Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG CỦA ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Kỹ năng sống giúp con người có được nhận thức và hành động đúng đắn phù hợp với sự phát triển của đời sống xã hội. Học sinh có kỹ năng sống phù hợp sẽ vững vàng và phương pháp xử lý tốt hơn trước những khó khăn thử thách trong học tập và đời sống hàng ngày; có thái độ ứng xử và giải quyết vấn đề một cách thấu đáo và tích cực. Học sinh THPT được giáo dục kỹ năng sống là vô cùng cần thiết, nó giúp các em rèn luyện bản thân để có những hành vi đúng đắn phù hợp có trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội.
Những nghiên cứu ngoài nước Theo WHO, giáo dục KNS xuất hiện ở hàng loạt các chương trình giáo dục như phòng ngừa lạm dụng chất gây nghiện, mang thai tuổi vị thành niên, phòng ngừa bắt nạt, … Giáo dục KNS thông qua các chương trình đã thể hiện giá trị của các KNS, gắn liền với cuộc sống hàng ngày trong việc thúc đẩy, đảm bảo sức khỏe tinh thần, thể chất, mối quan hệ xã hội và hành vi của mỗi người. Năm 1993 - 1997, WHO đã đưa ra hướng dẫn thực hiện chương trình giáo dục KNS cho trẻ em và trẻ vị thành niên, hướng đến kết hợp thực hiện giáo dục KNS trong các trường học. Các cam kết quốc tế về KNS đã được đưa vào các văn kiện quan trọng trên toàn cầu cũng như trong các chính sách và chiến lược của nhiều quốc gia. Điều này đã dẫn tới sự mở rộng nhanh chóng các sáng kiến về giáo dục KNS với nhiều nội dung, quy mô, cách tiếp cận, thực hiện giáo dục KNS phong phú.
UNICEF đã đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ việc giới thiệu 7 giáo dục KNS thông qua các hướng dẫn về KNS, giáo dục KNS. Giáo dục KNS đã được đưa vào các trường học chính quy theo nhiều cách khác nhau, theo chủ đề mới, hoặc được kết hợp giảng dạy trong các môn học ở mức độ khác nhau. Ở các nước Đông Nam Á, những năm 90 đầu thập niên, một số nước Châu Á như: Thái Lan, Singapo, Malaysia, Ấn Độ… đã triển khai thực hiên chương trình dạy kỹ năng sống ở các nhà trường. Những nghiên cứu ở Việt Nam Trong chương trình giáo dục và đào tạo, ngành giáo dục đã đưa giáo dục KNS vào hệ thống giáo dục (chính quy và không chính quy).
Đề cập đến vấn đề KNS nói chung và kỹ năng trong nhà trường nói riêng như đã có một số công trình nghiên cứu trong nước như: “Cẩm nang tổng hợp kỹ năng hoạt động thanh thiếu niên” của tác giả Phạm Văn Nhân “Kỹ năng sống cho vị tuổi thành niên” của tác giả Nguyễn Thị Oanh; đề cập đến vấn đề xã hội hoá giáo dục Mầm non, Tiểu học và THCS, THPT trên địa bàn xã phường, tác giả Nguyễn Thanh Bình viết cuốn “Chuyên đề giáo dục KNS” - (2009) [3]. Các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Trần Văn Tính, Đinh Thị Kim Thoa, Vũ Phương Liên với tài liệu “Giáo dục giá trị - Kỹ năng sống cho HS phổ thông” … Các tài liệu này hướng đến đẩy mạnh và tăng cường giáo dục KNS, tổ chức giáo dục KNS cho học sinh theo tinh thần xã hội hoá. Quản lý giáo dục kỹ năng sống cho học sinh, hiện nay là một vấn đề rất quan trọng và đã đề cập trong các công trình nghiên cứu, đặc biệt là các đề tài luận văn, luận án quản lý giáo dục. Phạm Đình Hiệp (2018), với đề tài “Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống thông qua hoạt động đoàn ở các trường THPT huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương”.
Luận văn thạc sỹ Quản lý giáo dục, tại Trường Đại Học Sư Phạm, Đại Học Thái Nguyên [19]. Bùi Thị Huyền (2020), với đề tài “Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng 8 sống theo hướng trải nghiệm cho học sinh trường trung học cơ sở Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, thành phố Hà Nội” Luận văn thạc sĩ Quản lý giáo dục, tại Trường Đại học Giáo dục, ĐHQGHN [20]. Hiện nay việc giáo dục KNS thông qua các hoạt động tập thể, hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm trong nhà trường, hoạt động của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh chưa thực sự được quan tâm đúng mức và chưa mang lại hiệu quả cao. Đó cũng là vấn đề mà tác giả muốn đi sâu tìm hiểu và nghiên cứu.
Kỹ năng sống của học sinh THPT Giáo dục KNS ngoài việc trang bị các kiến thức văn hóa được học ở trường, có rất nhiều kỹ năng sống mà học sinh cần phải rèn luyện để hoàn thiện bản thân và thích ứng với môi trường hiện nay. Khái niệm kỹ năng, kỹ năng sống của học sinh trung học phổ thông - Khái niệm kỹ năng Kiến thức là một phần quan trọng trong sự phát triển của mỗi người nhưng kỹ năng cũng là một yếu tố không thể thiếu để có thể vận dụng tốt những kiến thức vào trong đời sống hàng ngày. Kỹ năng có thể hiểu như sau: Kỹ năng là sự hiểu biết của con người vào thực hiện một công việc nào đó nhằm tạo ra được kết quả như mong muốn - Khái niệm kỹ năng sống Việc rèn luyện và thường xuyên giáo dục kỹ năng sống mang đến kinh nghiệm cho con người, lựa chọn cách thức để giải quyết vấn đề. Viêc rèn luyện các kỹ năng là rất cần thiết ở mức độ khác nhau qua từng giai đoạn, từng độ tuổi và đặc điểm tâm sinh lý khác nhau.
Con người cần được rèn luyện kỹ năng tốt nhất là từ khi còn nhỏ, ở các cấp độ thấp nhất. Giáo dục kỹ năng sống mang đến kinh nghiệm, kỹ năng thực tế để con người phát triển bản thân. Vì vậy, giáo dục kỹ năng sống cho học sinh đang là một nhiệm vụ và yêu cầu lớn đặt ra trên thực tế hiện nay. Từ đó ta có khái niệm: Kỹ năng sống là tập hợp các hành vi mang tính tích cực và khả năng 9 thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với các nhu cầu và thách thức diễn ra trong cuộc sống hàng ngày.
- Khái niệm kỹ năng sống của học sinh trung học phổ thông Hiện nay vấn đề kỹ năng sống của học sinh trung học phổ thông được nhà trường cũng như bố mẹ đang được quan tâm rất nhiều. Xã hội ngày càng đòi hỏi cao với việc ứng dụng thực tế và giải quyết được các tình huống trong cuộc sống. Chính vì vậy kỹ năng sống không phải chỉ để rèn luyện nhân cách mà nó còn là quyết định năng lực của mỗi đứa trẻ. Kỹ năng sống của học sinh trung học phổ thông: là sự vận dụng những tri thức, kinh nghiệm, thái độ của cá nhân một cách đúng đắn và phù hợp với thực tiễn, giúp cho học sinh giải quyết có hiệu quả các vấn đề cũng như các tình huống xảy ra trong học tập và trong cuộc sống.
Đặc điểm tâm lý của học sinh trung học phổ thông Học sinh THPT bắt đầu có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một các độc lập, chặt chẽ và mang tính nhất quán. Các em không chỉ nhận thức về cái tôi của mình ở hiện tại mà còn nhận thức về vị trí của mình trong xã hội, tương lai, có khả năng đánh gia những cử chỉ, hành vi, đánh giá nhân cách của mình nói chung. Ở tuổi này các em rất tích cực, năng nổ trong các hoạt động xã hội nhằm thể hiện mình và khẳng định mình. Các cách phân loại kỹ năng sống Theo tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phân loại gồm: [30] - Nhóm kỹ năng nhận thức: bao gồm KN tư duy phê phán, xác định giá trị, đặt mục tiêu, khả năng sáng tạo, tư duy phân tích, nhận thức hiệu quả, kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề,.
- Nhóm kỹ năng xã hội hay kỹ năng tương tác, gồm các kỹ năng như: Kỹ năng giao tiếp, tính quyết đoán, từ kỹ năng cảm thông, kỹ năng chia sẻ, kỹ năng hợp tác, khả năng nhận thấy sự thiện cảm của người khác, …. Theo UNESCO phân loại KNS gồm: Học để biết (learning to know), 10 học để khẳng định bản thân (learning to be), học để chung sống (learning to live together) và học để làm việc (learning to do). Trên cơ sở phân loại kỹ năng sống theo hai tổ chức trên, ở khía cạnh nào đó đều phù hợp, đối với học sinh trung học phổ thông cần tập trung vào những kỹ năng cơ bản và cần thiết sau như: Kỹ năng tự nhận thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng hợp tác. Nội dung của một số kỹ năng sống của học sinh trung học phổ thông Mọi thứ các em nhìn thấy, nghe thấy, cảm nhận thấy đều có thể là bài học quý giá về kỹ năng sống.
Nghe có vẻ vĩ mô nhưng kỹ năng sống thực tế là tận dụng những gì xảy ra xung quanh mình để rèn luyện chính mình Kỹ năng tự nhận thức: là khả năng nhận biết về đặc điểm, tính cách, khả năng, cảm xúc, ưu điểm, nhược điểm và nhu cầu của bản thân,. để từ đó biết phát huy điểm mạnh, hạn chế điểm yếu trong tổ chức cuộc sống và mối quan hệ với mọi người. Kỹ năng tự nhận thức có ý nghĩa quan trọng và ảnh hưởng tích cực đến sự thành công của mỗi người đặc biệt là đối với lứa tuổi học sinh trong việc đặt ra mục tiêu, nhận thức rõ đam mê để theo đuổi ước mơ của mình. Kỹ năng xác định giá trị: Giá trị bản thân là thái độ, niềm tin, cách suy nghĩ, là những thứ mà bạn tin rằng nó thực sự quan trọng đối với chính mình, nó làm nên sự khác biệt, phân biệt ta với hàng tỉ người khác.
Đó chính là những điểm mạnh, những năng lực trong ta, được thể hiện qua những kỹ năng, hành động, đức tin, cách giải quyết vấn đề và đối mặt với cuộc sống. Tuy vậy, không ít những học sinh vẫn đang mông lung trên con đường tìm câu trả lời cho câu hỏi: “Tôi là ai?”, “Tôi giỏi cái gì, dở cái gì?”.