Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 2 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh Toán học có nguồn gốc từ thực tiễn số học ra đời trước hết do nhu cầu đếm. Hình học phát sinh do sự cần thiết phải đo lại ruộng đất bên bờ sông Nin(Ai Cập)sau những trận lụt hàng năm.
Khi nói đến nguồn gốc thực tiễn của Toán học cũng cần nhấn mạnh các nguồn gốc thực tiễn của chính các quy luật của logic hình thức được sử dụng trong Toán học.ciltrich “Những hình thức và quy luật logic không phải là cái vô trống rỗng mà là sự phản ánh thế giới khách quan, thực tiễn của con người, được lập đi lập lại hàng nghìn triệu lần, sẽ được củng cố vào ý thức người ta dưới những hình thức của logic học”[18]. Lgonina Valentina trong “Hình thành tư duy sáng tạo của học sinh trên các giờ học toán thông qua việc sử dụng phương pháp dạy học nghiên cứu và giải quyết vấn đề” (dẫn theo [28]) đã nghiên cứu các lý thuyết về học tập dựa trên phối hợp và dạy học toán gắn với việc hình thành và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh. Ở Hoa Kỳ, trong quản lý dạy học, dân chủ được coi trọng người học có quyền lựa chọn và quyền quyết định: chọn trường, chọn môn học, chọn giáo viên.Người học tham gia tích cực vào quá trình học tập của mình, giáo viên chỉ là người hướng dẫn, định hướng chư không là người dạy. Mô hình này đòi hỏi Hiệu trưởng phải có kiến thức hiểu biết, kỹ năng để xây dựng môi trường giáo dục, dạy học dân chủ hướng đến sự phát triển nhân văn và bình đẳng.
7 Như vậy trong dạy học môn Toán cần có những mô hình học tập sẽ giúp học sinh hiểu tiếp thu bài nhanh hơn, theo V.Stoff(Stoff 1966) thì mô hình học Toán nhất thiết phải có ba đặc trưng cơ bản, tính đẳng cấu (mô hình phản ánh đúng một cách đẳng cấu những thuộc tính nhất định nào đó của đối tượng nghiên cứu mà những thuộc tính ấy là đối tượng nhận thức của học sinh), tính đơn giản (đơn giản về mặt tri giác), tính khác với nguyên bản (để trong dạy học dễ dàng đạt được mục đích đề ra) (dẫn theo [21]) Ở Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, người cho rằng giáo dục phải gắn với với mục tiêu, nhiệm vụ của đất nước trong từng thời kỳ, nội dung giáo dục phải toàn diện và học phải đi đôi với hành, lý luận phải liên hệ với thực tiễn. Để thực thực hiện tư tưởng của Bác về giáo dục, các nhà khoa học đã có nhiều công trình nghiên cứu về giáo dục và quản lý giáo dục, cụ thể như: Tác giả Trần Kiểm đã khái luận về phương pháp luận macxit, tư tưởng Hồ Chí Minh, các cách tiếp cận hiện đại, ví dụ, sơ đồ PERT, 5 tiêu chuẩn SMART, thang bậc nhu cầu do Maslow đề ra. Đi vào nghiên cứu cụ thể một nhân tố cấu trúc của hoạt động dạy học, tác giả Phan Trọng Ngọ về “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà rường” và tác giả Lê Văn Tiến với tác phẩm “Phương pháp dạy học môn Toán”, các tác phẩm trên đã trình bày đầy đủ về PPDH dạy học nói chung và PPDH môn Toán nói riêng và các tình huống điển hình trong DH môn Toán ở trường phổ thông hiện nay (dẫn theo [21]). Với tác phẩm “Giáo trình PPDH môn Toán ở THPT theo định hướng tích cực” tác giả Bùi Thị Hường đã đi sâu vào nghiên cứu PPDH nhằm PTNL cho HS.
Tác giả đã chỉ ra cách thức GV tiến hành các hoạt động dạy học để PTNL cho HS. Bên cạnh HĐ dạy của GV còn có HĐ học của HS. Nếu HS chủ động, tích cực, tự giác, biết phương pháp tự học, tự nghiên cứu thì học sinh sẽ nhanh chóng nắm vững tri thức, phát triển toàn diện nhân cách (dẫn theo [40]). 8 Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn, một nhà quản lý giáo dục đã nghiên cứu sâu và cho xuất bản tuyển tập “Tự giáo dục, tự học, tự nghiên cứu” [37], qua đó, thấy được mối liên kết của ba mặt nói trên, tác giả Nguyễn Văn Đản có công trình nghiên cứu về “Tổ chức hoạt động học”, Đỗ Linh - Lê Văn nghiên cứu về “Phương pháp học tập hiệu quả” (dẫn theo [32]) 1.
Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường tiểu học Các nhà QLGD Nga rất quan tâm đến việc nâng cao chất lượng dạy học, giáo dục thông qua các biện pháp quản lý và cho rằng kết quả các hoạt động của nhà trường phụ thuộc vào việc tổ chức và quản lý của đội ngũ GV. Nhiều tác giả như V. Xukhomlinxki đã đưa ra một số công việc quản lý của hiệu trưởng trường phổ thông, trong đó có đề cập đến việc xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, tổ chức hội thảo khoa học trong đội ngũ giáo viên về các vấn đề đổi mới quá trình dạy học, phương pháp dạy học và giáo dục học sinh, tổ chức dự giờ và phân tích bài học [35]. Trong những năm gần đây đứng trước nhiệm vụ đổi mới GD và ĐT nói chung và đổi mới hoạt động dạy học nói riêng, đã có nhiều nhà nghiên cứu khoa học trong đó có những nhà GD, nhà tâm lý học đã đi sâu nghiên cứu các vấn đề đổi mới quản lý hoạt động dạy học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, gắn khoa học với thực tiễn, lấy HS làm trung tâm trong hoạt động dạy học như: Phạm Minh Hạc, Bùi Văn Quân [32].
Các công trình nghiên cứu nêu trên đã tập trung nghiên cứu đầy đủ các nội dung của HĐDH, quản lý HĐDH, đặc biệt trong thời gian gần đây có nhiều tác phẩm nghiên cứu HĐDH môn Toán và DH theo định hướng PTNL HS, nhưng quản lý HĐDH môn Toán theo định hướng PTNL HS chưa được nghiên cứu nhiều. Có thể nói GDTH là một nhiệm vụ quan trọng trong công tác giáo dục của chúng ta thể hiện ở Điều 29, Luật giáo dục: “Giáo dục tiểu học nhằm hình thành cơ sở ban đầu cho sự phát triển về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, 9 năng lực của học sinh; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học trung học cơ sở”. Đó được xem là một cấp học nền tảng cho các cấp học tiếp theo. Nó giúp cho HS hình thành những kỹ năng, kiến thức cơ bản nhất cho HS trong tất cả các lĩnh vực của đời sống: đức, trí, thể, mỹ.
Chính vì thế mà hoạt động dạy học ở cấp Tiểu học phải được quan tâm và đầu tư sao cho chất lượng GDTH ngày càng được nâng cao. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường tiểu học có thể kể thêm như: Nguyễn Hoàng Yến (2013) đã nghiên cứu đề tài “Biện pháp quản lí của Hiệu trưởng các trường Tiểu học huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình đối với hoạt động dạy học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay”, luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục, trường Đại học sư phạm thành phố Hồ Chí Minh [40]. Vũ Thị Thu Hương (2016) với công trình “Quản lý hoạt động dạy học của hiệu trưởng ở trường tiểu học, thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên theo yêu cầu đổi mới giáo dục”. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đề xuất biện pháp quản lí hoạt động dạy học của hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đối với các trường tiểu học trên địa bàn thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên [24].
Võ Trung Minh, Nguyễn Thị Phương Thảo (2019) với công trình “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở các trường tiểu học thị xã Điện Bàn tỉnh Quảng Nam đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay”, Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trường tiểu học đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Toán tại các trường Tiểu học thị Thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay. Đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Toán tại các trường Tiểu học thị Thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay [28]. 10 Khổng Thị Kim Dung (2019) với nghiên cứu “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán tại trường tiểu học Bồ Đề, quận Long Biên, thành phố Hà Nội” đã nêu lý luận về quản lý dạy học môn toán cấp tiểu học; đánh giá thực trạng Quản lý hoạt động dạy học môn Toán tại trường tiểu học Bồ Đề, quận Long Biên, thành phố Hà Nội và đề xuất biện pháp Quản lý hoạt động dạy học môn Toán tại trường tiểu học Bồ Đề, quận Long Biên, thành phố Hà Nội [14].
Trần Thị Thu Hòa (2020) với nghiên cứu “Quản lý dạy học môn Toán theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường tiểu học huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh” đã hệ thống lý luận về quản lý dạy học môn Toán theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở trường tiểu học; phân tích thực trạng Quản lý dạy học môn Toán theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở các trường tiểu học và đề xuất biện pháp cho hiệu trưởng [21]. Tuy nhiên, những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học ở nước ngoài vẫn chưa có đề tài nào nghiên cứu sâu về việc quản lý các hoạt động dạy học các phân môn ở cấp Tiểu học theo định hướng PTNL cho HS. Đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài về việc dạy học theo hướng phát triển năng lực, về dạy học môn Toán ở bậc tiểu học,….Nhưng chưa có công trình nghiên cứu cụ thể vào việc dạy học môn Toán cho HS lớp 2 theo hướng phát triển năng lực. Những công trình đã có là cơ sở khoa học quan trọng, giúp ích cho tác giả nghiên cứu đề tài này.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Năng lực, phát triển năng lực học sinh *Năng lực Theo từ điển Tiếng Việt: “Năng lực là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó”. Hoặc: “Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định. Năng lực gồm có năng lực chung và năng lực đặc thù.