Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW đang đặt ra những yêu cầu cấp thiết đối với công tác quản lý dạy học tại các trường trung học phổ thông, đặc biệt là môn Toán – môn học công cụ giữ vai trò hạt nhân trong việc phát triển tư duy logic và năng lực giải quyết vấn đề. Thực tiễn khảo sát chất lượng tuyển sinh đầu vào môn Toán tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình giai đoạn 2013 - 2016 cho thấy có tới 32% đến 35% học sinh đạt điểm dưới trung bình (dưới 4,0 điểm), đặt ra thách thức lớn đối với công tác quản trị chuyên môn của các nhà trường.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là giải quyết sự mâu thuẫn giữa yêu cầu chuyển dịch phương thức giáo dục từ truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển phẩm chất, năng lực người học với thực trạng quản lý còn mang nặng tính hành chính sự vụ. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá toàn diện thực trạng, từ đó xác lập hệ thống biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng đổi mới giáo dục sau năm 2015, đáp ứng chuẩn đầu ra của chương trình mới.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 05 trường trung học phổ thông thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình (bao gồm 04 trường công lập và 01 trường ngoài công lập) trong giai đoạn từ năm học 2013 - 2014 đến năm học 2015 - 2016. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc tối ưu hóa cơ cấu dạy học gồm 70 tiết bắt buộc và 105 tiết tự chọn mỗi năm học, trực tiếp nâng cao hiệu quả giáo dục cho hơn 5.200 học sinh toàn huyện, đồng thời cung cấp mô hình quản lý tham chiếu tin cậy cho các trường trung học phổ thông trong toàn tỉnh Thái Bình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại và lý thuyết tiếp cận năng lực trong dạy học. Hệ thống quản lý được vận hành dựa trên chu trình 4 chức năng cốt lõi của khoa học quản lý: Lập kế hoạch, Tổ chức thực hiện, Chỉ đạo chuyên môn và Kiểm tra, đánh giá. Đồng thời, đề tài tích hợp sâu sắc 4 trụ cột giáo dục của UNESCO (học để biết, học để làm, học để cùng chung sống, học để làm người) cùng định hướng đổi mới căn bản của Nghị quyết số 29-NQ/TW.

Khung lý thuyết của đề tài tập trung làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

  • Hoạt động dạy học: Quá trình tương tác biện chứng giữa hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh nhằm truyền thụ và lĩnh hội hệ thống tri thức khoa học, phát triển năng lực tư duy toán học.
  • Quản lý hoạt động dạy học: Hệ thống các tác động sư phạm có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng) đến toàn bộ quá trình dạy học nhằm tối ưu hóa các nguồn lực.
  • Dạy học phát triển năng lực: Mô hình tổ chức giáo dục hướng đến việc hình thành các năng lực toán học chuyên biệt như năng lực mô hình hóa toán học, năng lực tư duy trừu tượng, năng lực giao tiếp toán học và năng lực ứng dụng công nghệ thông tin.
  • Quản lý phát triển chương trình nhà trường: Hoạt động chỉ đạo xây dựng các chủ đề tích hợp, chuyên đề tự chọn và phân hóa sâu theo định hướng nghề nghiệp của người học.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu lý luận và thực tiễn để bảo đảm tính khách quan, khoa học:

  • Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khách thể khảo sát bao gồm 74 cán bộ quản lý và giáo viên bộ môn Toán tại 05 trường trung học phổ thông huyện Hưng Hà, trong đó có 14 cán bộ quản lý (05 Hiệu trưởng, 09 Phó Hiệu trưởng) và 60 giáo viên giảng dạy môn Toán. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng cho khối cán bộ quản lý và giáo viên nhằm thu thập dữ liệu toàn diện; kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với học sinh các khối lớp 10, 11 và 12 với quy mô khảo sát trên 500 phiếu học sinh.
  • Nguồn dữ liệu và kỹ thuật thu thập: Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua phiếu điều tra an-két, dự giờ quan sát sư phạm, phỏng vấn sâu cán bộ quản lý và xin ý kiến chuyên gia. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo tổng kết năm học, hồ sơ quản lý chuyên môn và kết quả thi tốt nghiệp, đại học giai đoạn 2013 - 2016.
  • Phương pháp phân tích dữ liệu: Đề tài sử dụng phần mềm EpiData 3.1 để kiểm soát và nhập liệu, kết hợp phần mềm SPSS 22.0 để xử lý thống kê toán học. Lý do lựa chọn SPSS 22.0 là nhằm tính toán chính xác các tham số thống kê mô tả (điểm trung bình, độ lệch chuẩn), kiểm định độ tin cậy thang đo và phân tích tương quan giữa các biện pháp quản lý, loại bỏ hoàn toàn các sai số chủ quan trong đánh giá giáo dục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực trạng quản lý dạy học môn Toán tại các trường trung học phổ thông huyện Hưng Hà cho thấy nhiều chuyển biến tích cực song hành cùng các bất cập nội tại:

Thứ nhất, về quy mô và trình độ đội ngũ: Đội ngũ cán bộ quản lý đạt 100% chứng chỉ bồi dưỡng quản lý giáo dục, trong đó 88,9% có trình độ trung cấp lý luận chính trị và 11,1% có trình độ cao cấp. Đối với đội ngũ 60 giáo viên môn Toán, 100% đạt chuẩn đào tạo cử nhân sư phạm, trong đó có 13,3% đạt trình độ thạc sĩ (08 giáo viên). Đáng chú ý, gần 90% giáo viên có tuổi đời dưới 40, tạo nền tảng thuận lợi cho việc tiếp cận công nghệ thông tin và đổi mới phương pháp giảng dạy.

Thứ hai, về sự phân hóa chất lượng đầu vào và kết quả giáo dục: Tồn tại khoảng cách chất lượng rất lớn giữa các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn. Trường Trung học phổ thông Bắc Duyên Hà luôn duy trì kết quả xuất sắc, nằm trong tốp 200 trường có điểm thi đại học cao nhất toàn quốc với 39 lớp và 1.750 học sinh. Ngược lại, tại các trường như Trung học phổ thông Đông Hưng Hà và Nam Duyên Hà, tỷ lệ học sinh có điểm thi tuyển sinh môn Toán dưới 4,0 điểm chiếm từ 32% đến 35%, gây áp lực rất lớn lên công tác tổ chức dạy học phân hóa.

Thứ ba, về thực trạng đổi mới phương pháp và ứng dụng công nghệ: Mặc dù 100% giáo viên có chứng chỉ tin học trình độ B trở lên, việc khai thác các phần mềm chuyên ngành toán như Geometer's Sketchpad, Maple hay GeoGebra trong giờ dạy chính khóa chỉ đạt khoảng 20% đến 25%. Phương pháp dạy học truyền thống mang tính truyền thụ một chiều vẫn chiếm tỷ trọng trên 60% thời lượng giờ lên lớp.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nêu trên bắt nguồn từ việc công tác kiểm tra, đánh giá của cán bộ quản lý vẫn nặng về kiểm tra hành chính, giáo án, sổ sách hơn là đánh giá năng lực tư duy của học sinh. Sĩ số bình quân tại các lớp công lập chạm mức trần 45 học sinh/lớp gây cản trở lớn cho giáo viên trong việc triển khai các kỹ thuật dạy học tích cực như làm việc nhóm, kỹ thuật phòng tranh hay kỹ thuật công não.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua bảng tổng hợp mức độ thực hiện các chức năng quản lý, cho thấy khâu lập kế hoạch đạt điểm trung bình khá (3,82/5,0), nhưng khâu chỉ đạo đổi mới phương pháp và kiểm tra sau giờ dạy chỉ đạt mức trung bình (3,15/5,0). Khi đối sánh với các công trình nghiên cứu quản lý giáo dục tại địa bàn tỉnh Bắc Ninh và Quảng Ninh, kết quả này khẳng định một quy luật chung: Đổi mới phương pháp dạy học môn Toán chỉ thành công khi người Hiệu trưởng dám trao quyền tự chủ chuyên môn và xây dựng được môi trường tương tác sư phạm thân thiện, giảm tải áp lực hồ sơ sổ sách cho giáo viên.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng dạy học môn Toán theo định hướng giáo dục sau năm 2015, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ:

Thứ nhất, hoàn thiện quy trình phân công chuyên môn và lập kế hoạch dạy học: Hiệu trưởng chỉ đạo phân công giáo viên Toán giảng dạy theo vòng tròn khép kín liên tục từ lớp 10 đến lớp 12 nhằm giúp giáo viên bao quát mạch kiến thức Số - Đại số, Hình học và Thống kê. Mục tiêu đạt 100% giáo viên xây dựng hoàn chỉnh kế hoạch dạy học theo chủ đề tích hợp trước khi bước vào năm học mới 2016 - 2017.

Thứ hai, chuẩn hóa công tác bồi dưỡng năng lực đổi mới phương pháp dạy học: Tổ chuyên môn Toán duy trì sinh hoạt định kỳ 2 tuần/lần theo mô hình nghiên cứu bài học, chuyển trọng tâm từ kiểm tra thao giảng sang phân tích hoạt động học của học sinh. Phấn đấu nâng tỷ lệ giáo viên làm chủ các phần mềm hình học động và công cụ thống kê lên trên 75% trong vòng 12 tháng.

Thứ ba, đổi mới quản lý hoạt động tự học và trải nghiệm sáng tạo: Giáo viên bộ môn bắt buộc xây dựng hệ thống bài tập phân hóa theo 4 mức độ nhận thức, lồng ghép tối thiểu 2 chủ đề trải nghiệm thực tế mỗi học kỳ (như ứng dụng Toán học trong đo đạc thực địa, tính toán kinh tế gia đình), giúp hạ tỷ lệ học sinh yếu kém môn Toán xuống dưới 10% vào năm 2018.

Thứ tư, kiến tạo môi trường sư phạm và cơ chế khuyến khích: Ban Giám hiệu phối hợp với Hội khuyến học và Ban đại diện cha mẹ học sinh xây dựng quỹ hỗ trợ tài chính, chi trả phụ cấp chuyên đề cho 100% giáo viên tham gia phụ đạo học sinh yếu và bồi dưỡng học sinh giỏi, tạo động lực vật chất và tinh thần vững chắc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống giải pháp của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ quản lý trường trung học phổ thông (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng): Sử dụng luận văn như cẩm nang quản trị chuyên môn, tham khảo quy trình phân công lao động khép kín và các tiêu chí đánh giá giờ dạy môn Toán theo định hướng phát triển năng lực người học.
  • Tổ trưởng chuyên môn và Giáo viên dạy Toán: Tiếp cận khung kỹ thuật thiết kế giáo án theo chủ đề, các phương pháp phân hóa học sinh yếu - giỏi và giải pháp tích hợp ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy đại số và hình học không gian.
  • Chuyên viên quản lý giáo dục tại các Sở, Phòng Giáo dục và Đào tạo: Khai thác số liệu thực chứng tại huyện Hưng Hà để xây dựng kế hoạch bồi dưỡng cán bộ, giáo viên cho lộ trình triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới trên phạm vi toàn tỉnh Thái Bình.
  • Học viên cao học và Nhà nghiên cứu khoa học giáo dục: Tham khảo quy trình thiết kế công cụ khảo sát chuẩn hóa, cách thức vận dụng phần mềm EpiData 3.1 và SPSS 22.0 trong xử lý dữ liệu quản lý giáo dục để phát triển các đề tài liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề then chốt nào trong đổi mới giáo dục trung học phổ thông? Luận văn tháo gỡ điểm nghẽn chuyển dịch từ quản lý truyền thụ kiến thức sang quản lý phát triển năng lực tư duy toán học cho học sinh. Thực tiễn tại 05 trường huyện Hưng Hà có từ 32% đến 35% học sinh đầu vào đạt điểm toán dưới 4,0 điểm, đòi hỏi các biện pháp quản lý phải giải quyết triệt để bài toán phân hóa đối tượng và nâng cao chất lượng thực chất.

Chương trình môn Toán theo định hướng sau năm 2015 có cơ cấu tiết dạy như thế nào? Theo khung định hướng, môn Toán trung học phổ thông được phân bổ gồm 70 tiết bắt buộc mỗi năm (2 tiết/tuần trên 35 tuần), 105 tiết tự chọn mỗi năm (3 tiết/tuần) và 30 tiết chuyên đề học tập sâu cho toàn cấp học. Cơ cấu này đòi hỏi cán bộ quản lý phải linh hoạt xây dựng thời khóa biểu và phân công giáo viên phù hợp năng lực.

Tại sao luận văn nhấn mạnh giải pháp phân công giáo viên dạy vòng tròn từ lớp 10 đến lớp 12? Phân công dạy xoay vòng khép kín giúp 100% giáo viên Toán nắm bắt logic liên thông của toàn bộ mạch kiến thức cấp trung học phổ thông. Mô hình này khắc phục hiện tượng giáo viên chỉ chuyên dạy một khối lớp dẫn đến xơ cứng chuyên môn, đồng thời nâng cao trách nhiệm theo dõi sự tiến bộ của học sinh trong suốt 3 năm học.

Độ tin cậy của các kết luận nghiên cứu được bảo đảm bằng phương pháp nào? Nghiên cứu kết hợp phần mềm EpiData 3.1 kiểm soát lỗi nhập liệu và SPSS 22.0 phân tích định lượng trên mẫu khảo sát 74 cán bộ quản lý, giáo viên cùng hơn 500 học sinh. Các chỉ số giá trị trung bình và độ lệch chuẩn phản ánh trung thực thực trạng, bảo đảm các khuyến nghị đưa ra có cơ sở khoa học vững chắc.

Điểm mới nổi bật nhất trong các giải pháp quản lý của tác giả là gì? Điểm mới nổi bật là việc gắn kết quản lý dạy học trên lớp với hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Toán và xây dựng môi trường sư phạm tương tác. Luận văn đưa ra quy trình 4 bước kiểm tra sư phạm thân thiện, chú trọng giúp đỡ giáo viên tháo gỡ khó khăn thay cho việc thanh tra, soi xét hành chính truyền thống.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Toán trung học phổ thông theo định hướng tiếp cận năng lực người học sau năm 2015.
  • Công trình phản ánh chân thực bức tranh thực trạng dạy và học môn Toán tại 05 trường trung học phổ thông huyện Hưng Hà với cỡ mẫu 74 cán bộ quản lý, giáo viên.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ từ kế hoạch, phương pháp, tự học đến môi trường sư phạm, bảo đảm tính kế thừa và tính khả thi cao.
  • Khẳng định tính cấp thiết và hiệu quả của các biện pháp thông qua kiểm định thống kê toán học bằng phần mềm SPSS 22.0 với độ tin cậy khoa học chuẩn mực.
  • Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho việc chuẩn bị thực thi chương trình giáo dục phổ thông mới tại các địa phương.

Về kế hoạch tiếp theo, các nhà trường cần khẩn trương áp dụng thí điểm quy trình quản lý bài dạy theo chủ đề tích hợp ngay trong năm học 2016 - 2017 và mở rộng đánh giá hiệu quả trong giai đoạn 2017 - 2020. Các nhà quản lý giáo dục cần chủ động thay đổi tư duy quản trị, chuyển đổi từ kiểm soát hành chính sang kiến tạo môi trường học tập tích cực nhằm nâng cao chất lượng giáo dục môn Toán một cách bền vững.