CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CHO HỌC SINH Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Môi trường là một vấn đề đã và đang thu hút sự quan tâm của toàn thế giới. Trong những năm gần đây, sự phát triển kinh tế thị trường dưới tác động của khoa học kỹ thuật và sự bùng nổ dân số đã làm cho môi trường (MT) bị biến đổi chưa từng thấy. Bên cạnh cuộc sống con người đang phát triển ngày càng hiện đại, đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được cải thiện, thì nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên bị cạn kiệt, hệ sinh thái bị tàn phá nghiêm trọng, môi trường bị ô nhiễm và nhiều hệ lụy khác mà con người phải gánh chịu.
Do đó, để bảo vệ sự sống của mình, con người đề ra hàng loạt các giải pháp nhằm khắc phục tình trạng môi trường bị ô nhiễm, trong đó vấn đề giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ môi trường và quản lý hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường là một giải pháp bảo vệ môi trường cho tương lai. Giáo dục bảo vệ môi trường là hoạt động mang tính toàn cầu, do đó con người phải phối hợp hành động nhằm tìm ra những biện pháp khắc phục, ngăn chặn sự ô nhiễm môi trường, sự cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên để đảm bảo cho sự phát triển bền vững cho mọi thế hệ. Chính vì vậy, vấn đề về môi trường, giáo dục bảo vệ môi trường và quản lý hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của mỗi quốc gia, các nhà khoa học, nhà giáo, nhà quản lý giáo dục trong và ngoài nước. Nghiên cứu trên thế giới Matthew J.
Brennan, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu về môi trường Brentree ở Milford, PA và là người người đầu tiên chịu trách nhiệm trong việc xuất bản Tạp chí giáo dục bảo vệ môi trường đã xây dựng chương trình bảo tồn con người và môi trường dựa trên các khái niệm có liên quan đến môi trường. Chương trình giáo dục môi trường được thể hiện ở hầu hết các môn học và các cấp học. Mục đích của chương trình là nhằm xây dựng và thực hiện các chính sách để bảo vệ môi trường và trong thực tiễn xây dựng một nền văn hóa vì môi trường sống của con người và sự phát triển con người. Monica Hale, cựu viên chức giáo dục cao cấp (giáo dục phổ thông, cao đẳng và đại học), Hội đồng giáo dục bảo vệ môi trường, Học viện Báo chí, Vương quốc Anh khẳng định giáo dục bảo vệ môi trường nhằm mục tiêu vì sự phát triển bền vững ở các nước đang phát triển.
Do vậy, giáo dục bảo vệ môi trường cần có sự trợ giúp của các tổ chức, các nước phát triển và các nước công nghiệp đối với các nước đang phát triển. Các nước đang phát triển cần sự trợ giúp về chuyển giao công nghệ, các hoạt động xúc tiến kinh tế, xúc tiến phát triển công nghiệp nhằm không làm suy thoái môi trường. Trong quá trình hợp tác với các nước, cần đẩy nhanh các dự án giáo dục bảo vệ môi trường trong cộng 6 đồng để thực hiện có hiệu quả mục tiêu vì sự phát triển bền vững, cần phải đưa việc quan tâm tới môi trường vào trong tất cả các khía cạnh của các chương trình hợp tác, trợ giúp để phát triển; đẩy nhanh các dự án giáo dục bảo vệ môi trường cộng đồng và giáo dục những người lập chính sách. Lucas, chuyên gia của Trung tâm nghiên cứu Khoa học, Toán học và giáo dục bảo vệ môi trường, Trường Chelsea, Đại học London đã nhấn mạnh đến vai trò của môn Khoa học trong giáo dục vì môi trường.
Công trình này đã đưa ra những đánh giá: Các môn học, trong đó có môn khoa học phải bao hàm nội dung giáo dục bảo vệ môi trường, vì vậy, trong hoạt động dạy học môn Khoa học phải tăng cường bảo tồn môi trường sống của con người. “Việc quan tâm xây dựng các khóa học, nội dung học của môn học đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục bảo vệ môi trường và được coi như một cơ sở để phát triển giáo dục bảo vệ môi trường”. Alvin Pettus - Environment EANL trong công trình nghiên cứu về giáo dục bảo vệ môi trường và thái độ đối với môi trường đã đánh giá kết quả một số cuộc thử nghiệm nhằm đo lường thái độ với môi trường và tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến những thái độ đó. Từ đó đã đưa ra một số kết luận cụ thể: Con người có càng nhiều biện pháp để cải tạo chất lượng môi trường nếu họ có nhiều thông tin về giáo dục bảo vệ môi trường; điều kiện sống và làm việc có ảnh hưởng đến việc kiểm soát về môi trường và tham gia vào các hoạt động môi trường; niềm tin, văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi thái độ của con người về môi trường; ở khu vực tư nhân thì thái độ bảo vệ môi trường khác với ở khu vực công cộng.Packer, giảng viên Đại học Kỹ thuật Queensland, Brisbane, Australia trong công trình “Dạy và học trong giáo dục bảo vệ môi trường” nhằm mục đích phát triển nhận thức về môi trường.
Công trình đề cập đến mô hình nhận thức về giáo dục bảo vệ môi trường, trong đó nêu rõ kiến thức, thái độ và định hướng hành vi với môi trường. Trong giáo dục bảo vệ môi trường cần áp dụng các nguyên tắc tích cực trong dạy học, cung cấp nền tảng nhằm khuyến khích sinh viên các trường đại học nên tích cực hơn, quan tâm và có hành động tích cực đối với vấn đề môi trường. Từ những thông tin, quan điểm do người học đề xuất, cung cấp sẽ giúp các nhà môi trường thiết kế những khóa học trải nghiệm trong dạy học, phát triển những quan niệm về môi trường cùng với việc thực hiện cam kết các hành vi có trách nhiệm trong môi trường và vì môi trường. Perdue and Donald S.
Warder trong công trình “giáo dục bảo vệ môi trường và sự thay đổi thái độ” đã nghiên cứu các chương trình giáo dục bảo vệ môi trường sống trải nghiệm và đã đưa ra những kiến thức liên quan đến mối quan hệ giữa con người và môi trường, sự phát triển của các kỹ năng và khả năng, sự phát triển tính trách nhiệm và cách đánh giá môi trường. Công trình nghiên cứu nhằm đánh giá mức độ thay đổi thái độ của con người đối với môi trường sau khi tham gia chương trình sống trải nghiệm với môi trường, các thông tin, quan điểm do người học đề xuất, cung cấp sẽ 7 giúp các nhà môi trường thiết kế những khóa học trải nghiệm trong dạy học, phát triển những quan niệm về môi trường cùng với việc thực hiện cam kết các hành vi có trách nhiệm trong môi trường và vì môi trường. Các công trình nghiên cứu trên đây là nguồn tài liệu tham khảo để chúng tôi triển khai nghiên cứu cơ sở lý luận về nội dung giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh ở trường phổ thông và quản lý nội dung giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh ở trường trung học phổ thông, đó là các nội dung về môi trường, hoạt động giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh, mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường, nội dung giáo dục bảo vệ môi trường …. Nghiên cứu trong nước Các nghiên cứu về giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh ở trường trung học phổ thông: Theo tác giả Hoàng Thị Thu Nhã (2010) trong nghiên cứu về Tích hợp giáo dục môi trường trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông, trong chương về cơ sở lý luận và thực tiễn của dạy học Sinh học theo quan điểm tích hợp, tác giả đã phân tích một số vấn đề về dạy học tích hợp và giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học tích hợp; phần cơ sở thực tiễn, tác giả đã trình bày tổng quan về tình hình giáo dục bảo vệ môi trường, tình hình giáo dục bảo vệ môi trường thông qua dạy học Sinh học ở trường phổ thông, thực trạng về giáo dục bảo vệ môi trường trong nhà trường phổ thông.
Phần chương 2, tác giả đã phân tích thực trạng mục tiêu, nội dung, hình thức và phương pháp dạy học tích hợp mà giáo viên đã sử dụng trong dạy học môn Sinh học nhằm mục đích giáo dục bảo vệ môi trường. Trên cơ sở đánh giá những mặt mạnh đạt được, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế, tác giả tiến hành thực nghiệm sư phạm qua các bài học. Trong công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Nguyên (2011), Tuyển chọn xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập và giáo dục bảo vệ môi trường dạy học phần Hóa học hữu cơ ở trường Trung học phổ thông. Tác giả đã tiến hành đánh giá tổng quan về môi trường, ô nhiễm môi trường, giáo dục môi trường, lí thuyết về xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập có nội dung giáo dục bảo vệ môi trường.
Phân tích thực trạng sử dụng bài tập hoá học có nội dung liên quan đến môi trường trong dạy học ở trường trung học phổ thông hiện nay. Tìm hiểu nội dung của các bài trong chương trình hoá học hữu cơ trung học phổ thông để nêu ra được những kiến thức hoá học liên quan đến môi trường, giáo dục môi trường. Tuyển chọn, xây dựng hệ thống bài tập về giáo dục môi trường phần hoá học hữu cơ. Nghiên cứu phương pháp sử dụng bài tập hóa học về giáo dục bảo vệ môi trường trong việc giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh và tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả giáo dục bảo vệ môi trường.
Tác giả Nguyễn Phi Hạnh (2002), Giáo dục bảo vệ môi trường qua môn Địa lý. Thông qua môn Địa lý, giáo viên có thể giúp học sinh tìm hiểu được một cách sâu sắc bản chất về: Thành phần cấu tạo của môi trường: đất, nước, không khí và thế giới sinh quyển; sự biến đổi của các chất trong môi trường; ảnh hưởng của các yếu tố tới thành phần của môi trường. Nguồn gây ô nhiễm môi trường: các chất hoá học và tác hại 8 sinh lí của chúng với động thực vật và con người; tiêu chuẩn môi trường và mức độ ô nhiễm môi trường; biện pháp hóa học, vật lí, sinh hóa để bảo vệ môi trường và chống ô nhiễm: xử lí nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp, chất thải rắn.