CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC NHẰM ĐÁP ỨNG ĐỔI MỚI GIÁO DỤC VIỆT NAM 1. Vài nét về lịch sử vấn đề nghiên cứu “Trước bối cảnh của quốc tế và trong nước hiện nay, với những đổi thay to lớn trong đời sống kinh tế - xã hội, hơn bao giờ hết chất lượng giáo dục và đào tạo trở thành vấn đề sống còn, quyết định sự thành bại của cả một quốc gia trong điều kiện hội nhập với kinh tế thế giới”. Chỉ có một nền giáo dục toàn diện, hiện đại mới có thể đào tạo được những con người phát triển toàn diện, “vừa hồng vừa chuyên”, đáp ứng các yêu cầu về nguồn lực cho công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, thực hiện theo đúng quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng đã đề ra. Giáo dục cần đào tạo con người đáp ứng được những đòi hỏi của thị trường lao động và nghề nghiệp cũng như cuộc sống, có khả năng hòa nhập và cạnh tranh quốc tế, đặc biệt là: năng lực nhận thức; năng lực hành động; tính sáng tạo, năng động; tính tự lực và trách nhiệm; năng lực làm việc; năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp và khả năng học tập suốt đời… Từ những yêu cầu mang tầm vĩ mô ở trên đối với giáo dục và đào tạo nói chung, mỗi đơn vị, cơ sở giáo dục nói riêng cũng không thể đứng ngoài những đòi hỏi đó.
Mỗi cơ sở giáo dục phải đặt ra cho mình những yêu cầu hết sức cụ thể, những mục tiêu rõ ràng cần đạt đến, những biện pháp phù hợp, linh hoạt để đạt được hiệu quả cao nhất trong mọi hoạt động của đơn vị, đặc biệt là nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo. Để nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo nói chung, chất lượng dạy học nói riêng, việc xây dựng các biện pháp quản lý dạy học một cách hợp lý, khoa học đã trở thành một yêu cầu bắt buộc với những người làm công tác quản lý trong các cơ sở giáo dục. Ngày nay, bên cạnh những thành tựu khoa học quản lý nói chung, quản lý giáo dục nói riêng, đã có nhiều công trình nghiên cứu về biện pháp quản lý 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dạy học của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý giáo dục như : Nguyễn Đức Chính, Đặng Quốc Bảo(2004); Nguyễn Thị Mỹ Lộc(2003); Trần Khánh Đức(2010). Trong các luận văn, luận án, nhiều cán bộ quản lý ở trường THPT trong cả nước đã đầu tư nghiên cứu về các biện pháp quản lý nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học như: Lưu Thị Bích Thủy với đề tài “Biện pháp Quản lý hoạt động dạy học chương trình THPT ở trung tâm giáo dục thường xuyên Ngô Quyền Thành Phố Hải phòng trong giai đoạn hiện nay” (2011); Công Huy với đề tài: “Tăng cường công tác quản lý dạy học tích cực theo chuẩn kiến thức - kỹ năng” (2012); Nguyễn Cao Cường với đề tài: “Quản lý chất lượng dạy học ở trường trung học phổ thông theo tiếp cận quản lý chất lượng tổng thể” (2009).
Các đề tài trên bước đầu đã có các nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học, kiểm tra đánh giá, quản lý dạy học, gợi ý một số cách thức quản lý quá trình dạy học nhưng chủ yếu là theo chuẩn kiến thức kỹ năng. Một số đề tài cũng đã xây dựng quy trình quản lý dạy học nhưng chủ yếu theo hướng tiếp cận truyền thống hoặc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung. Ở mức độ chi tiết hơn, Lê Thị Hồng Vân (2013) trong luận văn “Quản lý chất lượng trong hoạt động dạy học ở trường Đại học Quốc gia Hà Nội” đã hệ thống hóa các quan điểm cơ bản về quản lý chất lượng trong giáo dục đại học cùng với việc làm rõ đặc trưng của quá trình dạy học (QTDH) Bộ môn Khoa học Xã hội Nhân văn và Kinh tế - Khoa Quốc tế ĐHQGHN. Tác giả đã đề xuất một quy trình dạy học Bộ môn Khoa học Xã hội Nhân văn và Kinh tế - Khoa Quốc tế ĐHQGHN sau khi đã khảo nghiệm khẳng định tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp.
Đây là công trình nghiên cứu gần gũi với đề tài luận văn của tác giả và đã trở thành khung lý thuyết quan trọng để tác giả phát triển, áp dụng cho việc tìm hiểu thực trạng hoạt động dạy học của giáo viên Trường THPT Thanh Chăn Điện Biên. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Một số khái niệm làm cơ sở nghiên cứu của đề tài 1. Quản lý, quản lý nhà trường 1.
Quản lý Quản lý với các chức năng cơ bản là kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra đã khẳng định: “Quản lý là một trong những loại hình lao động quan trọng nhất và lâu đời nhất của con người”. Sử gia Danniel A đã nhận xét rằng: “Quản lý cũng xưa cũ như chính con người vậy”. Bất luận một tổ chức có mục đích gì, cơ cấu và quy mô ra sao đều cần phải có sự quản lý để tổ chức hoạt động và đạt được mục đích của mình.Với các chức năng trên, khi nghiên cứu về bản chất của hoạt động quản lý người ta nhận thấy nó có tính tất yếu khách quan đồng thời có tính tất yếu chủ quan vì được thực hiện bởi người quản lý. Mặt khác nó vừa có tính giai cấp lại vừa có tính kỹ thuật, vừa có tính khoa học lại vừa có tính nghệ thuật, vừa có tính pháp luật lại vừa có tính xã hội rộng rãi…chúng là những mặt đối lập trong một hệ thống nhất, đó là biện chứng, là bản chất của hoạt động quản lý.
Vậy quản lý là gì? Có rất nhiều định nghĩa về quản lý nhưng chưa có một định nghĩa thống nhất bởi khi các tác giả đưa ra định nghĩa của mình họ đều dựa trên lĩnh vực quản lý mà họ hướng tới Theo quan điểm của lý thuyết hệ thống: “Quản lý là phương thức tác động có chủ đích của chủ thể quản lý lên hệ thống, bao gồm hệ thống các quy tắc, các ràng buộc về hành vi đối với mọi đối tượng ở các cấp trong hệ thống nhằm duy trì tính trội hợp lý của cơ cấu và đưa hệ thống sớm đạt tới mục tiêu.”[38] Theo Frederik Winslon Taylo(1856-1915), người Mỹ, được coi là “Cha đẻ của thuyết quản lý khoa học”, là một trong những người mở ra “kỷ nguyên vàng” trong quản lý đã thể hiện tư tưởng cốt lõi của mình là “Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hóa và đều phải quản lý chặt chẽ”; 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Ông cho rằng: “Quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng chính xác cái gì cần làm và làm cái đó như thế nào bằng phương pháp tốt nhất, rẻ nhất”; Đề cập đến vấn đề quản lý, Tác giả Nguyễn Quốc Chí, tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc cho rằng:“Hoạt động quản lý là hoạt động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý, trong một tổ chức, nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức”;[5,tr.1] Tác giả Đặng Vũ Hoạt, tác giả Hà Thế Ngữ cho rằng: “Quản lý là một quá trình định hướng, quá trình có mục tiêu, quản lý một hệ thống nhằm đạt được những mục tiêu nhất định”;[35,tr.29] Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là tác động có mục đích có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện được những mục tiêu dự kiến”;[33,tr35] Tác giả Trần Quốc Thành lại định nghĩa: “Quản lý là tác động có ý thức của chủ thể quản lý để chỉ huy, điều khiển, hướng dẫn các quá trình xã hội hành vi và hoạt động của con người nhằm đạt tới mục đích, đúng với ý chí nhà quản lý, phù hợp với quy luật khách quan”.1] Qua những quan điểm trên ta thấy: - Quản lý là các hoạt động thiết yếu đảm bảo phối hợp những nỗ lực cá nhân, đảm bảo hoàn thành các công việc và là phương thức tốt nhất để đạt được mục tiêu chung của tập thể. - Quản lý là quá trình tác động có định hướng, có tổ chức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý thông qua các cơ chế quản lý, nhằm sử dụng có hiệu quả nhất các nguồn lực trong điều kiện môi trường biến động để hệ thống ổn định, phát triển đạt được những mục tiêu đã định. Tóm lại, quản lý là một quá trình tác động có tổ chức, có hướng đích của chủ thể quản lý tới đối tượng quản lý nhằm đạt mục tiêu đề ra. Quản lý bao giờ cũng tồn tại với tư cách là một hệ thống, bao gồm các thành phần: 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com + Chủ thể quản lý (người quản lý, tổ chức quản lý): đề ra mục tiêu, dẫn dắt điều khiển các đối tượng quản lý để đạt tới mục tiêu định sẵn.
+ Khách thể quản lý (đối tượng quản lý): con người (được tổ chức thành một tập thể, một xã hội.) thế giới vô sinh (các trang thiết bị kỹ thuật.) thế giới hữu sinh (vật nuôi, cây trồng.) + Cơ chế quản lý: những phương thức mà nhờ đó hoạt động quản lý được thực hiện và quan hệ tương tác qua lại giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý được vận hành điều chỉnh. + Mục tiêu chung: cho cả đối tượng quản lý và chủ thể quản lý, đây là căn cứ để chủ thể quản lý tạo ra các hoạt động quản lý. Quản lý nhà trường Quản lý nhà trường là một hoạt động được thực hiện trên cơ sở những quy luật chung của quản lý nhưng có nét đặc thù riêng: về bản chất quản lý nhà trường được quy định bởi bản chất lao động sư phạm của người giáo viên, bản chất quá trình dạy học, giáo dục trong đó mọi thành viên của nhà trường vừa là đối tượng quản lý vừa là chủ thể hoạt động của bản thân mình. Sản phẩm quản lý nhà trường là nhân cách của học sinh được hình thành trong quá trình học tập, tu dưỡng, rèn luyện và phát triển theo yêu cầu của xã hội, được xã hội thừa nhận.
Với nét đặc thù trên, mục đích của quản lý nhà trường là đưa nhà trường từ trạng thái đang phát triển lên một trạng thái phát triển mới có chất lượng ngày càng cao. Để đạt mục đích trên quản lý nhà trường cần thực hiện các nội dung sau: Quản lý cơ sở vật chất và thiết bị nhà trường nhằm phục vụ tốt nhất cho việc giảng dạy, học tập và giáo dục học sinh; Quản lý hoạt động tài chính của nhà trường theo đúng nguyên tắc của nhà nước và của ngành giáo dục.