dạng và có kết luận rằng “Việc tổ chức cho trẻ vui chơi và việc hướng dẫn các trò chơi cho trẻ có những nội dung, phương pháp khác nhau” và “GV phải nắm được tình hình vui chơi của trẻ trong lớp và các phương pháp hướng dẫn để phát triển trò chơi cho trẻ” [9]. Tác giả Hoàng Thị Phương cùng các cộng sự đã nghiên cứu “Tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm ở trường mầm non”.
Các tác giả đã xây dựng lý luận về giáo dục theo hướng trải nghiệm mầm non. Xây dựng mô hình tổ chức hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm mầm non và có những hướng dẫn chi tiết để tổ chức các hoạt động giáo dục theo hướng trải nghiệm ở trường mầm non bao gồm: Tổ chức hoạt động học, hoạt động chơi, hoạt động lao động, hoạt động tham quan, hoạt động lễ hội, hoạt động giao lưu theo hướng trải nghiệm ở trường mầm non [27]. Tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Hoà, Đinh Thị Vang nghiên cứu “Tổ chức, hướng dẫn trẻ MG chơi”, các tác giả với quan niệm “Tổ chức chơi cho trẻ là tổ chức cuộc sống của trẻ”, đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ với những hướng dẫn chi tiết [26]. Tác giả Đinh Thị Kim Thoa, nghiên cứu về tổ chức hoạt động giáo dục trong trường học theo định hướng phát triển năng lực của trẻ (2014) đã khai thác vai trò của HĐTN và các biện pháp tăng cường HĐTN cho trẻ trong các trường phổ thông, ngoài ra tác giả Đinh Thị Kim Thoa, nghiên cứu về mục tiêu năng 9 lực, nội dung chương trình và cách đánh giá của HĐTN sáng tạo, đã xác định mục tiêu, đề xuất nội dung, các tiêu chí đánh giá mục tiêu năng lực HĐTN sáng tạo của trẻ phổ thông [22].
Tác giả Nguyễn Mạnh Tuấn, Hoàng Thị Phương nghiên cứu về thực trạng tổ chức HĐTN cho trẻ mầm non trên địa bàn Thành phố Hà Nội và tỉnh Vĩnh Phúc. Bài báo chỉ ra vấn đề các trường mầm non được khảo sát đã quan tâm đến tổ chức các HĐTN cho trẻ song chưa dành sự quan tâm nhiều cho hoạt động này, giáo viên chưa được tham gia các chương trình bồi dưỡng kĩ năng chuyên môn về tổ chức HĐTN cho trẻ nên nhiều giáo viên còn lúng túng [23]. - Các nghiên cứu về quản lý hoạt động trải nghiệm cho học sinh: Tác giả Bùi Tố Nhân trong công trình Quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo tại các trường trung học cơ sở thuộc quận Lê Chân, thành phố Hải Phòng đã xây dựng các biện pháp rất cần thiết như: Bồi dưỡng đội ngũ giáo viên nhà trường các hình thức, phương pháp tổ chức HĐTN sáng tạo; Xây dựng các chương trình HĐTN sáng tạo theo hướng phát triển năng lực của HS; Quản lý sự phối kết hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội trong HĐTN sáng tạo; Quản lý công tác kiểm tra, đánh giá kết quả chương trình HĐTN sáng tạo…[19].