Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA QUẢN LÝ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG VUI CHƠI CHO TRẺ 5-6 TUỔI THEO TIẾP CẬN LẤY TRẺ LÀM TRUNG TÂM Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về quan điểm “Lấy trẻ làm trung tâm” trong tổ chức các hoạt động cho trẻ Giáo dục mầm non (Early Chidhood Education) ở nhiều nước trên thế giới (Anh, Mĩ, Úc, Pháp, Singapo, Hàn Quốc…) nhìn nhận đứa trẻ như một thực thể tích hợp chính và nó cũng sống, lĩnh hội kiến thức trong một môi trường sống, mà ở đó tất cả các yếu tố tự nhiên, yếu tố xã hội và khoa học của môi trường đó đan quyện vào nhau tạo thành một môi trường sống phong phú xung quanh trẻ. “Quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm”, được triển khai rộng rãi trong giáo dục nói chung và giáo dục mầm non nói riêng, bắt đầu từ các nghiên cứu của các nhà tâm lý học, giáo dục học của Liên Xô (cũ).
Ngày nay, giáo dục lấy trẻ làm trung tâm trở thành quan điểm cơ bản trong xây dựng và thực hiện, đánh giá việc thực hiện chương trình GDMN của các nhà quản lý giáo dục (QLGD) cũng như định hướng cho giáo viên mầm non (GVMN) trong xây dựng kế hoạch giáo dục, tổ chức môi trường giáo dục, tổ chức hoạt động giáo dục cho trẻ trong trường mầm non. Thực tiễn các nước có nền GDMN tiên tiến cho thấy khi áp dụng quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm một cách hiệu quả sẽ dẫn đến kết quả trẻ phát triển toàn diện, chất lượng của GDMN từng bước được khẳng định và đáp ứng nhu cầu xã hội trong thời đại mới. Trẻ học không chỉ ở sách vở mà quan trọng nhất là trải nghiệm cuộc sống và môi trường xung quanh - J. Rousseau- nhà triết học khai sáng đề xướng những quan điểm giáo dục tiến bộ, nghiên cứu của ông chỉ ra rằng: Điều cốt lõi của giáo dục là khiến mỗi cá nhân phải cảm thấy thích thú và có lợi khi tiếp 7 nhận nó.
Ông đòi hỏi quá trình giáo dục không áp đặt về phía người lớn mà căn cứ vào đặc điểm tự nhiên của đứa trẻ [22]. Quan điểm giáo dục của John Dewey, một nhà giáo dục cấp tiến, ông thể hiện: Giáo dục nên lấy trẻ làm trung tâm; Giáo dục cần có sự chủ động của người học và tính tương tác; Giáo dục phải gắn với xã hội và đời sống của trẻ. Ông tin rằng, con đường dẫn tới giáo dục chất lượng là phải hiểu rõ trẻ em, xây dựng những trải nghiệm cho trẻ. Giáo viên phải quan sát trẻ, xác định xem trẻ quan tâm và sẵn sàng cho những trải nghiệm nào, để có trách nhiệm đầu tư vào lập kế hoạch và tổ chức các hoạt động học tập cho trẻ [23].
John Dewey kêu gọi giáo viên, các bậc cha mẹ trẻ hãy tìm cách thích ứng với biến động của xã hội, sẵn sàng thay đổi cách giáo dục theo thời cuộc. Đối với giáo dục của Việt Nam ngày nay khi Đảng, nhà nước, Bộ GD&ĐT đang tiếp tục đổi mới căn bản, toàn diện GD-ĐT, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế thì lí thuyết của John Dewey vẫn là một định hướng cho công cuộc cải cách giáo dục, nội dung triết lí giáo dục của John Dewey vẫn là những giá trị đầy tính thời sự. Quan điểm giáo dục LTLTT cũng xuyên suốt trong tư tưởng của Maria Montessori: Nếu bạn muốn dạy học thì bạn phải hiểu rõ về người bạn muốn dạy, một thước đo chính xác về giáo dục đó chính là hạnh phúc của đứa trẻ. Bà tin rằng mọi đứa trẻ đều có thể học được, nếu trẻ không chịu học thì đó là vì người lớn chưa chịu lắng nghe đúng mức và quan sát kĩ càng.
Hãy dành thời gian để quan sát và suy nghĩ cẩn thận để xây dựng môi trường và chương trình dạy học cho trẻ [27] Điểm chính trong lí thuyết của bà là xây dựng môi trường LTLTT và giáo viên có trách nhiệm tạo ra môi trường đó cho trẻ. Lilian Katz (Mĩ) với Dạy học dự án không chỉ được áp dụng thành công với bậc học phổ thông mà hiện nay được áp dụng thành công ở trẻ MN, đặc biệt là ở Mĩ. Điểm chính của phương pháp này là: Người học được trực tiếp tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú của cá nhân; 8 Dạy học thông qua các hoạt động thực tiễn; hoạt động học tập phong phú và đa dạng; Kết hợp làm việc theo nhóm và làm việc cá nhân; Những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí học, giáo dục học trên thế giới cho thấy: để nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động học tập của người học thì giáo dục nói chung và giáo dục trong nhà trường nói riêng phải chú trọng “LTLTT”, đề cao vai trò của người học, qua việc phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên. Những thành công trong việc ứng dụng vào thực tiễn của các nhà giáo dục học trên thế giới sẽ là những bài học quý giá cho việc tiếp tục nghiên cứu áp dụng quan điểm giáo dục LTLTT vào thực tiễn Việt Nam một cách hiệu quả.
Bên cạnh các nhà nghiên cứu lớn trên thế giới, các nhà nghiên cứu trong nước cũng quan tâm nhiều đến vấn đề dạy học tích cực lấy người học làm trung tâm nhằm phát huy tính tích cực hoạt động, phát huy năng lực nhận thức cho người học. Các công trình nghiên cứu trong nước đã nhấn mạnh việc dạy học “lấy người học làm trung tâm”. Trong đó, tác giả đã chỉ ra rõ mô hình dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm. Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt (1987) viết “Quá trình dạy học phải đảm bảo được sự thống nhất giữa vai trò tự giác, tích cực, độc lập của trò và vai trò chủ đạo của thầy” [26].
Gần đây nhất là tài liệu “Hướng dẫn thực hành áp dụng quan điểm giáo dục LTLTT trong trường MN” của nhóm tác giả Hoàng Thị Dinh, Nguyễn Thị Thanh Giang, Bùi Thị Kim Tuyến, Lương Thị Bình, Nguyễn Thị Quyên, Bùi Thị Lâm, Hoàng Thị Thu Hương (2017) đã cung cấp 6 tiêu chí thực hành áp dụng quan điểm giáo dục LTLTT cũng như hướng dẫn quy trình thực hiện các tiêu chí này cho các trường MN [16]. Đây là điểm sáng mới, đóng góp mới của nhóm tác giả về quan điểm giáo dục LTLTT hiện nay. 9 Tác giả Đặng Lộc Thọ (2017) với nghiên cứu“Tổ chức hoạt động giáo dục lấy trẻ làm trung tâm nhằm phát triển năng lực cho trẻ” đã phân tích và khẳng định để thực hiện nguyên tắc giáo dục lấy trẻ làm trung tâm, GV cần nhận thức đúng đắn và đầy đủ về bản chất khái niệm; Việc tổ chức các hoạt động giáo dục từ khâu chuẩn bị, tiến hành đến các trải nghiệm sau hoạt động giáo dục cần hướng đến mục tiêu phát huy tính tích cực, chủ động của trẻ, giúp trẻ học tập một cách có hiệu quả, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo nên lớp người lao động thích ứng được với yêu cầu mới của xã hội. Tác giả Nguyễn Thị Hồng Vân (2017) với “Xây dựng môi trường tâm lý - xã hội theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm”[37] và Vũ Hoàng Vân (2017) với “Thiết kế môi trường chơi trong góc học tập cho trẻ mẫu giáo theo quan điểm lấy trẻ làm trung tâm” ”[38] đã khẳng định GV mầm non là người quyết định chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ, tạo cho trẻ góc chơi đặc thù mới phát huy được kĩ năng phù hợp với đặc điểm nhân cách, trí tuệ của trẻ.
Quan điểm dạy học LTLTT được các nhà giáo dục trên thế giới và Việt Nam rất quan tâm. GDMN nước nhà sẽ có nhiều đổi mới căn bản hơn: hoàn thiện hành lang pháp lí cho phát triển GDMN; xây dựng hệ thống chuẩn chất lượng và các công cụ đánh giá sự phát triển GDMN theo chuẩn; xây dựng chương trình GDMN mới; tăng cường chất lượng đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lí; GVMN ngày càng đáp ứng yêu cầu phát triển của trẻ em, ngành học và xã hội… 1. Các nghiên cứu về tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ theo tiếp cận giáo dục lấy trẻ làm trung tâm Trên thế giới có một số mô hình, cách tiếp cận trong giáo dục đầu đời, các chuyên gia giáo dục đánh giá cao, điển hình như mô hình Montessori (Italy) Reggio Emilia (Italy), High Scope (Mĩ) … Những mô hình này đều tiếp cận theo quan điểm giáo dục lấy trẻ làm trung tâm ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực và thúc đẩy sự phát triển tính chủ động, khả năng tư duy độc lập và 10 giải quyết vấn đề cho trẻ. Các nhà giáo dục đánh giá cách tiếp cận tốt nhất để giáo dục trẻ là lấy trẻ làm trung tâm và ứng dụng phương pháp dạy học tích cực để thúc đẩy sự phát triển tính chủ động, tích cực, khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề cho trẻ.
Ngày 14 đến 15/7/2017, Trường Cao đẳng Sư phạm Trung Ương tổ chức Hội thảo khoa học Quốc gia: "Tổ chức hoạt động giáo dục lấy trẻ làm trung tâm và ứng dụng phương pháp Montessori trong thực hiện chương trình giáo dục mầm non” với sự nhất trí của BGD&ĐT và tổ chức UNICEF Việt Nam [36]. Trong nghiên cứu “Chăm sóc, giáo dục trẻ theo hướng tiếp cận lấy trẻ làm trung tâm tại trường mầm non thực hành Hoa Thủy Tiên” của Lưu Thị Nam (2017) đánh giá rằng nhà trường đã vận dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực, tạo nhiều cơ hội cho trẻ bằng nhiều cách khác nhau trong mọi hoạt động của trẻ. Trẻ chủ động tham gia các hoạt động vui chơi, khám phá trải nghiệm cuộc sống theo phương châm “Học mà chơi, chơi mà học”. Các nghiên cứu về quản lý tổ chức HĐVC cho trẻ 5-6 tuổi theo tiếp cận giáo dục lấy trẻ làm trung tâm.Vaxiliepva đánh giá rất cao tầm quan trọng trong việc quản lý tổ chức HĐVC cho trẻ.
Ông cho rằng muốn quản lý tốt hoạt động vui chơi thì người quản lý phải quan sát và phân tích HĐVC của trẻ, nắm vững đặc điểm riêng biệt của các trò chơi thì mới bồi dưỡng tốt cho GV về công tác tổ chức HĐVC.