Tổng quan nghiên cứu

Công tác Giáo dục Quốc phòng - An ninh là bộ phận then chốt của nền giáo dục quốc dân, giữ vai trò chiến lược trong việc xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Trong giai đoạn 2006 - 2011, quy mô đào tạo môn học này tại Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - An ninh trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội có bước phát triển vượt bậc, số lượt sinh viên hoàn thành chương trình tăng từ 9.562 người học trong năm học 2006 - 2007 lên tới 14.262 sinh viên hệ chính quy vào năm học 2010 - 2011. Trước yêu cầu đổi mới phương thức đào tạo theo học chế tín chỉ, công tác quản lý dạy học và rèn luyện môn học cho sinh viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn xuất hiện nhiều vấn đề thực tiễn cần tháo gỡ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu rèn luyện kỷ luật quân sự nghiêm ngặt với phương thức đào tạo tín chỉ phân tán, cơ sở vật chất sân bãi chật hẹp và mật độ sinh viên đông đúc. Mục tiêu của đề tài là xây dựng hệ thống luận cứ khoa học và đề xuất các biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy, rèn luyện cho sinh viên chính quy. Phạm vi nghiên cứu giới hạn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn và Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - An ninh từ năm 2006 đến năm 2011. Ý nghĩa của nghiên cứu được xác lập qua việc chuẩn hóa 3 học phần với 7 tín chỉ đào tạo, chuẩn bị nền tảng cho định hướng chuyển giao 100% sinh viên học tập trung nội trú tại Hòa Lạc từ năm học 2013 - 2014, hướng tới mục tiêu trên 95% sinh viên đạt chuẩn kiến thức và kỹ năng quân sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết quản trị tổ chức hiện đại và các nguyên lý quản lý giáo dục chuyên ngành. Khung lý thuyết nền tảng bao gồm thuyết quản trị hành chính của Henry Fayol với 4 chức năng cốt lõi: lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra; cùng với mô hình Quản lý theo mục tiêu (Management by Objectives - MBO). Mô hình MBO giữ vai trò định hướng từ khâu dự báo, xác định chuẩn đầu ra kiến thức, kỹ năng đến giám sát và đánh giá chất lượng đào tạo môn học.

Các khái niệm cơ bản được xác lập và vận dụng bao gồm:

  • Quản lý giáo dục: Hệ thống các tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến toàn bộ quá trình đào tạo nhằm hiện thực hóa mục tiêu giáo dục toàn diện con người mới xã hội chủ nghĩa.
  • Tính đặc thù của môn học Giáo dục Quốc phòng - An ninh: Môn học chính khóa bắt buộc trong khối kiến thức đại cương, gồm 165 tiết (tương đương 11 đơn vị học trình theo niên chế hoặc 7 tín chỉ), chịu sự chỉ đạo liên ngành chặt chẽ giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng Bộ Quốc phòng.
  • Đội ngũ giảng viên biệt phái: Lực lượng sĩ quan quân đội được điều động trực tiếp làm nhiệm vụ giảng dạy lý luận quân sự, kỹ chiến thuật và rèn luyện nền nếp kỷ luật cho sinh viên tại các cơ sở giáo dục đại học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp từ Vụ Giáo dục Quốc phòng (Bộ Giáo dục và Đào tạo), hệ thống văn bản chỉ đạo của Đại học Quốc gia Hà Nội và số liệu lưu trữ đào tạo của Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - An ninh giai đoạn 2006 - 2011. Phương pháp nghiên cứu định tính kết hợp định lượng được triển khai qua phiếu trưng cầu ý kiến và phỏng vấn sâu chuyên gia.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 23 cán bộ quản lý và giảng viên trực tiếp tham gia công tác giảng dạy môn học. Về trình độ học vị, mẫu nghiên cứu có 4 Thạc sĩ (chiếm 17,39%) và 17 Cử nhân (chiếm 73,91%); về cấp hàm quân đội có 2 Đại tá, 6 Thượng tá, 3 Trung tá, 2 Thiếu tá và 2 Thượng úy. Phương pháp chọn mẫu chuyên gia toàn diện được áp dụng nhằm thu thập đánh giá sâu sát từ 100% đội ngũ giảng viên cơ hữu. Phương pháp thống kê toán học, xử lý số liệu theo tần suất và tỷ lệ phần trăm được lựa chọn để phân tích thực trạng, bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao cho các kết luận trong mốc thời gian nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhận thức về tầm quan trọng của môn học đạt mức tuyệt đối nhưng công tác tổ chức gặp nhiều khó khăn về nhân sự. Kết quả khảo sát cho thấy 100% cán bộ và giảng viên (23/23 người) khẳng định Giáo dục Quốc phòng - An ninh là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu trong bối cảnh hiện nay; tuy nhiên 100% ý kiến cũng chỉ rõ số lượng giảng viên hiện nay còn thiếu và cơ cấu chưa hợp lý khi toàn Trung tâm chỉ có 22 cán bộ cơ hữu phục vụ quy mô hàng chục nghìn sinh viên mỗi năm.

Thứ hai, việc tổ chức dạy học theo tín chỉ tại giảng đường bộc lộ xung đột lớn với mục tiêu rèn luyện kỷ luật. Có 91,30% chuyên gia (21/23 người) nhận định phương thức đào tạo tín chỉ phân tán khiến Trung tâm rất khó kết hợp giữa truyền thụ tri thức với rèn luyện lễ tiết, tác phong quân nhân cho sinh viên ngoài giờ lên lớp.

Thứ ba, cơ sở vật chất và thao trường bãi tập còn thiếu hụt trầm trọng. Có 82,61% ý kiến (19/23 người) đánh giá thao trường thực hành chưa đáp ứng được yêu cầu huấn luyện. Trung tâm chỉ quản lý trực tiếp khoảng 210m² văn phòng, kho tàng tại cơ sở Nguyễn Trãi và 2 văn phòng 30m² tại các trường thành viên, phần lớn nội dung thực hành phải tận dụng sân bãi chật hẹp tại Ký túc xá Mễ Trì.

Thứ tư, tinh thần tự giác của sinh viên còn phân hóa dù quy mô đào tạo tăng trưởng mạnh. Có 69,57% cán bộ giảng viên (16/23 người) phản ánh một bộ phận sinh viên còn biểu hiện thiếu tích cực, chưa tự giác. Dù vậy, 100% ý kiến ghi nhận ý thức tổ chức kỷ luật của sinh viên đều nâng lên rõ rệt sau khi hoàn thành khóa học. Về số lượng, lượng sinh viên chính quy hoàn thành môn học đã tăng 217,4% từ 4.493 người (năm học 2006 - 2007) lên 14.262 người (năm học 2010 - 2011).

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các bất cập trên bắt nguồn từ tính chất phân tán của học chế tín chỉ: sinh viên chỉ học 2 đến 3 giờ tín chỉ mỗi tuần tại trường rồi ra về, làm đứt gãy tính liên tục của quá trình rèn luyện quân sự. So sánh với các cơ sở đào tạo quân sự chuyên nghiệp, mô hình giảng dạy phân tán trong đô thị khó tạo dựng được môi trường sinh hoạt khép kín theo chế độ ngày, tuần của quân đội.

Dữ liệu thực trạng có thể được trực quan hóa qua bảng so sánh tỷ lệ phản hồi khảo sát của 23 giảng viên và biểu đồ cột biểu diễn xu hướng tăng trưởng quy mô sinh viên từ 9.562 lên 14.262 lượt người học. Kết quả thảo luận khẳng định sự đồng thuận tuyệt đối (100% ý kiến nhất trí) rằng việc chuyển đổi sang mô hình quản lý, giáo dục và rèn luyện tập trung nội trú tại Hòa Lạc từ năm học 2013 - 2014 là hướng đi đúng đắn nhất, cho phép khai thác tối đa nguồn lực hiện có gồm 2.500 cuốn giáo trình mỗi tập, 100 khẩu súng tiểu liên AK luyện tập và 7 máy bắn tập MBT-03 hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao toàn diện chất lượng công tác Giáo dục Quốc phòng - An ninh cho sinh viên chính quy, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  • Kiện toàn tổ chức bộ máy và chuẩn hóa hệ thống văn bản quản lý: Hoàn thiện quy chế phân công nhiệm vụ, ban hành quy trình phối hợp đào tạo chi tiết giữa Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - An ninh và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Mục tiêu đạt 100% quy trình đào tạo và kiểm tra đánh giá được văn bản hóa, chuẩn hóa theo tiêu chí đại học tiên tiến trong giai đoạn 2011 - 2013 do Ban Giám đốc Trung tâm chủ trì.
  • Nâng cao trình độ và năng lực sư phạm của đội ngũ giảng viên: Xây dựng lộ trình đào tạo sau đại học nhằm nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ Thạc sĩ từ mức 17,39% (4/23 người) lên trên 35% vào năm 2015. Bố trí định mức hợp lý với quy mô 80 - 100 sinh viên mỗi lớp học phần và tổ chức bồi dưỡng phương pháp giảng dạy tích cực định kỳ hàng năm do Phòng Đào tạo thực hiện.
  • Đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao nhận thức của sinh viên: Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin với 18 bài giảng điện tử và hệ thống ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm khách quan; tăng cường tổ chức tọa đàm, hội thao quân sự hàng năm nhằm phấn đấu nâng tỷ lệ sinh viên đạt kết quả học tập loại giỏi lên trên 25% do Khoa Chính trị và Khoa Quân sự phụ trách.
  • Khai thác tối ưu cơ sở vật chất và chuẩn bị cơ sở Hòa Lạc: Quản lý và bảo dưỡng định kỳ 1.500 bộ trang phục quân trang, 50 súng kim loại, 50 súng composite và 7 máy bắn tập MBT-03; hoàn tất công tác tiếp nhận bàn giao hệ thống giảng đường, thao trường mới tại Hòa Lạc để đưa 100% sinh viên vào học tập tập trung đúng tiến độ năm học 2013 - 2014 dưới sự chỉ đạo của Lãnh đạo Đại học Quốc gia Hà Nội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Cán bộ quản lý và lãnh đạo các Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - An ninh trên cả nước: Nghiên cứu cung cấp khung quản lý MBO hoàn chỉnh, bài học kinh nghiệm về tổ chức đào tạo cho quy mô hơn 14.000 sinh viên mỗi năm và mô hình liên kết đào tạo đại học hiệu quả.
  • Giảng viên, sĩ quan biệt phái giảng dạy môn học: Luận văn là cẩm nang thực hành về thiết kế đề cương 3 môn học (7 tín chỉ), cách thức tích hợp 18 bài giảng điện tử và phương pháp vận hành thiết bị bắn tập MBT-03 trong điều kiện đào tạo tín chỉ.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, cách tiếp cận hệ thống 4 chức năng quản lý và kỹ thuật xử lý dữ liệu điều tra xã hội học trong nhà trường đại học.
  • Ban Giám hiệu các trường đại học thành viên trong hệ thống đại học đa ngành: Cung cấp giải pháp xử lý hài hòa giữa tính linh hoạt của học chế tín chỉ với tính nghiêm ngặt của kỷ luật quốc phòng, hỗ trợ công tác quy hoạch nguồn lực và bảo đảm quyền lợi cho 100% người học.

Câu hỏi thường gặp

Môn học Giáo dục Quốc phòng - An ninh theo hệ thống tín chỉ gồm những học phần nào?

Chương trình gồm 3 môn học với 7 tín chỉ: Môn 1 là Đường lối quân sự của Đảng (2 tín chỉ), Môn 2 là Công tác Quốc phòng - An ninh (2 tín chỉ) và Môn 3 là Quân sự chung, chiến thuật và kỹ thuật bắn súng tiểu liên AK (3 tín chỉ), được chuyển đổi chuẩn hóa từ khung 165 tiết theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Vì sao hình thức học tín chỉ phân tán tại trường lại gây khó khăn cho việc rèn luyện sinh viên?

Khảo sát thực tế chỉ ra 91,30% cán bộ giảng viên nhận định hình thức học phân tán 2 đến 3 giờ mỗi tuần chỉ truyền tải được kiến thức lý thuyết trên lớp mà không thể duy trì nền nếp 11 chế độ sinh hoạt quân đội trong ngày, dẫn đến tính kỷ luật của người học khó đạt mức tối ưu.

Thực trạng trang thiết bị và học liệu dạy học của Trung tâm Giáo dục Quốc phòng - An ninh hiện nay ra sao?

Trung tâm được trang bị tương đối đồng bộ với 2.500 cuốn giáo trình mỗi tập, 100 khẩu súng AK luyện tập, 7 máy bắn tập MBT-03 và 1.500 bộ quân phục. Tuy nhiên, diện tích quản lý trực tiếp chỉ khoảng 210m² và 82,61% ý kiến chuyên gia đánh giá thao trường thực hành nội thành còn chật hẹp, phân tán.

Mục tiêu và thời gian triển khai mô hình đào tạo tập trung tại cơ sở Hòa Lạc là gì?

Theo định hướng phát triển của Đại học Quốc gia Hà Nội, dự kiến từ năm học 2013 - 2014, Trung tâm sẽ tiếp nhận cơ sở vật chất mới tại Hòa Lạc để tổ chức quản lý và rèn luyện nội trú 100% sinh viên tập trung, giải quyết dứt điểm các hạn chế về sân bãi và tạo môi trường quân sự thực thụ.

Điều kiện để sinh viên hệ chính quy được cấp chứng chỉ môn học là gì?

Sinh viên phải tham gia đầy đủ các học phần, đạt điểm trung bình môn học từ 5,0 trở lên và không bị kỷ luật từ mức cảnh cáo trở lên. Chứng chỉ Giáo dục Quốc phòng - An ninh là điều kiện tiên quyết bắt buộc để xét tốt nghiệp đại học theo Nghị định 116/2007/NĐ-CP của Chính phủ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận quản lý công tác Giáo dục Quốc phòng - An ninh theo 4 chức năng quản lý hành chính và mô hình quản trị theo mục tiêu MBO.
  • Đánh giá khách quan thực trạng đào tạo với quy mô sinh viên chính quy tăng mạnh từ 4.493 người lên 14.262 người trong giai đoạn 2006 - 2011.
  • Khảo sát thực chứng trên 23 chuyên gia chỉ rõ 91,30% khó khăn về rèn luyện kỷ luật khi học phân tán và 82,61% ý kiến phản ánh sự hạn chế của thao trường nội thành.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá nhằm nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ Thạc sĩ lên trên 35% và tối ưu hóa hệ thống thiết bị dạy học hiện đại.
  • Xác định lộ trình then chốt chuyển giao toàn bộ hoạt động đào tạo sang mô hình nội trú tập trung tại Hòa Lạc từ năm học 2013 - 2014.

Công trình là tài liệu tham khảo khoa học có giá trị ứng dụng cao cho công tác đổi mới quản lý giáo dục đại học. Các nhà quản lý, giảng viên và bạn đọc quan tâm có thể khai thác, vận dụng linh hoạt những giải pháp này nhằm nâng cao chất lượng đào tạo thế hệ trí thức trẻ, đáp ứng toàn diện yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ mới.