Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CHO TRẺ THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về hoạt động giáo dục phát triển nhận thức cho trẻ theo hướng trải nghiệm Các nhà tâm lý học hàng đầu trên thế giới luôn quan tâm nghiên cứu tâm lý trẻ em lứa tuổi mầm non và đặc biệt là sự phát triển nhận thức của trẻ. Điển hình nhà tâm lý học Jean Piaget sinh ngày 9-8-1896 ở Thụy Sĩ, một chuyên gia về tâm lý trẻ em nổi tiếng chưa từng nhận một bằng đại học Tâm lý nào.
Sự quan tâm chính của ông trong lĩnh vực Tâm lý đó là nghiên cứu về những yếu tố sinh học ảnh hưởng đến quá trình hiểu biết của con người. Một trong những đóng góp quan trọng, đánh dấu tầm ảnh hưởng của ông trong lĩnh vực Tâm lý học Phát triển nói riêng và Tâm lý học nói chung, là thuyết Phát sinh Nhận thức (Piaget’s Theory of Cognitive Development). Luận thuyết của ông cung cấp cho chúng ta thấy một cái khung để nhìn thấy sự phong phú và phức tạp của phát triển nhận thức. Cùng quan điểm với các nhà tâm lý E.
Piaget khẳng định trẻ em là một thực thể phi xã hội, chỉ “suy nghĩ về mình và theo quan điểm của mình” nên tư duy của trẻ là mơ hồ, không có logic. Tư duy của trẻ sẽ chuyển sang trình độ của những thao tác logic trong quá trình sống và tiếp xúc với người lớn. Thuyết của Piaget một mặt cố kết hợp sự trưởng thành và kinh nghiệm và mặt khác là sự phát triển nhận thức và xã hội, đã truyền cảm hứng cho các nhà theo thuyết Phát triển với nhiều loại quan tâm đa dạng. Một trong những người có ảnh hưởng nhất trong số này là Lawrence Kohlberg, người xây dựng thuyết Lập luận đạo đức của mình trên nền tảng thuyết Phát triển nhận thức chung của Piaget.Kail và John C.
Cavanaugh (1996) đã khẳng định trong những nhà tâm lý hậu Piaget có đại diện ở đây là Robbie Case (1985) nhà lý luận và nghiên cứu chính. Công trình của Robbie Case nặng về xây dựng khả năng trí nhớ hoặc như ông nói, “không gian diễn tiến của thực hiện”: “ Số tối đa về các sơ cấu độc lập mà một trẻ có thể hoạt hóa bất kỳ thời gian nào” [45, tr. Bên cạnh đó, không thể không kể đến nhà tâm lý học Liên Xô L. Vưgôtxki (1834 -1896) đã để lại công trình nghiên cứu thuyết của VyGotsky: Trí tuệ và văn 6 hóa.
Công trình của ông biểu thị đặc điểm phát triển nhận thức không phải là sự tiến hành đơn độc mà là sự cộng tác giữa chuyên gia và người mới học. Công trình của ông nhắc chúng ta về tầm quan trọng của ngôn ngữ. Bộ ba nhà nghiên cứu hàng đầu Siegler, R. (1998) đã biên soạn quyển sách mô tả sự phát triển nhận thức trong tuổi ẵm ngửa và những năm trước tuổi đến trường.
Trình bày thuyết của Piaget và Vygotsky, như quan điểm xử lý thông tin [39]. Theo lý thuyết về "các giai đoạn hình thành thao tác trí tuệ" của P.Ia Ganpêrin, chúng ta có thể hình thành những tiền khái niệm khoa học cho trẻ ở tuổi mẫu giáo lớn mà không cần dựa trực tiếp vào các biểu tượng như trước và có thể xem đây là một mặt quan trọng của sự phát triển trí tuệ (đứng về mặt lý thuyết là như vậy). Miler (1983) đã chỉ ra nguồn gốc của tư duy là quan sát - nhận thức cảm tính về thế giới xung quanh. Tuy nhiên đứa trẻ không quan sát một cách thụ động mà tác động tích cực vào đối tượng khi tri giác chúng.
Chính trong quá trình hành động với đồ vật trẻ học được cách đối chiếu, so sánh, phân tích các sự vật. Như vậy, theo ông thì cơ sở để hình thành tư duy logic cao cấp chính là các hành động thực tiễn của trẻ. Đây là quan niệm căn bản cho những nghiên cứu sau này của các nhà tâm lý về quá trình phát triển tư duy của trẻ em [36]. Các nhà khoa học trong nước cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về hoạt động nhận thức và nhất là sự quan tâm đến hoạt động phát triển nhận thức cho trẻ mầm non như tác giả Nguyễn Công Khanh, Đinh Thị Kim Thoa, Nguyễn Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Như Mai… Tư tưởng chính của các tác giả là trình bày bộ môn Tâm lý học trẻ em tuổi mầm non như một khoa học mà đối tượng là sự phát triển tâm lý chứ không phải chỉ là bản thân những đặc điểm tâm lý này.
Khi trình bày mỗi giai đoạn lứa tuổi, mỗi mặt của sự phát triển tâm lý, các tác giả dành vị trí trung tâm cho những vấn đề có sự liên quan đến quá trình phát triển, các tiền đề xuất phát của sự phát triển, các cấu tạo tâm lý mới nảy sinh trong quá trình phát triển, các điều kiện cơ bản của sự phát triển và các kết quả cuối cùng của từng giai đoạn phát triển. Những tài liệu mang tính chất mô tả liên quan đến đặc điểm lứa tuổi trẻ em chỉ được sử dụng ở chừng mực cần thiết để giúp cho người đọc hiểu rõ thêm quá trình phát triển. Trương Thị Thùy Anh (2017) lại có một hướng nghiên cứu độc đáo, tập trung vào vai trò của đồng dao trong sự phát triển nhận thức của trẻ mẫu giáo. Đồng dao không chỉ mở rộng nhận thức về thế giới xung quanh mà còn đóng vai trò trong việc giúp trẻ em nói chung, trẻ mầm non nói riêng phát triển ngôn ngữ, thể chất, 7 thẩm mĩ, tình cảm xã hội [2].
Hoàng Nam Hải (2019) cho rằng ”sự phát triển tâm lý của con người phải trải qua nhiều giai đoạn. Những giai đoạn này được liên kết chặt chẽ với sự phát triển của các hoạt động của con người. Khi trẻ chuyển từ tuổi này sang tuổi khác, luôn có những cấu trúc tâm lý mới chưa bao giờ xuất hiện trong giai đoạn trước. Những cấu trúc mới này làm thay đổi nhận thức của trẻ trong quá trình phát triển, gây ra những khó khăn trong các hoạt động nhận thức, đặc biệt là trong việc học toán.
Bài báo cung cấp một số biện pháp hỗ trợ nhận thức cho trẻ khi bắt đầu cấp tiểu học dạy toán” [22]. Tóm lại, các công trình nghiên cứu trên đều đưa ra các phương pháp, biện pháp cụ thể, phù hợp nhằm phát triển nhận thức cho trẻ dựa vào đặc điểm phát triển của trẻ em Việt Nam và các nhà nghiên cứu giáo dục đều khẳng định phát triển nhận thức là nền tảng quan trọng quyết định đến mọi mặt phát triển toàn diện sau này của trẻ. Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu trên, tác giả nghiên cứu, đề xuất các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục phát triển nhận thức cho theo hướng trải nghiệm ở các trường mầm non huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng là rất cần thiết nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động phát triển nhận thức và chuẩn bị tốt các điều kiện cho trẻ sẵn sàng bước vào lớp một theo Bộ chuẩn phát triển trẻ em 5 tuổi Ban hành kèm theo Thông tư số 23/2010/TT-BGDĐT ngày 22 tháng 7 năm 2010 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Các nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục phát triển nhận thức cho trẻ theo hướng trải nghiệm ở các trường mầm non Trong kế hoạch quốc gia về “Đổi mới hệ thống GDMN”, từ năm 1997 Hàn Quốc cũng đã ghi nhận môi trường giáo dục đầu đời đóng vai trò thiết yếu trong việc xây dựng nền tảng phát triển tổng thể của con người.
Với ý nghĩa ấy, GDMN có thể được coi là lĩnh vực cần đầu tư tốt nhất và hàng tháng các nhà trẻ tại đây đều được thanh tra về mọi mặt từ giảng dạy, thiết bị, bếp ăn, vệ sinh. một cách nghiêm ngặt. Các góc chơi quy định trong chương trình giáo dục của Hàn Quốc: Chương trình giáo dục trẻ mầm non có thể được so sánh giống như “ Mạng nhện”. Trong “Mạng nhện” đó, trẻ thể hiện hứng thú của bản thân một cách tự nhiên không có sự sắp đặt, các góc chơi sẽ được kết hợp một cách vô thức trong toàn bộ hoạt động của trẻ.
Những giáo viên lựa chọn theo hướng luyện tập này đều cho rằng các yếu tố cấu thành nên quá trình giáo dục trẻ được kết hợp lại giống như một mạng nhện lành lặn không bị đứt quãng. Nếu một trong những đường nối mạng nhện bị đứt hoặc thiếu 8 thì cũng giống như hình ảnh mạng nhện bị đứt rơi xuống, và trong quá trình giáo dục cũng vậy nếu không có các nhóm kết hợp chặt chẽ thì “Tính tổng thể” sẽ bị yếu, không đủ mạnh để thúc đẩy sự phát triển của trẻ một cách toàn diện [Dẫn theo 13]. Ở nước ta, đã có một số công trình nghiên cứu có liên quan đến quản lý hoạt động giáo dục ở các trường mầm non, như sau: Tác giả Đỗ Thị Tường Vi (2016) với đề tài: “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học ở các trường mầm non thị xã Sơn Tây- Thành phố Hà Nội” [35] đã phân tích thực trạng và đưa ra một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học như nâng cao nhận thức, cải tiến hình thức giáo dục, phương pháp tổ chức hoạt động của giáo viên Trong luận văn thạc sĩ “Quản lý hoạt động giáo dục của Hiệu trưởng các trường mầm non thành phố Uông Bí- Tỉnh Quảng Ninh” của mình, tác giả Hà Thị Điền (2015) đã khái quát về thực trạng công tác quản lý của hiệu trưởng các trường mầm non thành phố Uông Bí- Tỉnh Quảng Ninh và đưa ra một số giải pháp về nâng cao nhận thức, tổ chức hình thức quản lý, tăng cường đánh giá chất lượng giáo dục trẻ mầm non. Hầu hết các công trình nghiên cứu đều khẳng định giáo dục nhận thức cho trẻ, hoạt động trải nghiệm có một ý nghĩa và vai trò rất quan trọng đối với thực hiện đúng mục tiêu chương trình, thực hiện quản lý hoạt động giáo dục phát triển nhận thức cho theo hướng trải nghiệm ở các trường mầm non huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng là yếu tố cơ bản để đảm bảo chất lượng GDMN.
Đến nay vẫn chưa có một nghiên cứu nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện và sâu sắc về quản lý hoạt động giáo dục phát triển nhận thức cho theo hướng trải nghiệm ở các trường mầm non huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng.
