Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục đạo đức cho học sinh trung học cơ sở là nền tảng cốt lõi định hình nhân cách và bản lĩnh công dân trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa là đô thị du lịch trọng điểm với 27 xã, phường và quy mô dân số đạt 397.563 người, đạt tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm từ 13% đến 14%. Sự phát triển kinh tế nhanh chóng cùng các dịch vụ giải trí tạo ra nhiều thách thức xã hội phức tạp, tác động trực tiếp đến tâm lý lứa tuổi 12 đến 16 tuổi.

Trường Trung học cơ sở Trần Hưng Đạo tọa lạc tại phường Vĩnh Trường, địa bàn ven biển có điều kiện kinh tế và văn hóa còn nhiều khó khăn, phụ huynh chủ yếu làm nghề đánh bắt thủy hải sản bấp bênh nên sự quan tâm dành cho con em còn hạn chế. Được thành lập từ năm 2009 với diện tích 11.759,1 m2, nhà trường hiện quản lý hơn 50 cán bộ, giáo viên, nhân viên và tiếp nhận giảng dạy khoảng 800 học sinh mỗi năm. Mặc dù tỷ lệ tốt nghiệp trung học cơ sở duy trì trên 99% và tỷ lệ trúng tuyển vào lớp 10 trung học phổ thông đạt trung bình 85%, công tác quản lý giáo dục đạo đức vẫn đứng trước yêu cầu đổi mới cấp thiết.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề quản lý hoạt động giáo dục đạo đức theo tiếp cận xã hội hóa giai đoạn 2016-2019. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng, từ đó đề xuất 5 nhóm biện pháp quản lý khả thi. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để nâng tỷ lệ xếp loại đạo đức Tốt lên trên 80% và xây dựng môi trường sư phạm thân thiện, đáp ứng định hướng đổi mới căn bản giáo dục phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý tổ chức của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, xác định quản lý là chuỗi tác động có mục đích thông qua 4 chức năng cốt lõi: kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra. Kết hợp với tư tưởng giáo dục tập thể của nhà sư phạm A. Makarenko thế kỷ 20 và giá trị nhân văn từ Hội nghị Quốc tế Tokyo năm 1994 gồm 8 nhóm giá trị đạo đức, đề tài khẳng định đạo đức được hình thành qua hoạt động trải nghiệm thực tiễn và sự tương tác xã hội liên tục.

Về tiếp cận xã hội hóa, luận văn bám sát Nghị quyết số 90/CP năm 1997 và Nghị quyết số 05/2005/NQ-CP của Chính phủ, cụ thể hóa qua mô hình 5 trụ cột: giáo dục hóa xã hội, cộng đồng hóa trách nhiệm, đa dạng hóa hình thức giáo dục, đa phương hóa nguồn lực và thể chế hóa chính sách. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 nhằm phát triển 5 phẩm chất gốc rễ (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) và 10 năng lực cốt lõi cho học sinh trung học cơ sở. Các khái niệm trung tâm được chuẩn hóa gồm: quản lý giáo dục, quản lý nhà trường, chuẩn mực đạo đức, hành vi đạo đức và xã hội hóa giáo dục.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phiếu hỏi khảo sát và phỏng vấn sâu, kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết năm học 2016-2017, 2017-2018 và 2018-2019 của ngành giáo dục địa phương.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 220 khách thể, phân bổ khoa học: 40 cán bộ quản lý và giáo viên, 120 học sinh, 60 cha mẹ học sinh cùng cán bộ Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ phường Vĩnh Trường, kèm theo 01 phỏng vấn trực tiếp lãnh đạo Ủy ban nhân dân phường phụ trách mảng văn hóa - xã hội. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện toàn diện cho các lực lượng tham gia giáo dục. Dữ liệu định lượng được xử lý bằng phương pháp thống kê toán học qua phần mềm chuyên dụng, tính toán tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm và điểm trung bình để đo lường mức độ đồng thuận và tương quan giữa các biến số.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu hồ sơ học sinh giai đoạn 2016-2019 cho thấy tỷ lệ xếp loại đạo đức loại Tốt ở khối lớp 6 duy trì từ 76,0% đến 76,9%, tỷ lệ từ Trung bình trở lên đạt 100%, không có học sinh xếp loại Kém. Tuy nhiên, sự phân hóa nhận thức và mức độ triển khai các nội dung giáo dục đạo đức còn nhiều chênh lệch đáng chú ý.

Về nhận thức mục tiêu, 55,0% cán bộ giáo viên và phụ huynh đánh giá rất quan trọng đối với nhiệm vụ giáo dục lối sống, tri thức và ý thức chấp hành pháp luật. Ngược lại, mục tiêu giáo dục thẩm mỹ chỉ nhận được 40,0% và giáo dục nghề nghiệp đạt 45,0% đánh giá ở mức rất quan trọng.

Khảo sát thực trạng nội dung giáo dục ghi nhận 50,0% giáo viên đánh giá việc giáo dục tri thức đạo đức như tính trung thực, tinh thần trách nhiệm và phòng chống bạo lực học đường được thực hiện rất thường xuyên. Nội dung rèn luyện chuẩn mực tự hoàn thiện bản thân đạt 47,0% ở mức rất thường xuyên, trong khi giáo dục chuẩn mực ứng xử trong các mối quan hệ xã hội và công việc chỉ đạt mức 22,0% đến 22,5%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh nỗ lực lớn của Ban Giám hiệu Trường Trung học cơ sở Trần Hưng Đạo trong việc giữ vững nền nếp kỷ cương trường học. Dữ liệu khảo sát từ 40 giáo viên và 60 phụ huynh có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ cột chồng 100% thể hiện cơ cấu 4 mức độ đánh giá (rất thường xuyên, thường xuyên, thỉnh thoảng, không bao giờ) và bảng ma trận đối chiếu mức độ nhận thức. Biểu đồ này làm nổi bật khoảng cách chênh lệch lên tới 28,0% giữa nội dung giáo dục lý thuyết trên lớp so với hoạt động trải nghiệm xã hội thực tế.

Nguyên nhân cốt lõi của sự mất cân đối xuất phát từ việc công tác quản lý phối hợp giữa nhà trường, gia đình và chính quyền cơ sở vẫn mang tính hình thức, thời vụ. Môi trường địa bàn phường Vĩnh Trường với đặc thù kinh tế biển khiến nhiều gia đình phó mặc việc giáo dục nhân cách cho nhà trường. Bên cạnh đó, các hình thức giáo dục ngoài giờ lên lớp chưa phong phú, thiếu nguồn lực xã hội hóa để tổ chức các dự án rèn luyện kỹ năng thực tiễn, dẫn đến việc chuyển hóa chuẩn mực đạo đức thành thói quen hành vi tự giác ở học sinh còn chậm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn, tính đồng bộ, tính khả thi và tính pháp chế, luận văn đề xuất hệ thống 5 giải pháp quản lý đồng bộ:

Thứ nhất, tổ chức bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng cho 100% cán bộ quản lý, giáo viên chủ nhiệm và ban đại diện cha mẹ học sinh về tầm quan trọng của quản lý giáo dục đạo đức theo tiếp cận xã hội hóa, hoàn thành theo chu kỳ từng học kỳ. Chủ thể chịu trách nhiệm chính là Ban Giám hiệu phối hợp cùng các chuyên gia quản lý giáo dục.

Thứ hai, tái cấu trúc nội dung và đổi mới phương thức giáo dục đạo đức bám sát 5 phẩm chất và 10 năng lực cốt lõi theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Tăng cường thời lượng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, phương pháp học tập qua dự án và xử lý tình huống thực tế, hướng tới mục tiêu 100% học sinh tham gia tối thiểu 2 dự án thiện nguyện hoặc vì cộng đồng mỗi năm.

Thứ ba, hoàn thiện quy trình kiểm tra, đánh giá hành vi đạo đức của học sinh thông qua cơ chế phản hồi thông tin đa chiều, kết nối chặt chẽ sổ liên lạc điện tử và ứng dụng công nghệ thông tin giữa giáo viên, gia đình và tổ dân phố.

Thứ tư, huy động các nguồn lực xã hội từ chính quyền, doanh nghiệp địa phương và cựu học sinh nhằm đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, phát triển môi trường sư phạm xanh, sạch, thân thiện, với mục tiêu nâng quỹ hỗ trợ hoạt động ngoại khóa lên 15% đến 20% mỗi năm.

Thứ năm, triển khai các chiến dịch truyền thông đa phương tiện trên mạng xã hội và các buổi tọa đàm chuyên đề tại địa phương nhằm nâng cao trách nhiệm của gia đình trong việc nêu gương đạo đức cho học sinh. Lộ trình thực hiện đồng bộ dự kiến hoàn thành trong giai đoạn 2019-2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

Nhóm thứ nhất là Ban Giám hiệu và cán bộ quản lý tại các trường trung học cơ sở trên toàn quốc, đặc biệt tại các khu vực đô thị ven biển có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù. Nhà quản lý có thể ứng dụng trực tiếp quy trình 5 bước xã hội hóa giáo dục để huy động sức mạnh cộng đồng và tái thiết lập kỷ cương nền nếp trường học.

Nhóm thứ hai là đội ngũ giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn Giáo dục công dân và Tổng phụ trách Đội. Nghiên cứu cung cấp hệ thống phương pháp giáo dục hành vi tích cực, kỹ năng lồng ghép giá trị sống và tổ chức hoạt động ngoài giờ lên lớp theo chuẩn năng lực phẩm chất mới.

Nhóm thứ ba là chuyên viên phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo tại các địa phương. Cán bộ quản lý cấp quản lý vĩ mô có thể tham khảo nguồn số liệu khảo sát thực tế để xây dựng các văn bản chỉ đạo, đề án liên kết gia đình - nhà trường - xã hội phù hợp với mạng lưới 25 trường trung học cơ sở trên địa bàn đô thị.

Nhóm thứ tư là học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục (mã số 8.140114) và Tâm lý học giáo dục. Đề tài đóng vai trò nguồn tư liệu học thuật chuẩn mực về khung lý thuyết xã hội hóa và bộ công cụ khảo sát thực trạng định lượng.

Câu hỏi thường gặp

Xã hội hóa giáo dục đạo đức trong trường trung học cơ sở được hiểu như thế nào? Đây là quá trình huy động toàn diện sự tham gia, đóng góp về trí tuệ, nhân lực, vật lực của gia đình và các tổ chức xã hội, kết hợp chặt chẽ với nhà trường nhằm tạo lập môi trường giáo dục thống nhất, giúp học sinh rèn luyện 5 phẩm chất nhân cách cốt lõi.

Quy mô mẫu khảo sát của luận văn có bảo đảm độ tin cậy khoa học không? Mẫu nghiên cứu đạt 220 khách thể gồm 40 cán bộ quản lý và giáo viên, 120 học sinh, 60 phụ huynh và cán bộ đoàn thể, cùng 01 phỏng vấn sâu lãnh đạo phường Vĩnh Trường. Dữ liệu thu thập liên tục qua 3 năm học 2016-2019 bảo đảm tính đại diện cao.

Chương trình Giáo dục phổ thông mới đặt ra yêu cầu gì đối với giáo dục đạo đức? Chương trình chuyển dịch trọng tâm từ truyền thụ tri thức sang phát triển toàn diện 5 phẩm chất (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm) và 10 năng lực thông qua 13 phòng học chuẩn, phòng chức năng và các hoạt động trải nghiệm thực tế.

Giải pháp nào đóng vai trò then chốt nhất trong 5 biện pháp đề xuất? Đổi mới nội dung và phương thức giáo dục theo định hướng phát triển năng lực phẩm chất là giải pháp then chốt nhất, bởi nó tác động trực tiếp đến động cơ học tập và thói quen hành vi hàng ngày của học sinh.

Làm thế nào để đo lường hiệu quả của việc phối hợp giữa nhà trường và gia đình? Hiệu quả được đánh giá thông qua tỷ lệ trên 90% phụ huynh tham gia các buổi sinh hoạt chuyên đề, tần suất phản hồi thông tin hai chiều hàng tuần và mức độ giảm thiểu các vụ việc vi phạm kỷ luật học đường xuống dưới 0,5%.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu thông qua 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hoạt động giáo dục đạo đức theo tiếp cận xã hội hóa, gắn kết lý thuyết quản lý với các tiêu chuẩn của Chương trình Giáo dục phổ thông mới.
  • Khắc họa bức tranh thực trạng giáo dục đạo đức tại Trường Trung học cơ sở Trần Hưng Đạo qua nguồn dữ liệu thực chứng 3 năm học từ 220 khách thể khảo sát.
  • Chỉ rõ điểm nghẽn trong cơ chế phối hợp ba môi trường giáo dục tại địa bàn đô thị ven biển có tốc độ phát triển du lịch nhanh.
  • Đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý khả thi, có khả năng chuyển giao và nhân rộng cho 25 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Nha Trang.
  • Thiết lập khung tiêu chí đánh giá hành vi đạo đức dựa trên sự liên kết đa chiều giữa nhà trường, gia đình và chính quyền địa phương.

Trong giai đoạn 2020-2025, các cơ sở giáo dục trung học cơ sở cần tiếp tục thể chế hóa quy chế phối hợp liên ngành, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý nền nếp học sinh và chủ động huy động nguồn lực xã hội để kiến tạo môi trường học đường an toàn, nhân văn và phát triển bền vững.