CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Môi trường là một vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm của toàn thế giới. Trong những năm gần đây, sự phát triển kinh tế thị trường dưới tác động của khoa học kỹ thuật và sự bùng nổ dân số đã làm cho môi trường bị biến đổi chưa từng thấy. Bên cạnh cuộc sống con người đang phát triển ngày càng hiện đại, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện, thì nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên bị cạn kiệt, hệ sinh thái bị tàn phá nghiêm trọng, môi trường bị ô nhiễm và nhiều hệ lụy khác mà con người phải gánh chịu.
Do đó, để bảo vệ sự sống của mình, con người đề ra hàng loạt các giải pháp nhằm khắc phục tình trạng môi trường bị ô nhiễm, trong đó vấn đề giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ môi trường và quản lý hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường là một giải pháp bảo vệ môi trường cho tương lai. Giáo dục bảo vệ môi trường là hoạt động mang tính toàn cầu, do đó con người phải phối hợp hành động nhằm tìm ra những biện pháp khắc phục, ngăn chặn sự ô nhiễm môi trường, sự cạn kiệt TNTN để đảm bảo cho sự phát triển bền vững cho mọi thế hệ. Giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh tiểu học nhằm làm cho các em hiểu và hình thành, phát triển ở các em thói quen, hành vi ứng xử văn minh, lịch sự và thân thiện với môi trường. Bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, những xúc cảm, xây dựng cái thiện và hình thành thói quen, kĩ năng sống bảo vệ môi trường cho các Vì vậy, vấn đề về môi trường, giáo dục bảo vệ môi trường và quản lý hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của mỗi quốc gia, các nhà khoa học, nhà giáo, nhà quản lý giáo dục trong và ngoài nước.
Các nghiên cứu trong nước Vấn đề giáo dục bảo vệ môi trường là vấn đề quan tâm mang tính toàn cầu. Ở nước ta, giáo dục bảo vệ môi trường cũng đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc và được nghiên cứu từ những năm 1980. Các chương trình nghiên cứu, các đề tài nghiên cứu, các dự án về giáo dục môi trường đều thuộc diện nhà nước ưu tiên. Từ đó đến nay vấn đề giáo dục môi trường đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà giáo dục.
Những đề tài này đã nêu lên một số vấn đề lí luận chung về giáo dục môi trường đồng thời trên cơ sở đó đã triển khai thực hiện ở các đơn vị trường học. Từ năm 1982 - 1983, khoa Địa lý trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã đưa môn bảo vệ tự nhiên, mà nay là giáo dục môi trường vào chương trình đào tạo. Đến năm 1985, cuốn sách “Quán triệt tinh thần giáo dục kỹ thuật tổng hợp, hướng nghiệp, dân số và bảo vệ môi trường” của NXB GD và cuốn sách “Giáo dục bảo vệ môi trường 6 trong nhà trường phổ thông” của PGS. Nguyễn Dược xuất bản năm 1986 cho thấy rõ sự nhận thức về Giáo dục môi trường ở nước ta.
Hiện nay, các hoạt động giáo dục môi trường được tiến hành một cách mạnh mẽ. Ngoài việc Giáo dục môi trường cho quần chúng nhân dân thông qua phương tiện truyền thông đại chúng rất đa dạng và phong phú như chương trình “Dân số và Môi trường”, “Môi trường và Đời sống”, các phong trào “Xanh - Sạch - Đẹp”, trong nhiều trường đại học đã có các môn học về môi trường. Năm học 1993 - 1994, khoa Môi trường học thuộc trường đại học khoa học tự nhiên Hà Nội được thành lập và triển khai đào tạo các cán bộ về học môi trường. Ở thành phố Hồ Chí Minh, khoa Môi trường cũng được thành lập ở trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Đại học Kỹ thuật Công nghệ vào năm 1999.
Thông qua việc thay đổi sách giáo khoa giai đoạn 1986 - 1992 các tài liệu chuyên ban và thí điểm, tác giả sách giáo khoa đã chú trọng đến việc giáo dục môi trường vào sách, đặt biệt là môn Sinh học, Địa lý, Hoá học và Kỹ thuật mà cả các môn khác như Giáo dục công dân, Đạo đức và Văn học. Đợt thay sách bắt đầu từ năm 2002 đã tích hợp kiến thức môi trường vào tất cả các môn học. Song song với việc giảng dạy trong nhà trường, nhiều đề tài nghiên cứu KH về Giáo dục môi trường cấp nhà nước, nhiều đề tài luận án tiến sĩ và thạc sĩ đã và đang được thực hiện, có tác dụng mở rộng nội dung và nâng cao hiệu quả của việc Giáo dục môi trường. Từ năm 1986 trở đi, các đề tài nghiên cứu về Giáo dục môi trường đã được nghiên cứu ngày càng nhiều, như: “Giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường phổ thông” của PGS.17 thuộc chương trình KT.02, với 6 hướng nghiên cứu đã đưa ra những căn cứ khoa học để nâng cao hiệu quả GD - ĐT, phổ cập kiến thức môi trường ở Việt Nam và trên cơ sở đó xác định mục t iêu, nội dung, hình thức Giáo dục môi trường cho tất cả các đối tượng trong xã hội.
Năm 1998 - 2000, Viện Khoa học GD Việt Nam tiếp tục triển khai đề tài "Nghiên cứu xây dựng các phương pháp luận cơ bản về giáo dục môi trường cho giáo sinh sư phạm và giáo viên". Đề tài đã chỉ ra cơ sở lí luận của các phương pháp tiếp cận giáo dục môi trường và soạn thảo một số phương pháp cơ bản về giáo dục môi trường. Vấn đề giáo dục môi trường còn được triển khai nghiên cứu trong nhiều dự án. Dự án GDDS VIE/94/P01, chu kỳ 1994 - 1996, đã nghiên cứu việc tích hợp nội dung Giáo dục môi trường vào chương trình GD các cấp học và được phân chia thành các thông điệp như môi trường - tài nguyên, sự ô nhiễm môi trường, mối quan hệ giữa dân số - môi trường - tài nguyên, sự cần thiết và các biện pháp bảo vệ môi trường.
Các nội 7 dung trên được xây dụng cụ thể cho từng cấp học, theo từng môn học và từng lớp học. Từ năm 1995 đến nay, Bộ GD&ĐT kết hợp với chương trình phát triển của Liên Hợp Quốc - UNDP đã triển khai nghiên cứu một cách có hệ thống về vấn đề giáo dục môi trường trong nhà trường (dự án VIE/95/041). Trên cơ sở xác định vị trí, vai trò, mục tiêu, nguyên tắc và phương pháp GDMT, chương trình đã tập hợp được tài liệu hướng dẫn GDMT cho những người đào tạo giáo viên ở các bậc tiểu học và bậc trung học. Chương trình cũng đã đưa ra quan điểm của Việt Nam về giáo dục môi trường và kiến nghị những chính sách, chiến lược thực hiện GDMT trong nhà trường phổ thông Việt Nam.
Năm 1995, dự án giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông ở Việt Nam (VIE 5/041) của Bộ GD-ĐT do UNDP tài trợ nhằm vào các mục tiêu cơ bản: hỗ trợ xây dựng một bản chính sách và chiến lược thực hiện quốc gia về giáo dục môi trường tại Việt Nam; tăng cường năng lực của Bộ GD-ĐT trong việc truyền đạt những nội dung và phương pháp giáo dục môi trường vào các chương trình đào tạo giáo viên; xây dựng các hoạt động giáo dục môi trường cụ thể để thực hiện ở cấp tiểu học và trung học. Những chủ đề về giáo dục môi trường không chỉ được lồng ghép vào những môn học có liên quan đến môi trường như Tiếng Việt, Tự nhiên và xã hội, Khoa học, Đại lý, Vật lý, Sinh học, Địa lý, Hoá học và Công nghệ mà cả các môn khác như Giáo dục công dân. Nội dung kiến thức về giáo dục môi trường được đưa vào gồm: mối quan hệ của con người với tự nhiên, vẻ đẹp thiên nhiên, phong tục, luật pháp bảo vệ môi trường và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Ngoài khối kiến thức được trang bị ở những giờ học trên lớp, học sinh còn được tham gia các chương trình ngoại khoá theo các chủ đề có liên quan đến tình hình môi trường ở địa phương như nước uống, năng lượng sử dụng trong gia đình, rừng nhiệt đới, môi trường sinh thái, rác thải sinh hoạt, và một số các vấn đề khác như chương trình xanh hoá nhà trường, Tết trồng cây và các cuộc thi tìm hiểu về môi trường như viết truyện, chụp ảnh, quay băng hình video, vẽ tranh.
Quyết định số 1363/QĐ-TTg ngày 17 tháng 10 năm 2001 của Thủ tướng chính phủ về việc phê duyệt đề án: “Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống Giáo dục quốc dân” với mục tiêu: “Giáo dục học sinh, có những hiểu biết về pháp luật và chủ chương chính sách của Đảng, Nhà nước về bảo vệ môi trường; có kiến thức về môi trường để tự giác thực hiện bảo vệ môi trường” Quyết định số 6621/QĐ-BGDĐT-KHCN, ngày 30-12-2002 của Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt "Chính sách và Chương trình hành động giáo dục môi trường trong trường phổ thông giai đoạn 2001 - 2010". Theo Chương trình này, thì giai đoạn 2001 - 2005 là giai đoạn chuẩn bị, trong đó có các công việc, như: soạn thảo và ban hành các văn bản pháp quy; xây dựng chương trình, nội dung, phương pháp GD; bồi dưỡng giáo viên và cán bộ quản lý về giáo dục môi trường; xây dựng tổ chức và cơ sở vật chất; 8 tiến hành các hoạt động ngoại khóa, các chiến dịch truyền thông môi trường; chỉ đạo điểm. Từ năm 2006 trở đi mới là triển khai mở rộng trong phạm vi toàn quốc. Nghị quyết số 41/NQ-TƯ ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; Nghị quyết xác định quan điểm “Bảo vệ môi trường là một trong những vấn đề sống còn của nhân loại; là yếu tố bảo đảm sức khỏe và chất lượng cuộc sống của nhân dân, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ, phát triển KT - XH, ổn định chính trị, an ninh quốc gia và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta”.
Với phương châm “lấy phòng ngừa và hạn chế tác động xấu đối với môi trường là chính”. Tuyên truyền GD nâng cao nhận thức là giải pháp số một.