Chương 1: Một số vấn đề lý luận liên quan tới quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học ở trường trung học cơ sở. Chương 2: Thực trạng dạy học phát triển năng lực học sinh và công tác quản lý hoạt động dạy học phát triển năng lực học sinh tại trường THCS Yên Kỳ, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học cơ sở Yên Kỳ, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ. 6 z CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGƢỜI HỌC Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Dạy học là một hoạt động lao động xã hội xuất phát từ thực tế là con người có nhu cầu truyền đạt cho các thế hệ tiếp theo những kinh nghiệm của thế hệ trước. Quản lý ra đời khi có sự phân công lao động xã hội. Quản lý dạy học là một quá trình xã hội đặc thù.
Thực tiễn và lý luận về quản lý dạy học được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người. Những năm đầu thế kỷ XX, T.Migiguchi (Nhật Bản) đề cập đến sự phát triển của giáo dục tương ứng với nó như sự thay đổi vai trò của giáo viên trong giáo dục và dạy học. Dạy học phải được hướng đến người học, dạy hoc tích cực, chuyển đổi quá trình dạy học thành quá trình tự học. Xu hướng giảng dạy hiện tại phù hợp với tư tưởng này.
Ở Liên Xô (cũ), trong những thập kỷ gần đây, đã có một số công trình nghiên cứu hệ thống các vấn đề về phương pháp dạy học mà điển hình là công trình của các nhà khoa học: V. trong đó việc công nghệ hóa quá trình dạy học của Giáo sư Viện sĩ V.Davưdop đã và đang được tổ chức vận dụng tại Việt Nam. Trong thời đại ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, sự bùng nổ thông tin khoa học và công nghệ, những tư tưởng trên không những vẫn giữ nguyên giá trị của nó mà còn được tiếp tục kế thừa và phát triển. Giáo dục của thế giới đã trải qua ba cuộc cải cách, đáng chú ý là cuộc cải cách lần thứ hai vào những năm 1950 và cuộc cải cách lần thứ ba vào những năm 1980 đã tập trung vào vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo hướng thúc đẩy sự năng, sáng tạo của người học.
7 z Từ cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, xu hướng quốc tế là chuyển từ chương trình dạy học định hướng nội dung khoa học sang chương trình định hướng phát triển năng lực. Mô hình năng lực đã được phát triển rộng khắp trên thế giới với Hệ thống chất lượng quốc gia về đào tạo nghề nghiệp ở Anh và xứ Wales; Khung chất lượng quốc gia của New Zealand; Các tiêu chuẩn chất lượng của Hội đồng đào tạo quốc gia Australia; Những kỹ năng cần thiết phải đạt được của Hội đồng đào tạo quốc gia Mỹ. Cùng với nghiên cứu mô hình năng lực trong dạy học, các tác giả còn xây dựng mô hình năng lực của các nhà quản lý. Morley & Vilkinas đã tổng kết được 16 đặc tính xác định năng lực cho những nhà quản lý trong khu vực công, trong đó có lĩnh vực GD&ĐT, đó là: 1) Tầm nhìn và sứ mạng; 2) Thực hiện; 3) Chiến lược; 4) Quản lý con người; 5) Quan hệ công chúng, cộng đồng; 6) Sự phức tạp; 7) Quan hệ với các quá trình chính trị; 8) Tính trách nhiệm; 9) Thành tựu; 10) Năng lực trí tuệ, tư duy; 11) Các đặc tính cá nhân, đặc biệt là tự quản; 12) Chính sách; 13) Kỹ năng quan hệ qua lại giữa các cá nhân; 14) Thay đổi; 15) Truyền đạt; 16) Quản lý nguồn lực.
Từ đó, theo các tác giả này, muốn nâng cao hiệu quả quản lý, bản thân các nhà quản lý phải được phát triển các năng lực đặc trưng cho hoạt động quản lý. Trên cơ sở các năng lực chung, mỗi lĩnh vực quản lý đòi hỏi những năng lực riêng [15]. Trong nước Ở nước ta, trong những ngày đầu của nền giáo dục cách mạng Việt Nam, trong bức thư gửi cho HS, sinh viên vào ngày khai trường, Bác Hồ đã viết: “.từ giờ phút này giở đi, các em bắt đầu được nhận một nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam (…) một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em. Nội dung bức thư như là một định hướng chung cho phương pháp giảng dạy và học tập.
Trong những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục đào tạo nói chung và đổi mới phương pháp dạy học nói riêng, nhiều nhà nghiên 8 z cứu đã đi sâu nghiên cứu vấn đề đổi mới nội dung dạy học theo hướng nâng cao tính hiện đại và gắn khoa học với thực tiễn sản xuất và đời sống, vấn đề lấy HS làm trung tâm trong hoạt động dạy học. Thiết kế chương trình dạy học theo định hướng phát triển NLHS, đây là phương diện thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, nhất là từ sau khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 BCH Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT. Có thể kể ra đây một số nghiên cứu của các tác giả Đỗ Ngọc Thống [10]; Lương Việt Thái [9], Nguyễn Công Khanh [6]. Theo các tác giả, chương trình dạy học truyền thống được xem là chương trình định hướng nội dung; chú trọng việc truyền thụ cho người học hệ thống tri thức khoa học về các lĩnh vực khác nhau.
Còn chương trình dạy học định hướng năng lực là chương trình định hướng kết quả đầu ra, nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học. Chất lượng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lý chất lượng dạy học chuyển từ việc kiểm soát “đầu vào” sang kiểm soát “đầu ra”, tức là kết quả học tập của HS. Chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực không quy định những nội dung dạy học cụ thể mà quy định những kết quả đầu ra mong muốn của quá trình giáo dục, trên cơ sở đó đưa ra những hướng dẫn chung về việc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy học nhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học có nghĩa là đạt được kết quả đầu ra mong muốn.
Trong chương trình định hướng phát triển năng lực, mục tiêu học tập, tức là kết quả học tập mong muốn thường được mô tả thông qua hệ thống các năng lực. Kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được. HS cần đạt được những kết quả, yêu cầu đã quy định trong chương trình học. Việc đưa ra các chuẩn dạy học cũng nhằm đảm bảo quản lý chất lượng dạy học theo định hướng kết quả đầu ra.
Ưu điểm của chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực là tạo điều kiện quản lý chất lượng theo kết quả đầu ra đã quy định, tập trung vào năng lực vận dụng của HS. Qua đó cho thấy, vấn đề nâng cao chất lượng dạy học từ lâu đã được 9 z các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước rất quan tâm. Từ những năm cuối thế kỷ XX khi xã hội sắp bước vào một giai đoạn phát triển mới thì thấy rất rõ, vấn đề này được quan tâm nhiều hơn và nó trở thành mối quan tâm chung của toàn xã hội, đặc biệt là của những nhà nghiên cứu giáo dục. Ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể khác nhau nhưng chúng ta thấy trong các công trình nghiên cứu của họ điểm chung là khẳng định: vai trò quan trọng của công tác quản lý trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ở các cấp học và ở các bậc học.
Đây cũng chính là một trong những tư tưởng mang tính chiến lược về phát triển giáo dục của Đảng ta “Đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp và quản lý giáo dục đào tạo”. Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức. Quản lý có những đặc điểm cơ bản: - Quản lý bao giờ cũng phân chia chủ thể quản lý và khách thể quản lý để rõ trên dưới, mệnh lệnh, phục tùng đó là nguyên tắc tập trung dân chủ (mọi người được bàn).
Hiện nay mối quan hệ này chuyển sang sự “cộng tác lẫn nhau” cùng chí hướng. - Quản lý liên quan tới trao đổi thông tin (truyền đạt thông tin và thông tin phản hồi) nếu nghẽn ở đây đó thì không thông suốt, không đạt yêu cầu đặt ra). VD: Mọi thông tin, pháp luật từ trên xuống không rõ không được phản hồi nên những người vi phạm pháp luật nhiều. - Quản lý bao giờ cũng có khả năng thích nghi (phải luôn luôn điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh của mình).
Tuy nhiên không được lạm dụng thích nghi. VD: đặt ra chỉ tiêu quá cao, trong quá trình thực hiện không đạt được, điều chỉnh nhiều lần làm mất niềm tin). - Quản lý vừa là khoa học, vừa là một nghệ thuật 10 z + Nghệ thuật: đi trước, về sau, hưởng lợi sau. + Khoa học: có kế hoạch, tổ chức chỉ đạo kiểm tra.
- Quản lý gắn với quyền lực, lợi ích và danh tiếng. Quản lý có 4 chức năng cơ bản, đó là: Kế hoạch hóa, tổ chức chỉ đạo - lãnh đạo, kiểm tra. - Kế hoạch hóa là một chức năng quản lý, nó có nghĩa là xác định mục tiêu, mục đích đối với thành tựu tương lai của tổ chức và các con đường, biện pháp, cách thức để đạt được mục tiêu, mục đích đó. Có 3 nội dung chủ yếu của chức năng kế hoạch hóa: + Xác định, hình thành mục tiêu (phương hướng) đối với tổ chức.
+ Xác định và đảm bảo về các nguồn lực của tổ chức để đạt được mục tiêu. + Quyết định những hoạt động cần thiết để đạt được mục tiêu đó. - Tổ chức: Khi người quản lý lập xong kế hoạch, họ cần phải chuyển hóa những ý tưởng khá trừu tượng ấy thành hiện thực. Một tổ chức lành mạnh sẽ có ý nghĩa quyết định đối với sự chuyển hóa như thế.