lời mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn đƣợc kết cấu thành ba chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý nhà nƣớc về đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn NSNN cấp huyện. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý nhà nƣớc về đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nƣớc trên địa bàn thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Chƣơng 3: Định hƣớng và giải pháp nhằm tăng cƣờng quản lý nhà nƣớc về đầu tƣ XDCB từ nguồn NSNN trên địa bàn thị xã Bỉm Sơn. 11 Luan van Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN.
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN NSNN 1. Đầu tƣ xây dựng cơ bản 1. Khái niệm đầu tƣ xây dựng cơ bản Cho đến nay, có khá nhiều khái niệm khác nhau về đầu tƣ. Khái niệm thƣờng dùng: đầu tƣ là quá trình sử dụng vốn hoặc nguồn lực khác nhằm đạt đƣợc một hoặc một tập hợp các mục tiêu nào đó.
Luật Đầu tƣ số 61/2020/QH14 ngày 17/06/2020 của Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tại Điều 3, khái niệm đầu tƣ đƣợc hiểu: “Đầu tƣ là việc nhà đầu tƣ bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tƣ”. Bản chất thuật ngữ “đầu tƣ” là sự bỏ ra, sự chi phí, sự hy sinh và hoạt động đầu tƣ là sự bỏ ra, sự hy sinh sự chi phí các nguồn lực (tiền, của cải vật chất, sức lao động) để tiến hành các hoạt động nào đó nhằm đạt đƣợc những kết quả lớn hơn (các chi phí đã bỏ ra) trong tƣơng lai (nhƣ thu về đƣợc số tiền lớn hơn số tiền đã bỏ ra, có thêm nhà máy, trƣờng học, bệnh viện, máy móc thiết bị, sản phẩm đƣợc sản xuất ra tăng thêm sức lao động bao gồm cả số lƣợng và trình độ chuyên môn nghiệp vụ và sức khoẻ). Hoạt động đầu tƣ cơ bản thực hiện bằng cách tiến hành xây dựng mới các TSCĐ đƣợc gọi là đầu tƣ XDCB. Xây dựng cơ bản là hoạt động có chức năng tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng các TSCĐ có tổ chức sản xuất và không có tổ chức sản xuất các ngành kinh tế thông qua các hoạt động xây dựng 12 Luan van mới, xây dựng mở rộng, xây dựng lại, hiện đại hóa hay khôi phục các TSCĐ.
Nhƣ vậy, đầu tƣ xây dựng cơ bản là một bộ phận của hoạt động đầu tƣ, đó là việc bỏ vốn để xây dựng mới, mở rộng hoặc cải tạo những công trình xây dựng nhằm mục đích phát triển, duy trì, nâng cao chất lƣợng công trình hoặc sản phẩm, dịch vụ trong một thời hạn nhất định. Vai trò của đầu tƣ xây dựng cơ bản Một là: Đầu tƣ XDCB từ nguồn NSNN là công cụ kinh tế quan trọng để Nhà nƣớc trực tiếp tác động đến quá trình phát triển KT- XH, điều tiết vĩ mô, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, giữ vững vai trò chủ đạo của nền kinh tế Nhà nƣớc bằng việc cung cấp các dịch vụ công cộng nhƣ hạ tầng KT –XH, an ninh quốc phòng. mà các thành phần kinh tế khác không muốn đầu tƣ, không đầu tƣ đƣợc; hoặc không đƣợc phép đầu tƣ, các dự án đầu tƣ từ NSNN đƣợc triển khai ở các vị trí quan trọng, then chốt nhất là đảm bảo cho nền KT - XH phát triển ổn định theo theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Nhìn trên giác độ toàn bộ nền kinh tế của đất nƣớc, đầu tƣ vừa tác động đến tổng cung, vừa tác động đến tổng cầu.
Đầu tƣ có mối quan hệ chặt chẽ với chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Kinh nghiệm của một số nƣớc trên thế giới cho thấy, nếu muốn tốc độ phát triển kinh tế cao thì phải tăng cƣờng đầu tƣ nhằm tạo ra sự phát triển ở khu công nghiệp và dịch vụ. Ngoài ra đầu tƣ còn có tác động giải quyết những mất cân đối về phát triển giữa các vùng lãnh thổ, xóa đói giảm nghèo, phát huy lợi thế so sánh về tài nguyên, địa thế, kinh tế chính trị.của những vùng có khả năng phát triển nhanh để làm đầu tàu cho các vùng khác. Hai là: Đầu tƣ XDCB có vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế bởi vì nó tạo ra các TSCĐ.
Đầu tƣ XDCB là hoạt động đầu tƣ để sản xuất ra của cải vật chất, đặc biệt là tạo ra cơ sở vật chất và kỹ thuật ban đầu cho xã hội. Tất cả các ngành kinh tế chỉ tăng nhanh khi có đầu tƣ XDCB, đổi mới 13 Luan van công nghệ, xây dựng mới để tăng năng suất, chất lƣợng và hiệu quả sản xuất. Đầu tƣ XDCB nhằm xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế, tạo điều kiện cho các tổ chức và cá nhân trong và ngoài nƣớc đầu tƣ mở rộng sản xuất, kinh doanh, thúc đẩy tăng trƣởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hƣớng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đầu tƣ XDCB sẽ tạo điều kiện để phát triển mới, đầu tƣ chiều sâu, mở rộng sản xuất ở các doanh nghiệp.
Đầu tƣ XDCB sẽ góp phần phát triển nguồn nhân lực, cải thiện cơ sở vật chất của giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, phát triển y tế văn hóa và các mặt xã hội khác. Đầu tƣ XDCB góp phần thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo, tạo việc làm, phát triển cơ sở hạ tầng, cải thiện điều kiện sống ở các địa phƣơng,vùng sâu, vùng xa. Từ đó đảm bảo tỷ lệ cân đối vùng miền, ngành nghề, khu vực và phân bổ hợp lý sức sản xuất, tận dụng lợi thế so sánh. Ba là: Đầu tƣ XDCB của Nhà nƣớc trong nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN với xuất phát điểm thấp nhƣ nƣớc ta hiện nay có một vai trò hết sức quan trọng, bởi vì vốn dành cho đầu tƣ XDCB của nhà nƣớc chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng vốn đầu tƣ XDCB của toàn xã hội.
Đầu tƣ XDCB của nhà nƣớc góp phần khắc phục những thất bại của thị trƣờng, tạo cân bằng trong cơ cấu đầu tƣ, giải quyết các vấn đề xã hội. Mặt khác XDCB của nhà nƣớc đƣợc tập trung vào những công trình trọng điểm, sử dụng vốn lớn có khả năng tác động mạnh đến đời sống KT – XH. Các giai đoạn của đầu tƣ xây dựng cơ bản Đầu tƣ XDCB theo dự án có thể chia thành 3 bƣớc cơ bản: (1) Giai đoạn chuẩn bị đầu tƣ, (2) Giai đoạn thực hiện đầu tƣ, (3) Giai đoạn đƣa vào khai thác và sử dụng. Tùy tính chất và qui mô của dự án mà các bƣớc trên có thể rút ngắn lại nhƣ: ở giai đoạn chuẩn bị đầu tƣ, đối với những dự án B và C thì có thể không cần bƣớc nghiên cứu cơ hội đầu tƣ và bƣớc nghiên cứu khả thi mà xây dựng luôn dự án khả thi, thậm chí chỉ cần lập báo cáo kinh tế kỹ 14 Luan van thuật đối với những dự án đã có thiết kế mẫu.4 Vốn đầu tƣ xây dựng cơ bản và vốn ngân sách nhà nƣớc Vốn đầu tƣ XDCB là toàn bộ những chi phí đã bỏ ra để đạt đƣợc mục đích đầu tƣ bao gồm chi phí cho việc khảo sát quy hoạch xây dựng, chi phí chuẩn bị đầu tƣ, chi phí thiết kế và xây dựng, mua sắm, lắp đặt máy móc thiết bị và các chi phí khác đƣợc ghi trong tổng dự toán.
Theo quy định tại Luật Đầu tƣ công số 39/2019/QH14: Vốn nhà nƣớc là từ những nguồn sau: (1) Vốn từ NSNN; (2) Vốn công trái quốc gia; (3) Vốn trái phiếu Chính phủ; (4) Vốn trái phiếu chính quyền địa phƣơng; (5) Vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và vốn vay ƣu đãi của các nhà tài trợ nƣớc ngoài; (6) Vốn tín dụng đầu tƣ phát triển của Nhà nƣớc; (7) Vốn từ nguồn thu để lại cho đầu tƣ nhƣng chƣa đƣa vào cân đối ngân sách nhà nƣớc; (8) Các khoản vốn vay khác của ngân sách địa phƣơng để đầu tƣ. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này chỉ tập trung vào vốn từ ngân sách nhà nƣớc (vốn đầu tƣ XDCB từ ngân sách nhà nƣớc trung ƣơng và vốn đầu tƣ từ ngân sách địa phƣơng) đƣợc phân cấp cho địa phƣơng quản lý.5 Đặc điểm đầu tƣ xây dựng cơ bản từ vốn ngân sách nhà nƣớc Thứ nhất, đầu tƣ XDCB từ NSNN chủ yếu là đầu tƣ xây dựng các công trình hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi vốn, hiệu quả kinh tế - xã hội do đầu tƣ những công trình này đem lại là rất lớn và có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng của từng địa phƣơng. Thứ hai, đầu tƣ XDCB từ NSNN thƣờng chiếm tỷ trọng vốn lớn nhất trong tổng đầu tƣ phát triển từ NSNN của cả nƣớc nói chung và một địa phƣơng nói riêng. Thứ ba, Chính phủ trung ƣơng hay chính quyền địa phƣơng tham gia trực tiếp vào quản lý toàn bộ quá trình đầu tƣ xây dựng các công trình thuộc nguồn vốn NSNN nhằm đảm bảo sự phù hợp với chiến lƣợc, qui hoạch và kế 15 Luan van hoạch phát triển kinh tế - xã hội.
Thứ tƣ, các công trình sử dụng vốn đầu tƣ XDCB từ NSNN phụ thuộc rất lớn vào qui mô và khả năng cân đối của ngân sách. Thứ năm, Vốn từ NSNN trong đầu tƣ XDCB đƣợc kiểm tra, kiểm soát chặt nhằm ngăn chặn tình trạng sử dụng không đúng mục đích, kém hiệu quả, lãng phí hoặc phổ biến là tham ô, tham nhũng, gây thất thoát NSNN. QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ ĐẦU TƢ XÂY DỰNG CƠ BẢN TỪ NGUỒN VỐN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CỦA CHÍNH QUYỀN CẤP HUYỆN. Khái niệm, mục tiêu Quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nƣớc là sự tác động của bộ máy nhà nƣớc vào quá trình đầu tƣ xây dựng cơ bản từ bƣớc chuẩn bị đầu tƣ đến thực hiện đầu tƣ nhằm đảm bảo hiệu quả sử dụng vốn ngân sách nhà nƣớc và thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội đã đặt ra.
Nhƣ vậy, mục tiêu của quản lý nhà nƣớc đối với hoạt động đầu tƣ xây dựng cơ bản từ nguồn ngân sách nhà nƣớc là nhằm đáp ứng các mục tiêu sau: Một là, thực hiện thành công các mục tiêu của chiến lƣợc phát triển KTXH trong từng thời kỳ của quốc gia và từng địa phƣơng.