Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, nhu cầu về nhân lực kỹ thuật chất lượng cao tại Việt Nam gia tăng nhanh chóng. Quản lý hoạt động dạy học tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đóng vai trò then chốt nhằm nâng cao chất lượng đầu ra, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe từ các doanh nghiệp trong và ngoài nước. Nghiên cứu tập trung vào hệ thống quản trị đào tạo tại Trung tâm Việt - Nhật thuộc Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội – một đơn vị hạt nhân thụ hưởng chuyển giao công nghệ từ Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) qua 3 giai đoạn kéo dài từ năm 2000 đến năm 2016.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng quản lý dạy học hệ cao đẳng nghề, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ nhằm tối ưu hóa chất lượng đào tạo giai đoạn 2012–2014. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ hoạt động giảng dạy lý thuyết và thực hành của 19 cán bộ, giảng viên và hơn 280 học sinh, sinh viên các chuyên ngành cơ khí, điện tử, gia công kim loại tấm tại trung tâm trong năm học 2011–2012.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc định lượng hóa hiệu quả đào tạo: tỷ lệ sinh viên đạt yêu cầu thực hành đạt 100% với 62,3% xếp loại khá giỏi, đồng thời làm rõ những nút thắt trong công tác phân công giảng dạy khi chỉ có 32,8% ý kiến đánh giá đạt mức độ thường xuyên. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học tin cậy giúp các nhà quản lý giáo dục đại học và cao đẳng nghề xây dựng chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh cho lực lượng lao động kỹ thuật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng thuyết quản trị hệ thống kết hợp chu trình quản lý chất lượng PDCA (Plan - Do - Check - Act) nhằm chuẩn hóa 4 chức năng quản lý giáo dục nền tảng: lập kế hoạch đào tạo, tổ chức thực hiện, chỉ đạo chuyên môn và kiểm tra đánh giá. Khung lý thuyết tích hợp quan điểm đào tạo theo năng lực thực hiện (Competency-Based Training - CBT) và phương pháp mô-đun hóa kỹ năng (Modules of Employable Skills - MES) theo định hướng chuẩn kỹ năng nghề của Nhật Bản.

Bên cạnh đó, nghiên cứu dựa trên 5 khái niệm công cụ chính:

  1. Hoạt động dạy học nghề: Quá trình tương tác hai chiều có chủ đích nhằm hình thành kỹ năng, kỹ xảo và phẩm chất nghề nghiệp cho người học.
  2. Quản lý dạy học nghề: Hệ thống các tác động có kế hoạch của chủ thể quản lý đến mọi thành tố của quá trình đào tạo nhằm đạt mục tiêu giáo dục.
  3. Dạy học tích hợp: Sự kết hợp hữu cơ giữa truyền thụ lý thuyết chuyên môn và rèn luyện thao tác thực hành tại xưởng.
  4. Chuẩn hóa quy trình 5S: Phương pháp quản lý trực quan nơi làm việc gồm Sàng lọc, Sắp xếp, Sạch sẽ, Săn sóc và Sẵn sàng.
  5. Kiểm định chất lượng dạy nghề: Quy trình đánh giá mức độ đáp ứng mục tiêu đào tạo theo Luật Dạy nghề năm 2006 và Nghị định 02/2001/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận với khảo sát thực tiễn diện rộng. Cỡ mẫu khảo sát gồm 130 đối tượng, bao gồm 25 cán bộ quản lý cấp khoa/trung tâm và 105 giảng viên trực tiếp giảng dạy tại 2 khoa chuyên ngành (Điện, Điện tử) cùng 4 trung tâm đào tạo thực hành (Việt - Nhật, Cơ khí, Việt - Hàn, Hồng Hải). Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp điều tra toàn diện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho khối ngành kỹ thuật công nghệ trong toàn trường.

Dữ liệu được thu thập qua phiếu hỏi cấu trúc sử dụng thang đo 3 mức độ (Thường xuyên: 2 điểm; Không thường xuyên: 1 điểm; Không thực hiện: 0 điểm) kết hợp phỏng vấn sâu chuyên gia và phân tích tài liệu hồ sơ giáo vụ trong giai đoạn 2010–2012. Việc lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, tính điểm trung bình và xếp hạng thứ bậc cho phép lượng hóa chính xác mức độ đồng bộ giữa khâu quản lý mục tiêu, nội dung chương trình với thực tiễn giảng dạy trên lớp của đội ngũ giảng viên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy đội ngũ nhân sự tại Trung tâm Việt - Nhật có cơ cấu trẻ và trình độ chuyên môn cao: 52,6% cán bộ, giảng viên đạt trình độ sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ), 47,4% có trình độ đại học, và tỷ lệ giảng viên trẻ dưới 35 tuổi chiếm trên 70% (riêng tổ môn Điện - Điện tử chiếm trên 80%). Về chất lượng đầu ra năm học 2011–2012, tỷ lệ sinh viên đạt yêu cầu lý thuyết là 99,6% (khá giỏi đạt 53,6%), thực hành đạt 100% (khá giỏi đạt 62,3%), và rèn luyện đạo đức xếp loại khá tốt đạt 82,5%.

Tuy nhiên, công tác quản lý phân công giảng dạy bộc lộ nhiều điểm hạn chế, xếp vị trí thứ 7/7 trong các nội dung quản lý với điểm trung bình chỉ đạt 166,3/260 điểm. Đáng chú ý, chỉ có 39,2% ý kiến đánh giá việc phân công đúng chuyên ngành được thực hiện thường xuyên, trong khi có tới 60,0% đánh giá ở mức không thường xuyên. Bên cạnh đó, việc phân công theo định mức giờ giảng chỉ đạt 30,7% mức độ thường xuyên và 6,1% người được hỏi cho biết trung tâm chưa thực hiện phân công theo nguyện vọng cá nhân do áp lực vận hành xưởng thực hành 3 ca/ngày.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa chất lượng học tập thực hành xuất sắc (100% đạt yêu cầu) và tính bất cập trong phân công giờ dạy phản ánh đặc thù tổ chức sản xuất - đào tạo tại các trung tâm công nghệ cao. Khi dữ liệu được mô hình hóa qua các biểu đồ phân phối tần suất và bảng so sánh đa chiều, sự phân hóa giữa các tổ bộ môn bộc lộ rõ rệt: các tổ môn có tỷ lệ trang thiết bị JICA hiện đại đòi hỏi giảng viên phải kiêm nhiệm nhiều ca thực hành liên tục, dẫn đến tình trạng quá tải cục bộ.

So với các mô hình đào tạo nghề truyền thống, mô hình chuyển giao kỹ thuật từ Nhật Bản đòi hỏi khắt khe về tính kỷ luật và quy trình an toàn lao động. Nguyên nhân chính của những hạn chế trong quản lý bắt nguồn từ việc thiếu hụt quy chế điều phối linh hoạt giữa giờ lý thuyết hành chính và giờ thực hành xưởng. Việc phân tích bảng tương quan giữa mức độ bồi dưỡng chuyên môn và hiệu quả giảng dạy khẳng định rằng việc tái cấu trúc chu trình quản lý PDCA là yếu tố quyết định để duy trì tính bền vững của các dự án ODA giáo dục.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Chuẩn hóa mục tiêu và mô-đun hóa chương trình đào tạo: Ban Giám đốc trung tâm phối hợp cùng các tổ bộ môn rà soát, điều chỉnh 100% chương trình cao đẳng nghề theo chuẩn năng lực Nhật Bản, bảo đảm trên 85% thời lượng thực hành sát với yêu cầu thực tế của doanh nghiệp; lộ trình hoàn thành trong 12 tháng.
  2. Đổi mới phương pháp dạy học thực hành và áp dụng 5S: Tổ chức tập huấn phương pháp dạy học tích hợp cho 100% giảng viên kỹ thuật, áp dụng nghiêm ngặt quy chuẩn 5S tại tất cả các xưởng gia công cơ khí và điều khiển điện, hướng tới nâng tỷ lệ sinh viên đạt loại giỏi thực hành lên trên 70% từ năm học 2013–2014.
  3. Hoàn thiện quy trình lập kế hoạch và phân công giảng dạy: Phòng Đào tạo cùng ban lãnh đạo trung tâm tái cấu trúc lịch giảng dạy theo ca kíp khoa học, bảo đảm 100% giảng viên được phân công đúng sở trường chuyên môn và định mức giờ chuẩn trong vòng 1 học kỳ sau khi áp dụng.
  4. Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn và liên kết doanh nghiệp: Nhà trường và các đối tác doanh nghiệp triển khai các khóa thực tập thực tế tại doanh nghiệp cho giảng viên, phấn đấu đến năm 2015 nâng tỷ lệ giảng viên có trình độ thạc sĩ trở lên đạt trên 90%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ quản lý tại các trường đại học, cao đẳng nghề: Tiếp cận bộ công cụ khảo sát thực trạng và mô hình quản lý chu trình đào tạo thực hành theo tiêu chuẩn ODA quốc tế nhằm tối ưu hóa tổ chức bộ máy.
  2. Giảng viên chuyên ngành Cơ khí, Điện - Điện tử: Tham khảo phương pháp xây dựng bài giảng tích hợp, kỹ thuật tổ chức xưởng thực hành và quy trình kiểm tra tay nghề theo tiêu chuẩn năng lực thực hiện.
  3. Chuyên gia thiết kế chương trình và quản lý dự án quốc tế: Vận dụng bài học kinh nghiệm từ việc tiếp nhận và nội địa hóa công nghệ đào tạo của dự án JICA - HaUI vào các chương trình hợp tác song phương.
  4. Học viên cao học ngành Quản lý giáo dục: Sử dụng khung lý thuyết, bảng hỏi chuẩn hóa và phương pháp xử lý số liệu định lượng làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu cùng chuyên ngành.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề cốt lõi nào trong quản lý dạy nghề?
Nghiên cứu giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu đào tạo kỹ thuật viên tay nghề cao theo tiêu chuẩn hiện đại và sự bất cập trong công tác phân công, tổ chức quản lý dạy học tại các cơ sở giáo dục đại học.

Dự án JICA có vai trò gì trong mô hình đào tạo tại Trung tâm Việt - Nhật?
Dự án JICA cung cấp toàn bộ trang thiết bị kỹ thuật hiện đại, chuyển giao công nghệ đào tạo tiên tiến và trực tiếp bồi dưỡng đội ngũ chuyên gia kỹ thuật cho trung tâm qua 3 giai đoạn hợp tác từ năm 2000 đến năm 2016.

Thực trạng chất lượng học tập của sinh viên tại trung tâm đạt mức nào?
Kết quả khảo sát năm học 2011–2012 cho thấy sinh viên đạt tỷ lệ 99,6% yêu cầu về lý thuyết và 100% yêu cầu về thực hành, trong đó tỷ lệ khá giỏi thực hành đạt 62,3%, phản ánh năng lực đào tạo tay nghề vượt trội.

Hạn chế lớn nhất trong công tác quản lý tại đơn vị là gì?
Hạn chế lớn nhất nằm ở khâu phân công giảng dạy khi chỉ đạt 32,8% mức độ thường xuyên, nguyên nhân do sự phân bổ chưa đồng đều giữa giảng dạy lý thuyết hành chính và lịch vận hành xưởng thực hành 3 ca/ngày.

Mô hình quản lý này có khả năng áp dụng đại trà cho các trường nghề khác không?
Hoàn toàn khả thi, các biện pháp quản lý mục tiêu, chương trình mô-đun và phương pháp quản lý xưởng 5S có thể chuyển giao linh hoạt cho mọi trường cao đẳng kỹ thuật tại Việt Nam nhằm nâng cao chuẩn đầu ra.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý đào tạo nghề bậc cao đẳng trong môi trường đại học kỹ thuật đa ngành.
  • Khảo sát định lượng trên 130 cán bộ, giảng viên, làm sáng tỏ các điểm nghẽn trong công tác phân công và đánh giá giảng dạy.
  • Đóng góp thực tiễn với hệ thống 7 giải pháp quản lý dạy học đồng bộ, gắn liền với mô hình chuyển giao công nghệ JICA Nhật Bản.
  • Xác lập lộ trình chuẩn hóa chuyên môn cho đội ngũ giảng viên với mục tiêu đạt trên 90% trình độ sau đại học vào năm 2015.
  • Đề xuất các cơ quan quản lý giáo dục nghề nghiệp đẩy mạnh nhân rộng mô hình liên kết xưởng - doanh nghiệp và chuẩn hóa quy trình 5S trên toàn quốc.