phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử - Địa lí ở trƣờng THCS. Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử - Địa lí tại các trƣờng THCS thị xã Tân Uyên, tỉnh Bình Dƣơng. Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Lịch sử - Địa lí tại các trƣờng THCS thị xã Tân Uyên, tỉnh Bình Dƣơng.
7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LU N VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ - ĐỊA LÍ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở ngoài nước Dạy học là một hoạt động xuất hiện từ rất sớm, từ buổi bình minh của loài ngƣời. Nó luôn là vấn đề trung tâm chú ý của các vị lãnh đạo quốc gia cũng nhƣ mọi thành viên trong xã hội.
Xã hội phát triển, hoạt động dạy học, giáo dục ngày càng đƣợc quan tâm đầu tƣ và nghiên cứu. Có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nƣớc về dạy học và QL hoạt động dạy học môn Lịch sử bao gồm 2 hƣớng: Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của hoạt động dạy học nói chung, dạy học môn Lịch sử nói riêng; Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của QL hoạt động dạy học, QL hoạt động dạy học môn Lịch sử. Từ thời cổ đại, một số nhà triết học đồng thời là nhà giáo dục ở cả phƣơng Đông và phƣơng Tây đã có những tƣ tƣởng về dạy học. Nhà triết học và giáo dục Anh thế kỷ XVII John Locke (1632-1704) cho rằng dạy học “không đƣợc nhồi nhét vào trí nhớ của trẻ những điều mà chúng không thích, phải khơi dậy ở trẻ lòng ham mê, say sƣa hiểu biết cái mới, phát triển khả năng độc lập suy nghĩ, chủ động trong học tập” (Thái Duy Tuyên, 2001).
Banner, JR and Harold. Cannon (2009) trong cuốn The Elements of Teaching (Những yếu tố cơ bản của nghề dạy học - Nguyễn Phúc Thành dịch) đã nghiên cứu về dạy học và cho rằng dạy học là một nghề, một 8 nghệ thuật nên phần lớn công trình nghiên cứu của hai ông đề cập đến phẩm chất của các nhà giáo nhƣ: uy quyền; nguyên tắc đạo đức; trí tƣởng tƣợng; lòng trắc ẩn; sự kiên nhẫn; tính cách; niềm vui…Theo các tác giả thì “dạy học là một nghề đặc biệt với những yêu cầu và trách nhiệm đặc biệt” (James M. Banner, JR and Harold C. Trong tác phẩm “Tools for Teaching, 2012” của tác giả Fred Jones đã trình bày những kinh nghiệm của cá nhân về cách thức QL lớp học, tạo động lực để HS học tập một cách độc lập, tạo hứng thú học tập cho HS qua các trò chơi và các công cụ dạy học, rèn luyện kỹ năng hợp tác cho HS và tinh thần trách nhiệm của GV trong giảng dạy (Fred Jones, 2012).
Nghiên cứu về hoạt động dạy học môn Lịch sử, trong bài báo “Developing concepts and tools useful to electronic games from and for history” của tác giả Corbeil.P xuất bản năm 2012 đăng trên tạp chí “The computer games journal” cũng đƣa ra các phƣơng pháp dạy và học Lịch sử thông qua các trò chơi, từ đó xây dựng thái độ tự học, tạo động lực học tập cho HS và GV biết tổ chức lớp học một cách hiệu quả. Cũng trong tạp chí này, bài viết “Teaching History With Digital Historical Games, 2016” tác giả Jeremiah Mc Call đã giới thiệu cho các nhà giáo dục Lịch sử về việc sử dụng các trò chơi Lịch sử dựa trên máy tính, tác giả cũng trình bày về lý thuyết và thực tiễn của việc sử dụng các trò chơi video theo chủ đề Lịch sử trong lớp học, bài báo cũng nêu lên những điểm mạnh và hạn chế của các trò chơi Lịch sử trên máy tính (Corbeil. Tóm lại, khi nghiên cứu về việc dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, các tác giả đều cho rằng dạy học là phải khơi dậy đƣợc sự sáng tạo, niềm đam mê, hứng thú, phát triển năng lực của từng HS. Năm 1987, Viện Quản lý và Kinh tế giáo dục thuộc Viện Hàn lâm sƣ phạm (Liên Xô cũ) đã tổng kết những thành tựu nghiên cứu về QL trƣờng học qua nhiều năm, trình bày những quan điểm mới nhất về QL giáo dục nói chung và QL hoạt động dạy học nói riêng của các học giả Xô Viết (cũ) tính đến thời điểm đó.
Nhƣ vậy, trong những công trình nghiên cứu của mình, các nhà nghiên cứu QL giáo dục Xô Viết cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động của nhà trường 9 phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý công tác hoạt động của đội ngũ GV” (Hồ Chí Minh, 2005). Đó chính là quản lý hoạt động dạy học. Nghiên cứu về QL đổi mới phƣơng pháp dạy học các môn khoa học xã hội ở nƣớc ngoài vẫn chƣa có công trình nào bàn luận, nghiên cứu sâu đặc biệt là hoạt động QL phù hợp với chƣơng trình phổ thông mới tại các trƣờng THCS. Những nghiên cứu trong nước Nghị quyết 29 của Ban chấp hành trung ƣơng khóa XI yêu cầu: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc… Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.
Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” (Ban chấp hành Trung ƣơng Đảng, 2013). Bên cạnh đó, có các công trình nghiên cứu của các tác giả nhƣ công trình “Giáo dục học hiện đại – những nội dung cơ bản” của tác giả Thái Duy Tuyên, “Dạy học và phƣơng pháp dạy học trong nhà trƣờng” của tác giả Phan Trọng Ngọ, “Dạy học hiện đại” của tác giả Đặng thành Hƣng, “Giáo dục học-Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của tác giả Hà Thế Ngữ, “Một số vấn đề về cách dạy và cách học” do Nguyễn Thiện Giáp tập hợp bài viết của nhiều tác giả. Các công trình nghiên cứu trên tiếp cận nghiên cứu về vấn đề dạy học ở các góc độ khác nhau nhƣng đều phân tích, thể hiện rõ về các vấn đề cấu trúc, bản chất, tính quy luật, nội dung, phƣơng pháp, phƣơng tiện, hình thức tổ chức dạy học,. các tác giả trong và ngoài nƣớc cùng thể hiện rõ quan điểm: nhà trƣờng hiện đại phải đƣợc đổi mới, hiện đại hóa đồng bộ các yếu tố của quá trình dạy học, coi dạy học là hoạt động trọng tâm trong nhà trƣờng và cho rằng “dạy học là một trong những hoạt động nghiêm túc và có trách nhiệm nhất trong đời sống mà khi theo đuổi nó thì các GV phải có trách nhiệm đạo đức và trí tuệ nhiều hơn các quyền lợi…và phải thực thi một số trách nhiệm đã vạch ra một cách thận trọng” (Thái Duy Tuyên, 2001).
10 Việc nghiên cứu về dạy học môn Lịch sử cũng đƣợc khá nhiều tác giả quan tâm. Giáo trình “Phƣơng pháp dạy học Lịch sử” của tác giả Phan Ngọc Liên chủ biên đã trình bày nhiều vấn đề về lý luận, quan niệm tƣ tƣởng, tri thức, nghiệp vụ cần có của GV. Cuốn sách cũng trình bày một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn Lịch sử (Phan Ngọc Liên, 2004). Trong cuốn sách “Các con đƣờng, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở các trƣờng phổ thông”, tác giả Nguyễn Thị Côi đã dựa trên những vấn đề lý luận cần thiết, đi sâu gợi mở các con đƣờng, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở phổ thông, đồng thời giới thiệu, phân tích những bài học Lịch sử trong thực tiễn dạy học ở trƣờng phổ thông đã đƣợc đánh giá đạt hiệu quả cao (Nguyễn Thị Côi (chủ biên), (2006).
Bài viết “Định hƣớng nhiệm vụ nhận thức trong dạy học Lịch sử ở các trƣờng THPT nhằm kích thích hứng thú học tập cho HS” của tác giả Trần Quốc Tuấn và Nguyễn Văn Phúc trong Kỷ yếu hội thảo khoa học Quốc gia về Dạy học Lịch sử ở trƣờng phổ thông Việt Nam tại Đà Nẵng tháng 8/2012 đã chỉ rõ vai trò của hứng thú với học tập và đời sống trong việc dạy học Lịch sử đồng thời cho rằng việc định hƣớng nhiệm vụ nhận thức trong dạy học nói chung, dạy học Lịch sử nói riêng là cần thiết (Trần Quốc Tuấn và cộng sự, 2012). Cũng trong Kỷ yếu này, tác giả Phạm Đình Kha, Lƣơng Hữu Nga có bài viết “Gây hứng thú học tập cho HS nhằm nâng cao chất lƣợng dạy học Lịch sử ở trƣờng phổ thông hiện nay”. Trong bài viết các tác giả đã nêu lên thực trạng dạy học Lịch sử ở các trƣờng THPT, từ đó đề xuất các yêu cầu trong quá trình dạy học để tạo hứng thú học tập cho HS: Luôn khởi động giờ học bằng tình huống có vấn đề; luôn chú trọng đến tính biểu cảm trong dạy học Lịch sử; luôn khai thác triệt để phƣơng pháp tƣờng thuật, miêu tả trong dạy học Lịch sử, ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) làm cho giờ dạy sinh động. Tác giả cho rằng, để góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học môn Lịch sử hiện nay, giải pháp hàng đầu là phải tạo hứng thú học tập cho HS (Phạm Đình Kha và cộng sự, 2012).
Ở hƣớng thứ hai: Nghiên cứu về lý luận và thực tiễn của QL hoạt động dạy học. 11 Ở nƣớc ngoài: Những nhà giáo dục học Xô Viết trƣớc đây nhƣ: V.AXukhomlinxki, Zaxapob, Macarenco,…cũng đã đề cập đến vai trò, vị trí của ngƣời HT và khẳng định rằng ngƣời HT sẽ QL thành công hoạt động dạy học khi xây dựng đƣợc một đội ngũ GV yêu nghề, vững mạnh về nghiệp vụ, phát huy đƣợc tính sáng tạo trong lao động của họ và tạo ra môi trƣờng phù hợp để họ đƣợc hoàn thiện tay nghề sƣ phạm. Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động QL của nhà trƣờng phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ GV” (Mai Thị Thơm, 2011). Các tác giả Xô Viết cũng khẳng định ngƣời HT phải là ngƣời lãnh đạo toàn diện và chịu trách nhiệm chính trong công tác QL nhà trƣờng.
Một số công trình tiêu biểu nhƣ: “Managing Teaching and Learning in Further and Higher education, 1994” của Kate Asheroft and Lorraine foreman- Peck và “Managing Effective Learning and Teaching, 2002 - QL dạy và học hiệu quả” của Ann R.J Briggs and Daniel Sommefeldt.