phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về giáo dục KNXH cho trẻ 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trƣờng mầm non Chƣơng 2: Thực trạng giáo dục KNXH cho trẻ 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trƣờng mầm non tỉnh Thái Nguyên Chƣơng 3: Biện pháp giáo dục KNXH cho trẻ 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trƣờng mầm non tỉnh Thái Nguyên 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG XÃ HỘI CHO TRẺ 5-6 TUỔI THÔNG QUA TỔ CHỨC TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƢỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài - Nghiên cứu về kĩ năng xã hội và giáo dục kĩ năng xã hội cho người học Từ những năm cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, vấn đề giáo dục KNXH cho ngƣời học đã đƣợc quan tâm tìm hiểu bởi các nhà nguyên cứu. Năm 1979, nhà khoa học hành vi Gilbert Botvin đã thành lập chƣơng trình giáo dục KNXH cho giới trẻ từ 17-19 tuổi nhằm mục đích xây dựng ở ngƣời học khả năng từ chối những lời mời, rủ rê sử dụng chất gây nghiện bằng cách nâng cao sự tự khẳng định bản thân, kỹ năng ra quyết định và tƣ duy phê phán.
Chƣơng trình đào tạo của Gilbert Botvin có thể đƣợc coi là bƣớc đầu để chƣơng trình giáo dục KNXH đƣợc triển khai rộng rãi trong thời gian kế tiếp [25]. Bên cạnh Gilbert Botvin, Michael Bernard nhà tâm lý học, là nhà quản lý và nhà cố vấn của các trƣờng Đại học Wisconsin, Madison và trƣờng Đại học Melbourne, Australia cũng là một trong những tên tuổi góp phần xây dựng hệ thống lý luận về KNXH. Bernard chính là nhà sáng lập ra chƣơng trình giáo dục “The you can do it”_Chƣơng trình kết hợp giữa nhà trƣờng và gia đình để thúc đẩy sự phát triển các KNXH của ngƣời học từ lứa tuổi tiền tiểu học đến 18 tuổi, đang đƣợc áp dụng rộng rãi ở Úc, New Zealand, Anh và Bắc Mỹ [36]. Bƣớc sang thập niên 90 của thế kỷ XX, Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của Liên hiệp quốc (UNESCO), Quỹ cứu trợ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) đã nghiên cứu và đƣa ra những chƣơng trình giáo dục kỹ năng cụ thể với những đối tƣợng khác nhau nhằm trang bị cho ngƣời học những kỹ năng sống cơ bản, giúp họ đối phó với những vấn đề trong cuộc sống nhƣ: bảo vệ sức khỏe, bảo vệ môi trƣờng, phòng chống HIV/AIDS, ma túy… 6 Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và xu thế hội nhập cùng phát triển của các quốc gia, nền giáo dục của các nƣớc cũng đã có những định hƣớng rất cơ bản nhằm đào tạo thế hệ trẻ ngày một năng động, sáng tạo, có những năng lực chủ yếu nhƣ năng lực thích ứng, năng lực tự hoàn thiện, năng lực hợp tác, năng lực hoạt động xã hội.
Kế hoạch hành động Dakar về giáo dục cho mọi ngƣời (Senegan 2000) yêu cầu mỗi quốc gia cần đảm bảo cho ngƣời học đƣợc tiếp cận sớm nhất với chƣơng trình giáo dục KNXH phù hợp) [22]. Cùng với kế hoạch của Dakar, dƣới sự đầu tƣ của chính phủ các nƣớc, đã có rất nhiều công trình đã đƣợc triển khai nghiên cứu về kỹ năng sống trong đó có đề cập đến KNXH. Một số các tác giả tiêu biểu phải kể đến nhƣ: Ellen J.Hahn, Urelody Power Noland, Mary Kay Rayens, Dawn Myers Christie đã công bố kết quả nghiên cứu, chỉ ra hiệu quả giáo dục và độ tin cậy của việc thực hiện những chƣơng trình giáo dục. Tuy nhiên, nghiên cứu này của họ mới chỉ dừng lại ở góc độ giáo dục và đánh giá chƣơng trình chứ chƣa có những đánh giá về mức độ đạt đƣợc một cách cụ thể.
Nghiên cứu về vai trò của kĩ năng đối với đối với sự phát triển nhân cách, công trình nghiên cứu của tiến sĩ Elizabeth Dunn và J. Gordo Abuckle của trƣờng đại học thuộc Colombia công bố năm 2003 cũng đã chỉ ra sự thiếu hụt KNXH gây ra hậu quả hết sức nghiêm trọng nhƣ: tình trạng bạo lực học đƣờng ra tăng, trẻ em có thể nảy sinh những hành vi tiêu cực (trộm cắp, tự tử, nghiện hút, giết ngƣời. - Nghiên cứu về kĩ năng xã hội ở trẻ mầm non và giáo dục kĩ năng xã hội cho trẻ mầm non thông qua hoạt động vui chơi và trò chơi đóng vai Từ những năm 1980, bằng nghiên cứu khoa học và ứng dụng lâm sàng, các nhà nghiên cứu đã khẳng định KNXH ngày càng quan trọng đối với sự phát triển của trẻ em [dẫn theo 35]. Tổ chức WHO (2007) định nghĩa hạnh phúc là một “cuộc sống tốt đẹp”, có tính đến các khía cạnh tinh thần, thể chất và xã hội.
Các cuộc điều tra hồi cứu cũng đã cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa năng lực xã hội hình thành đƣợc từ thời thơ ấu với sự phát triển xã hội, học tập và cảm xúc của con ngƣời ở tuổi trƣởng thành [37]. Cụ thể hơn, các KNXH của trẻ mẫu giáo liên quan đến sự sẵn sàng đi học và điều chỉnh [21] , để sau này thành công trong học tập [34] và đƣợc đồng nghiệp chấp nhận (Lindsey, 2002). Các trung tâm mầm non có thể là nơi đầu tiên mà trẻ em 7 trải qua sự xa cách gia đình và lần đầu tiên chúng đƣợc định vị trong môi trƣờng xã hội bên ngoài gia đình [17]. Trẻ em có các KNXH phát triển đƣợc các bạn cùng lứa tuổi đặc biệt ƣa thích và những trẻ em này thành công hơn trong cuộc sống xã hội và bối cảnh học tập ở trƣờng học [16], trong khi trẻ em thiếu các KNXH khi bắt đầu đi học có thể bị bạn bè từ chối, thất bại trong học tập và thƣờng có các vấn đề về hành vi [29].
Mối quan hệ đồng nghiệp đóng một vai trò thiết yếu trong các KNXH [35]. Quan điểm này là hợp lý bởi vì danh tiếng xã hội và chất lƣợng của các mối quan hệ xã hội của một ngƣời thƣờng là kết quả của việc một ngƣời tƣơng tác xã hội với đồng nghiệp một cách hiệu quả nhƣ thế nào [30]. Hơn nữa, một số nghiên cứu khác đã chỉ ra các KNXH và các vấn đề hành vi có mối tƣơng quan nghịch (Najaka và cộng sự, 2001). Việc giải thích mối quan hệ này là không rõ ràng, tuy nhiên, những nghiên cứu nhƣ vậy chỉ ra rằng các vấn đề về hành vi và KNXH thấp cùng xảy ra và thậm chí có thể giả định rằng mối quan hệ nhân quả tồn tại giữa chúng.
Điều này có nghĩa là năng lực xã hội thấp có thể là nguyên nhân dẫn đến các vấn đề về hành vi [31]. Các nhà tâm lý học phát triển lập luận rằng các vấn đề hành vi phổ biến về kém năng lực xã hội ở trẻ mầm non có thể đƣợc chia thành hai nhóm rộng hoặc các vấn đề về nội tâm hóa và ngoại hóa [38]. Chiều hƣớng nội tâm hóa của các vấn đề hành vi bao gồm các triệu chứng trầm cảm, rút lui xã hội, phản ứng lo lắng và ức chế, và sự phát triển của các vấn đề có liên quan đến đau khổ nội tâm (Merrell, 2001). Kích thích bên ngoài bao gồm các hành vi chống đối hung hăng, thách thức, gây rối, hoạt động quá mức và hành động, dự đoán các vấn đề nghiêm trọng về hành vi, rối loạn hành vi gây rối và các hành vi chống đối xã hội và phạm pháp có thể là nguyên nhân của sự thiếu hụt KNXH (Shaw et al, 1994).
Nghiên cứu tài liệu cho thấy rằng sự phát triển của các KNXH và các hành vi có vấn đề có thể còn khác nhau theo giới tính, bắt đầu từ khi còn nhỏ (Abdi, 2010). Trong khi trẻ em gái có nhiều khả năng sở hữu các KNXH cao hơn, trẻ em trai thƣờng có nhiều hành vi có vấn đề hơn [23], đặc biệt là dễ bị ngoại hóa các hành vi có vấn đề hơn trẻ em gái [19]. Jones PhD, Mark Greenberg PhD, and Max Crowley PhD cho rằng các KNXH và cảm xúc trẻ hình thành ở tuổi mẫu giáo có thể là yếu tố dự báo 8 lớn nhất cho sự thành công khi trƣởng thành. Các KNXH tốt cũng có thể giúp trẻ có một tƣơng lai tƣơi sáng hơn [24].
Trong giai đoạn chuyển đổi tích cực của sƣ phạm mầm non, việc tìm kiếm các phƣơng thức giáo dục trẻ em hiệu quả và xây dựng các mô hình tƣơng tác mới giữa ngƣời lớn và trẻ em thông qua tổ chức hoạt động vui chơi thu hút sự chú ý của các nhà khoa học và các nhà thực hành sƣ phạm. Ngay từ đầu những năm 30 của thế XX các nhà Tâm lý học và Giáo dục học Xô Viết nhƣ: L. đã khẳng định hoạt động chơi chính là một trong những con đƣờng giáo dục nhân cách cho trẻ đạt hiệu quả. Các nhà nghiên cứu Xô Viết đã đƣa ra một cách nhìn mới về bản chất xã hội trong trò chơi trẻ em nói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng.
Họ đều khẳng định trò chơi, đặc biệt là trò chơi ĐVTCĐ có vai trò quan trọng hình thành hành vi cho trẻ mẫu giáo. Trong trò chơi, đứa trẻ học cách tuân theo các quy tắc của trò chơi, tìm hiểu các quy tắc giao tiếp với mọi ngƣời, phát triển khả năng nhận thức, tinh thần và sở thích của mình, điều này đặc biệt quan trọng để đi học thành công.N Leonchev khi nghiên cứu về hoạt động chủ đạo của trẻ em lứa tuổi mẫu giáo đã chỉ ra rằng: “Hoạt động chủ đạo của trẻ em trong giai đoạn này là hoạt hoạt động vui chơi… là hoạt động mà những biến đổi tâm lý cơ bản của nhân cách trẻ em trong giai đoạn này phụ thuộc vào nó. Chẳng hạn, các khả năng ứng xử của trẻ phù hợp với các chuẩn mực xã hội ở lứa tuổi mẫu giáo được hình thành qua hoạt động vui chơi của chúng”[1]. Nhà tâm lý học Zaporozhets ZA lƣu ý: "Một trò chơi nhập vai, giống nhƣ một câu chuyện cổ tích, dạy đứa trẻ thấm nhuần những suy nghĩ và cảm xúc của những ngƣời đƣợc miêu tả, vƣợt ra khỏi vòng tròn của những ấn tƣợng thông thƣờng, trẻ trải nghiệm vào thế giới rộng lớn hơn của khát vọng và hoạt động xã hội của con ngƣời".