Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ DẠY HỌC TIẾNG ANH THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về dạy học tiếng Anh Nghiên cứu về dạy học nói chung, dạy học tiếng nước ngoài nói riêng luôn được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu khoa học giáo dục trên thế giới và ở Việt Nam. Bước sang thế kỷ XX, sự phát triển mạnh mẽ trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, giao lưu, quan hệ giữa các quốc gia và công nghệ thông tin… đã tạo nên các mô hình dạy học đa dạng như: Dạy học dựa vào năng lực (CBE), dạy học dựa vào chuẩn đầu ra (OBE), dạy học trong môi trường học tập ảo và dạy học ngoại ngữ… [17, tr.
Trong xu thế toàn cầu hóa và quốc tế hóa hiện nay, việc dạy và học tiếng nước ngoài nói chung, dạy và học tiếng Anh nói riêng là yêu cầu cần thiết. Một số quốc gia châu Á như: Singapore, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc… rất quan tâm đến dạy học ngoại ngữ, nhất là tiếng Anh trong nhà trường các cấp; đây là cơ sở cho các công trình nghiên cứu về dạy học tiếng nước ngoài, đặc biệt là tiếng Anh xuất hiện. Những nghiên cứu đã tổng kết kinh nghiệm và đưa ra những khác biệt trong cách dạy tiếng Anh giữa các nhà trường, các bậc học, cấp học. Quyển sách “Teaching Children English” (dạy tiếng Anh cho trẻ em), [David Vale] do David Vale [34] viết và được xuất bản năm 1995, sau đó được chỉnh sửa và tái xuất bản năm 1998 dựa theo chương trình đào tạo và phát triển giáo viên của Cambridge.
Giảng dạy môn tiếng Anh tập trung vào một phương pháp tiếp cận dựa trên hoạt động để dạy học. Xem xét các nhu cầu giáo dục và ngôn ngữ của người học và cung cấp một cái nhìn tổng quan về các kỹ thuật học thích hợp. Nó làm nổi bật tầm quan trọng của lớp học hiệu quả, hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức lớp học và các nguồn tài nguyên trong lớp học. Tác giả đã đưa 6 ra phương pháp của giáo viên trong giảng dạy và thực hành cụ thể ở lớp học, cách tiếp cận dựa trên chủ đề, nhiệm vụ thực tế và nhiệm vụ ngôn ngữ.
Các tác giả Jeremy Harmer và Scott Thornbury [37] đã viết sách “How to teach English” (Dạy tiếng Anh như thế nào); “The practice of English language teaching” (dạy thực hành ngôn ngữ anh) và “How to teach Grammar, vocabulary, speaking, listening”, (dạy ngữ pháp, từ vựng, nghe như thế nào): trong đó các tác giả đã phân tích chỉ ra cách thức dạy học tiếng Anh sao cho đạt hiệu quả nhất, họ đã đưa ra một số gợi ý cho giáo viên tổ chức giờ học trên lớp sao cho sinh động, chỉ ra một số kỹ thuật dạy học để kích thích tính tích cực học tập ngoại ngữ của học sinh. Tác giả Roger Ellis (1993) nghiên cứu về “Đảm bảo chất lượng dạy học ngoại ngữ”. Ông cho rằng: mục đích của giảng dạy là học tập, vì vậy chất lượng của giảng dạy ngoại ngữ phải phù hợp với sự thúc đẩy học tập [36]. Theo ông, một cách tiếp cận quan trọng để đảm bảo hiệu quả, chất lượng dạy học ngoại ngữ là chú trọng phát triển đội ngũ giáo viên.
Việc giảng dạy ngoại ngữ mang tính chất phức tạp, bởi lẽ chất lượng giảng dạy liên quan trực tiếp và gián tiếp đến giáo viên. Đảm bảo chất lượng giảng dạy sẽ kéo theo những thay đổi về tổ chức và phát triển đội ngũ giáo viên ngoại ngữ, thậm chí ngay trong các hoạt động cụ thể của giáo viên cũng phải thay đổi, hơn nữa còn liên quan đến hệ thống và cơ chế vận hành bên trong và bên ngoài nhà trường như lập kế hoạch, đánh giá khóa học, đặc trưng của người học, mẫu đánh giá… Nghiên cứu về dạy học ngoại ngữ gắn với phong cách giảng dạy của người dạy và phong cách học tập của người học, tác giả James và Milan đã chỉ ra ý nghĩa của nguyên tắc học tập và giảng dạy tích cực có thể đem lại thành tích học tập cao; và nhận định rằng để có được những tác động tích cực đến người học thì hoạt động dạy ngoại ngữ phải áp dụng các nguyên tắc tích cực khi thực hiện hoạt động sư phạm trong lớp học cụ thể biểu hiện qua bốn khía cạnh: bối cảnh học tập - tạo không khí cởi mở và thoải mái của lớp học, chuẩn bị bài (tư duy, kế hoạch bài học cụ thể và sáng tạo trước mỗi giờ dạy), thể hiện trong khi giảng (thực hiện tốt nhất bài học theo kế hoạch) và nâng cao dần kỹ năng sử dụng ngôn 7 ngữ (tìm kiếm và sử dụng các ý kiến phản hồi). Khi các yếu tố này được quản lý chặt chẽ hoặc được thực hiện thành thạo trong bài giảng của giáo viên thì việc dạy ngoại ngữ có kết quả (dẫn theo [20]). Ở Việt Nam, trong những năm gần đây, việc nghiên cứu về dạy học tiếng Anh nói riêng đã được được nhiều nhà nghiên cứu và các cấp quản lý giáo dục quan tâm.
Có thể kể đến: Tác giả Nguyễn Quốc Hùng có nhiều nghiên cứu về dạy học tiếng anh. Với công trình nghiên cứu về “Phương pháp dạy học tiếng Anh” [15], tác giả đã nêu ra những phương pháp học môn tiếng Anh phổ biến trong nước cũng như trên thế giới, từ đó có những nhận xét về hiệu quả của việc sử dụng phương pháp dạy học trực tiếp; tác giả cũng đã chỉ ra yếu tố cá nhân như sự kiên trì, sức sáng tạo và tình yêu ngôn ngữ là yếu tố quyết định trong việc học ngoại ngữ. Trong công trình “Xây dựng mô hình dạy môn tiếng Anh cho người Việt” tác giả Nguyễn Quốc Hùng [16] cũng chỉ ra: Để có được những bộ tài liệu học môn tiếng Anh cho người Việt với chất lượng đào tạo cao, giúp cho họ đạt được trình độ giao tiếp thành công trong thời gian ngắn nhất thì phải tính đến những đặc điểm ngôn ngữ học của người Việt khác với người Anh, tính đến đặc điểm tâm lý, tính cách cũng như những nét sinh hoạt, phong tục, tập quán, thói quen. Tác giả Ngô Văn Quyết với bài viết về “Ngoại ngữ - một thành tố của chiến lược phát triển nền giáo dục quốc gia” cho rằng ngoại ngữ phải được xem là một thành tố trong chiến lược phát triển giáo dục quốc gia; đã nêu rõ vai trò của ngoại ngữ đối với sự nghiệp CNH, HĐH đất nước.
Qua phân tích trong bài viết tác giả nêu rõ việc cần thiết phải hoàn thiện chương trình môn tiếng Anh cơ bản và bổ sung môn tiếng Anh vào chương trình nâng cao ở các cấp học là hết sức cần thiết,… Thay vì tìm phương pháp tối ưu trong giảng dạy, người dạy cần quan tâm hơn đến người học và môi trường dạy và học để xây dựng phương pháp dạy ngày càng trở nên thích hợp, giúp hoạt động dạy trở nên có hiệu quả hơn,… [29]. Tác giả Lê Văn Canh đề cập tới việc “Lựa chọn phương pháp giảng dạy ngoại ngữ theo hướng nào?”. Trong đó tác giả khẳng định: người dạy giữ vai trò 8 trung tâm trong quá trình tìm kiếm những chiến lược dạy hiệu quả, người dạy vừa là người nghiên cứu, người đưa ra các giả thuyết, tái hiện có phê phán các giả thuyết đó trong quá trình giảng dạy thông qua quá trình quan sát và tìm hiểu lớp học…[7]. Những nhà quản lý “Đề án dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai đoạn 2008-2020” đã tổ chức biên soạn và phát hành nhiều kinh nghiệm dạy học ngoại ngữ ở một số nước trên thế giới và trong khu vực.
Nghiên cứu về dạy học tiếng Anh trong môi trường nhà trường có tác giả Trương Tố Loan [20], trong nghiên cứu của mình tác giả đã chỉ rõ được đặc điểm dạy học môn Tiếng Anh ở trường Đại học bao gồm: đặc điểm chương trình, đặc điểm của giảng viên, đặc điểm sinh viên,… Tác giả cũng khảo sát hoạt động dạy học tiếng anh ở các trường đại học trên địa bàn thành phố Hà Nội làm cơ sở cho việc nghiên cứu quản lý hoạt động này. Tóm lại, các nghiên cứu trong và ngoài nước về dạy học ngoại ngữ nói chung, dạy học tiếng Anh nói riêng đã làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng, yêu cầu đặt ra đối với dạy học ngoại ngữ ở các nhà trường hiện nay; từ đó có cơ sở khoa học trong đề xuất các giải pháp, biện pháp nâng cao chất lượng dạy và học ngoại ngữ nói chung, dạy và học tiếng Anh nói riêng ở nhà trường các cấp hiện nay. Tuy nhiên các nghiên cứu còn mang tính khái quát, chưa định hướng vào một môi trường giáo dục cụ thể nào, còn thiếu vắng những nghiên cứu về dạy học tiếng Anh trong môi trường giáo dục phổ thông và gắn với nội dung chương trình giáo dục phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Các công trình nghiên cứu về quản lý dạy học tiếng Anh Qua tìm hiểu cho thấy, các công trình nghiên cứu về quản lý dạy học ngoại ngữ nói chung và quản lý dạy học tiếng Anh nói riêng ở nước ngoài rất hạn chế; và tiếng Anh cũng là một môn học trong nhà trường, tuy có đặc điểm riêng nhưng nó không thể tách rời quản lý dạy học nói chung trong nhà trường.
Nhiều tác giả, Department of Education, South Africa (2008), với các công trình nghiên cứu về quản lý dạy học, quản lý nhà trường và quản lý lãnh đạo 9 [35]; đã khái quát làm rõ công tác tổ chức lớp học và quản lý dạy học của nhà trường. Về công tác tổ chức lớp học, theo các ông: “Lớp học được tổ chức theo môn học do sinh viên đăng ký; hàng năm nhà trường công bố các môn học (kể cả ngoại ngữ) để sinh viên đăng ký. Nếu số sinh viên đăng ký học quá đông so với điều kiện của phòng học, thì nhà trường chỉ sắp xếp những sinh viên nằm trong số lượng quy định đăng ký sớm hơn hoặc đạt một số yêu cầu do ngành học đặt ra được học; và thông báo ngay cho số sinh viên còn lại đăng ký môn học khác hoặc cho năm học sau. Nếu số sinh viên đăng ký học một môn học quá ít, nhà trường sẽ không tổ chức đào tạo và thông báo cho sinh viên biết để chọn môn học khác…”.