Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHUẨN BỊ CHO TRẺ VÀO LỚP MỘT Ở TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về những kĩ năng cần thiết của trẻ 5-6 tuổi thông qua những hoạt động trong trường mầm non Từ lâu, giáo dục MN đã giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp đào tạo và bồi dưỡng con người. Đây là nhiệm vụ khó khăn cho các nhà giáo dục, vì lứa tuổi MN là độ tuổi khó giáo dục và cũng là lứa tuổi ban đầu hình thành nhân cách của một con người.kurbawa và Ph.rakhmatinlira đi sâu vào nghiên cứu các nhóm kĩ năng giao tiếp và chia kĩ năng giao tiếp thành 3 nhóm kĩ năng [dẫn theo 1] bao gồm: Kĩ năng sử dụng ngôn ngữ là sự chào hỏi, kĩ năng diễn đạt các đặc điểm, văn phạm trong câu: Ở kĩ năng này xem xét xem trẻ có sử dụng giới từ để nói về vị trí hay trạng thái của các sự vật, hiện tượng hay không? Trẻ có biết sử dụng ngôn ngữ để miêu tả về đặc điểm đơn giản của đồ vật, trẻ có biết sử dụng từ “đang” để nói về các hoạt động xảy ra hiện tại, về các đại từ sở hữu, các đại từ nhân xưng mà trẻ sử dụng, về các câu trẻ muốn nói về thời tương lai và quá khứ.
Bên cạnh đó, tác giả dakharop lại cho rằng kĩ năng giao tiếp của trẻ MN bao gồm: Kĩ năng thiết lập mối quan hệ giao tiếp, kĩ năng nhạy cảm trong giao tiếp, kĩ năng lắng nghe và biết cách lắng nghe, kĩ năng diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng, kĩ năng thuyết phục trong giao tiếp, kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp. Các tác giả đã đi sâu nghiên cứu các kĩ năng giao tiếp cần có của trẻ MN, đó chính là tiền đề, là cơ sở để giúp phát triển các kĩ năng giao tiếp cho trẻ MN nói chung bao gồm trẻ nhà trẻ và trẻ mẫu giáo. Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, nhiều học thuyết về trò chơi xuất hiện. Trên cơ sở đó, các nhà khoa học phát triển trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trẻ.
Các nhà tâm lý học, giáo dục học như: A. XororoKiala…đã khẳng định hoạt động chơi chính là một phương tiện vô cùng hữu hiệu trong giáo dục nhân cách cho trẻ. Các nhà nghiên cứu Xô Viết đã đưa ra cách nhìn mới về bản chất xã hội trong 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trò chơi trẻ em. Họ đều khẳng định: trò chơi - đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề có vai trò quan trọng hình thành nhân cách cho trẻ mẫu giáo.
Là một hình thức hoạt động chủ yếu hình thành hành vi xã hội của bản thân trẻ, hình thành thái độ của trẻ đối với cuộc sống. Là phương tiện kích thích trẻ thực hiện các hành động thực tiễn và củng cố sự hợp tác cần thiết ở trẻ. Kết quả nghiên cứu của nhiều tác giả đã cho thấy nhiều nghiên cứu về đặc điểm giao tiếp của trẻ em nhà trẻ, trẻ mẫu giáo: Quá trình phát sinh, phát triển giao tiếp, ngôn ngữ, tính cách, tính tích cực,… và nghiên cứu mối quan hệ qua lại giữa giao tiếp với chức năng tâm lý khác của nhân cách ở lứa tuổi 0 - 6 tuổi. Khalamop, Dapqrozet và M.Lixina đều cho rằng: Tính chủ động trong giao tiếp của trẻ mẫu giáo phụ thuộc vào tính chủ động của người lớn… tính chủ động của trẻ không đều, trẻ nhỏ tuổi có tính chủ động thấp hơn trẻ lớn (5 - 7 tuổi) và phụ thuộc nhiều vào tính chủ động giao tiếp cao hơn, ít phụ thuộc vào tính tích cực của người lớn, các em tự chủ động thiết lập mối quan hệ khi người lớn xuất hiện, xác định vị trí của mình trong các cuộc tiếp xúc, bày tỏ với người lớn những mong muốn của chúng theo nội dung của sự tác động qua lại [32].
Tác giả Lixina cho rằng: Đối với trẻ 5-6 tuổi, kĩ năng giao tiếp của trẻ có tính chủ động cao hơn, ít phụ thuộc vào tính tích cực của người lớn, trẻ tự xác định vị trí của mình trong quá trình giao tiếp giữa trẻ với mọi người và biết cách thiết lập các mối quan hệ, biết bày tỏ những cảm xúc, mong muốn của bản thân mình trong quá trình giao tiếp.Piaget (1960/1965) khẳng định hoạt động thúc đẩy liên tục trí tuệ phát triển đó là hoạt động vui chơi. Thông qua vui chơi trẻ có nhiều cơ hội trải nghiệm và khám phá. Đặc biệt, ông nhấn mạnh vai trò của sự tương tác, hợp tác giữa “bạn bè” trong sự phát triển của trẻ, ông cho rằng chính sự tương tác này sẽ nảy sinh mâu thuẫn làm phong phú khả năng giao tiếp và phát triển trí tuệ cho trẻ. Trong quá trình nghiên cứu, J.Piaget cùng với bà M.Parten xem xét sự phát triển trò chơi trải qua 5 giai đoạn, đó là chơi một mình, chơi và quan sát người khác chơi, chơi song song với bạn, chơi có liên kết với bạn, chơi hợp tác với người khác.
Mỗi kiểu chơi được xem là một loại quan hệ xã hội. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Mos và Boodt (1991), Goldstein (1996), trong qua trình chơi, trẻ phát triển theo nhiều mối quan hệ hợp tác, bao gồm bạn cùng lớp và cả người lớn. Ở lứa tuổi mẫu giáo hầu hết các hoạt động phát triển mạnh là nhờ kỹ năng hợp tác. Những trẻ khó chơi với nhau sẽ gặp khó khăn trong việc giao tiếp bạn.
Năng lực xã hội liên quan đến khả năng giao tiếp, cũng như tham gia vào trò chơi của những đứa trẻ (Uren và Stagnitti, 2009) [dẫn theo 1]. Nhà nghiên cứu Stuart Brown (2009) cho rằng: Không có hoạt động vui chơi con người sẽ thiếu đi sự tương tác cần thiết để học hỏi và thấu hiểu cảm xúc, ý tưởng. Theo ông, con người sinh ra được vui chơi, vì qua vui chơi con người có thể trưởng thành. Thống nhất với nhận thức này, A.Leonchev cũng đã xác định hoạt động chủ đạo trong sự phát triển của trẻ em giai đoạn này là hoạt động vui chơi.
Đây là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi này nó mang ba đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, đây là hoạt động trong đó làm nảy sinh hoạt động mới khác, trong vui chơi xuất hiện hoạt động học tập “Học bằng chơi, chơi mà học”. Thứ hai, hoạt động mà trong đó các quá trình tâm lý riêng biệt được hình thành hay tổ chức lại. Thứ ba, là hoạt động mà những biến đổi tâm lý cơ bản của nhân cách trẻ trong giai đoạn đó đều phụ thuộc chặt chẽ vào nó [dẫn theo 1]. Quan điểm này cho thấy khi chơi trẻ thể hiện mình với bạn, hợp tác cùng bạn, biết ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức: Biết yêu thương, nhường nhịn, lắng nghe, tôn trọng, chờ đến lượt… Theo Físher qua vui chơi trẻ sáng tạo lại những nguyên tắc và tình huống phản chiếu thế giới văn hoá, thế giới văn hoá - xã hội của bản thân, chúng học cách đưa ra nguyên tắc xã hội, hợp tác với người khác mạnh mẽ và thúc đẩy hành vi xã hội phù hợp.
Việc phối hợp chơi cùng với bạn trong lớp hay chơi với nhóm sẽ giúp trẻ có nhiều cơ hội được học hỏi và phát triển toàn diện - theo lời nhà nghiên cứu Jeffrey Goldstein (2012). Cùng với tác giả Lê Xuân Hồng, chủ biên (1995) cũng đã đề cập đến sự phát triển các kỹ năng cần thiết cho trẻ MN và thúc đẩy sự phát triển kỹ năng hợp tác là một trong những mục tiêu cần thiết và được thể hiện qua nhiều hình thức: Giúp trẻ hoà nhập với trẻ khác, tạo cơ hội cho trẻ chơi và làm việc với trẻ khác, giúp trẻ học cách tham 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia vào một trò chơi, tạo những cảm nhận giúp trẻ tôn trọng những quyền lợi của trẻ khác, chia sẻ và cảm thông [24]. Đặng Thành Hưng cũng bàn nhiều về giáo dục kỹ năng hợp tác. Ông cho rằng mối quan hệ giữa người học với nhau trong quá trình dạy học mang tính hợp tác và cạnh tranh tương đối, điều này làm cho người học năng động hơn phát triển theo chiều hướng hiện đại và đạt chất lượng tốt hơn.
Cuốn sách “Tâm lý học trẻ lứa tuổi MN” (2011) cũng đã chỉ rõ: Các khía cạnh ảnh hưởng của bạn đến quá trình phát triển của trẻ: vai trò của bạn ngang đối với trẻ, sự tương tác với bạn ngang hàng phát triển ở trẻ mô hình KNXH cơ bản, phát triển cách ứng xử giữa bạn bè với nhau và mọi người xung quanh…. Như vậy, bạn bè là những tác nhân để trẻ điều chỉnh hành vi, so sánh hành vi xã hội của mình, là tấm gương phản chiếu và điều chỉnh hành vi của trẻ. Chính sự tương tác diễn ra trong các hành động chơi có tính hợp tác…chính vì thế khi xuất hiện các trò chơi cần có sự hợp tác với nhau thì trẻ mới có tiêu chuẩn về bạn [48]. Cao Thị Cúc (2009) cho rằng: Trẻ 5-6 tuổi đã có kỹ năng hợp tác cơ bản khi tham gia vào các hoạt động chung của lớp mẫu giáo: Cùng thoả thuận về chủ đề chơi, nội dung chơi, phân vai chơi….tuy nhiên kỹ năng này chưa được bền vững cần được giáo dục và rèn luyện đúng thông qua hoạt động chơi.
Trong “Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi” tính hợp tác là một trong những nội dung quan trọng ở lĩnh vực PTTC - KNXH. (Các chỉ số: Lắng nghe ý kiến của mình, của bạn, trao đổi ý kiến với người khác, thể hiện sự thân thiện, đoàn kết với bạn bè, chấp nhận sự phân công của nhóm bạn và người lớn, sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ đơn giản cùng người khác. Tác giả Lê Minh Thuận với quyển sách “Trò chơi phân vai theo chủ đề và việc hình thành nhân cách cho trẻ mẫu giáo” cũng đã đề cập nhiều đến vấn đề hợp tác của trẻ giữa bạn bè với nhau thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề và trò chơi cũng được xây dựng hướng dẫn theo từng độ tuổi một cách rõ ràng [43]. Tiến sĩ Đào Thanh Âm đã từng viết: “… giúp trẻ thiết lập mối quan hệ với bạn cùng tuổi ở trẻ mẫu giáo”.
Chính việc thiết lập mối quan hệ bạn bè sẽ là điều kiện thuận lợi giúp trẻ phát triển kỹ năng hợp tác với nhau nhất là đối với những trẻ cùng độ tuổi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với nhau: dễ gần, dễ hoà nhập, có những hành vi giống nhau nên việc hợp tác sẽ dễ dàng hơn.