Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu thống kê năm học 2021-2022, toàn thành phố Nam Định có 18 trường trung học cơ sở với 355 lớp học và 14.894 học sinh. Trong bối cảnh triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, nội dung Giáo dục địa phương được quy định là một cấu phần bắt buộc với thời lượng 35 tiết/lớp/năm học, đạt tổng số 140 tiết cho toàn cấp học. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự chuyển dịch từ việc dạy học lồng ghép trước đây sang một nội dung độc lập đòi hỏi năng lực quản trị đồng bộ từ các nhà trường. Thực tế cho thấy 100% giáo viên trực tiếp giảng dạy nội dung này đều là nhân sự kiêm nhiệm, dẫn đến nhiều lúng túng trong thiết kế bài giảng và tổ chức hoạt động.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý dạy học Giáo dục địa phương tại 10 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Nam Định trong giai đoạn từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 5 năm 2022. Nghiên cứu xác định các điểm nghẽn về bố trí đội ngũ, phương pháp giảng dạy và hình thức kiểm tra đánh giá, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý mang tính ứng dụng cao.

Ý nghĩa của đề tài thể hiện ở việc cung cấp cơ sở khoa học để tối ưu hóa việc phân bổ 35 tiết học hàng năm, nâng cao hiệu quả quản trị của Hiệu trưởng, hướng tới mục tiêu 100% học sinh hình thành phẩm chất yêu quê hương và năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn gắn liền với đời sống kinh tế, văn hóa của địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết chức năng quản lý giáo dục cổ điển của Henri Fayol (bao gồm lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá) kết hợp với mô hình dạy học phát triển năng lực người học theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT. Nghiên cứu chuẩn hóa 4 khái niệm trung tâm: Quản lý giáo dục, Dạy học tích hợp, Nội dung giáo dục địa phương, và Năng lực sư phạm của cán bộ quản lý.

Khung nội dung giáo dục địa phương cấp trung học cơ sở được xây dựng tích hợp theo 3 mạch chủ đề chính với thời lượng 35 tiết/năm:

  • Vấn đề văn hóa, lịch sử truyền thống địa phương (khoảng 12 tiết).
  • Vấn đề địa lý, kinh tế, hướng nghiệp địa phương (khoảng 12 tiết).
  • Vấn đề chính trị - xã hội và môi trường địa phương (khoảng 11 tiết).

Mô hình quản lý của Hiệu trưởng tác động có mục đích lên hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh, bảo đảm tính liên thông giữa lý thuyết và thực tiễn trải nghiệm.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận với hệ thống phương pháp điều tra thực tiễn trên diện rộng. Cỡ mẫu khảo sát gồm 57 người, bao gồm 27 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng), 10 tổ trưởng chuyên môn và 20 giáo viên trực tiếp giảng dạy nội dung Giáo dục địa phương.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng tại 10 trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Nam Định (gồm các trường đạt chuẩn quốc gia như THCS Trần Đăng Ninh, THCS Phùng Chí Kiên, cùng các trường như THCS Lộc Vượng, THCS Hàn Thuyên) nhằm bảo đảm tính đại diện cho cả vùng trung tâm và vùng ven.

Công cụ thu thập dữ liệu là phiếu hỏi chuẩn hóa theo thang đo Likert 4 mức độ: Mức 1 (4 điểm - Tốt/Hoàn toàn đồng ý), Mức 2 (3 điểm - Khá/Đồng ý một phần), Mức 3 (2 điểm - Trung bình/Phân vân), Mức 4 (1 điểm - Yếu/Không đồng ý).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học bằng phần mềm xử lý dữ liệu số là nhằm lượng hóa chính xác điểm trung bình, độ lệch chuẩn và xếp hạng thứ bậc ưu tiên của từng tiêu chí quản lý. Quá trình thu thập hồ sơ chuyên môn và khảo sát thực địa được triển khai từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 5 năm 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của nội dung Giáo dục địa phương đạt mức độ tương đối cao với điểm trung bình chung là 3.42/4.00, trong đó 82.5% người được hỏi khẳng định môn học giữ vai trò quyết định trong việc bồi đắp lòng tự hào dân tộc cho học sinh.

Thứ hai, việc tổ chức nhân sự còn nhiều bất cập khi toàn thành phố có 38 giáo viên giảng dạy khối 6 thì 100% đều là giáo viên kiêm nhiệm từ các môn Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý. Chưa có giáo viên chuyên trách được đào tạo chuyên sâu về kiến thức đa ngành.

Thứ ba, năng lực tích hợp kiến thức liên môn của đội ngũ giáo viên còn hạn chế. Điểm trung bình về mức độ thuần thục khi tổ chức dạy học liên môn chỉ đạt 2.76/4.00, thấp hơn 19.3% so với năng lực giảng dạy các bài học đơn môn truyền thống.

Thứ tư, khâu tổ chức các tiết học trải nghiệm thực địa ngoài không gian lớp học đạt điểm đánh giá thấp nhất là 2.65/4.00. Có tới 68% giáo viên phản ánh rằng rào cản về kinh phí và quy trình quản lý an toàn học sinh đã làm giảm tần suất đi thực tế.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát thực trạng quản lý có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ cột so sánh điểm trung bình giữa 4 chức năng quản lý của Hiệu trưởng: khâu lập kế hoạch đạt điểm số cao nhất với 3.35/4.00, khâu tổ chức thực hiện đạt 3.12/4.00, khâu chỉ đạo chuyên môn đạt 3.05/4.00, và khâu kiểm tra đánh giá xếp cuối cùng với 2.92/4.00. Một bảng ma trận tương quan giữa nhận thức và hành động cũng cho thấy nhận thức đúng chưa chuyển hóa hoàn toàn thành hiệu quả thực thi.

Nguyên nhân chính là sự chậm trễ trong việc ban hành tài liệu giáo khoa địa phương chuẩn hóa trong năm học 2021-2022, kết hợp với tâm lý từ phụ huynh khi chỉ tập trung vào các môn thi chuyển cấp vào lớp 10.

So sánh với các nghiên cứu tương đương tại tỉnh Bắc Giang hay Thừa Thiên Huế, khó khăn về tính liên môn và việc bố trí giáo viên kiêm nhiệm mang tính chất phổ biến trên toàn quốc. Tuy nhiên, thành phố Nam Định sở hữu hệ thống di sản lịch sử dày đặc như Đền Trần, Chùa Phổ Minh, nhưng tỷ lệ khai thác vào giảng dạy mới chỉ đạt khoảng 28% dung lượng thực tế. Nếu các nhà trường chuyển đổi cơ chế quản lý từ kiểm tra giáo án hành chính sang đánh giá sản phẩm trải nghiệm thực tế, chất lượng học tập có thể tăng trưởng từ 25% đến 30%.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý dạy học Giáo dục địa phương, luận văn đề xuất 4 giải pháp trọng tâm:

  1. Nâng cao nhận thức và năng lực chuyên môn liên môn: Hiệu trưởng phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo tổ chức định kỳ 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm học cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên giảng dạy nội dung này. Mục tiêu đến năm học 2022-2023 có trên 90% giáo viên sử dụng thành thạo phương pháp dạy học theo dự án và giải quyết vấn đề.
  2. Tái cấu trúc phân công giảng dạy và kế hoạch giáo dục: Ban Giám hiệu các trường THCS thành lập tổ công tác bộ môn tích hợp (gồm các nhóm Văn, Sử, Địa, Nghệ thuật). Phân bổ linh hoạt 35 tiết/năm theo từng khối chuyên đề thay vì rải đều 1 tiết/tuần. Thời hạn hoàn thành việc phê duyệt khung kế hoạch trước ngày 30 tháng 8 hằng năm.
  3. Đổi mới hình thức kiểm tra và đánh giá học sinh: Chỉ đạo chuyển dịch từ bài thi viết tự luận truyền thống sang đánh giá thông qua sản phẩm học tập thực tế. Phấn đấu đạt tỷ lệ tối thiểu 40% điểm kiểm tra định kỳ được đánh giá qua dự án nghiên cứu, video giới thiệu di tích và báo cáo thu hoạch của học sinh từ năm học 2023-2024.
  4. Tăng cường huy động cơ sở vật chất và hợp tác xã hội: Hiệu trưởng chủ động liên kết với Bảo tàng tỉnh Nam Định và các cơ sở làng nghề truyền thống trên địa bàn, bảo đảm dành ít nhất 30% thời lượng chương trình (khoảng 10 đến 12 tiết) cho hoạt động trải nghiệm thực địa an toàn và hiệu quả.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị thực tiễn thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý tại 18 trường trung học cơ sở thành phố Nam Định: Vận dụng trực tiếp quy trình 4 bước quản lý của Hiệu trưởng và mẫu khung phân phối 35 tiết học để xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường phù hợp với điều kiện thực tế.
  • Đội ngũ giáo viên giảng dạy nội dung Giáo dục địa phương: Tham khảo các phương pháp sư phạm tích cực, kỹ thuật xây dựng dự án học tập gắn liền với di tích lịch sử Nam Định nhằm xóa bỏ sự lúng túng khi dạy các chủ đề tích hợp.
  • Lãnh đạo Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nam Định: Sử dụng số liệu thực chứng từ 57 phiếu khảo sát để làm căn cứ điều chỉnh hướng dẫn chuyên môn và chỉ đạo công tác biên soạn, thẩm định tài liệu giáo dục địa phương cấp trung học cơ sở.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Tiếp cận khung lý thuyết chuẩn hóa, bộ công cụ khảo sát Likert 4 mức độ và phương pháp phân tích số liệu định lượng phục vụ việc triển khai các đề tài nghiên cứu tương tự.

Câu hỏi thường gặp

  1. Vì sao Giáo dục địa phương theo Chương trình 2018 lại có vị trí tương đương các môn học độc lập? Theo quy định tại Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, nội dung này có thời lượng bắt buộc 35 tiết/năm (140 tiết cho cả cấp THCS), có bài kiểm tra định kỳ và kết quả đánh giá được ghi nhận trực tiếp vào học bạ, khác hẳn tính chất lồng ghép không chính thức trước đây.

  2. Khó khăn lớn nhất của 38 giáo viên giảng dạy nội dung này tại Nam Định là gì? Số liệu khảo sát 57 cán bộ quản lý và giáo viên chỉ ra rằng 100% giáo viên phải làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, gặp thiếu hụt tài liệu giáo khoa chuẩn và điểm tự tin về năng lực dạy tích hợp liên môn chỉ đạt mức 2.76/4.00.

  3. Khung thời lượng 35 tiết/lớp/năm học được phân bổ như thế nào? Chương trình được chia thành 3 mạch chính: mạch Văn hóa - Lịch sử (12 tiết), mạch Địa lý - Kinh tế - Hướng nghiệp (12 tiết), và mạch Chính trị - Xã hội - Môi trường (11 tiết), bảo đảm sự cân đối toàn diện.

  4. Giải pháp nào giải quyết vấn đề thiếu kinh phí cho các hoạt động trải nghiệm thực tế? Luận văn đề xuất cơ chế xã hội hóa giáo dục thông qua việc ký kết hợp tác giữa nhà trường với Bảo tàng tỉnh Nam Định và các nghệ nhân làng nghề địa phương, giúp tổ chức các buổi tham quan học tập tại chỗ với chi phí tiết kiệm.

  5. Việc đánh giá học sinh trong nội dung này được thực hiện theo tiêu chí nào? Đánh giá học sinh chuyển dịch từ kiểm tra ghi nhớ kiến thức sang đánh giá năng lực qua sản phẩm cụ thể: mô hình, video thuyết minh di sản, bài thu hoạch nhóm kết hợp với hình thức tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý dạy học Giáo dục địa phương với khung thời lượng 140 tiết theo chuẩn Chương trình 2018.
  • Khảo sát thực chứng tại 10 trường trung học cơ sở thành phố Nam Định trên cỡ mẫu 57 cán bộ quản lý và giáo viên, phản ánh chân thực những rào cản về cơ cấu giáo viên kiêm nhiệm 100%.
  • Xác lập 4 nhóm biện pháp quản trị đồng bộ từ khâu lập kế hoạch, phát triển năng lực liên môn, đổi mới kiểm tra đánh giá đến xã hội hóa nguồn lực thực địa.
  • Đề ra lộ trình thực hiện cụ thể trong giai đoạn 2022-2025, định hướng cho các trường tối ưu hóa 35 tiết học hàng năm.
  • Cung cấp dữ liệu thực tiễn tin cậy giúp các cơ quan quản lý giáo dục tỉnh Nam Định hoàn thiện công tác thẩm định và biên soạn tài liệu giảng dạy.

Các trường trung học cơ sở cần nhanh chóng đưa hệ thống giải pháp quản lý này vào thực tiễn kế hoạch năm học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và bồi đắp niềm tự hào quê hương cho học sinh.