Tổng quan nghiên cứu

Quản lý đầu tư công đóng vai trò then chốt trong việc hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững tại các địa bàn miền núi. Huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum sở hữu vị trí chiến lược ngã ba biên giới với 47 km đường biên tiếp giáp hai nước Lào và Campuchia, diện tích tự nhiên đạt 83.936 ha cùng quy mô dân số trên 55.387 người thuộc 17 dân tộc anh em. Trong giai đoạn 2014-2017, nguồn vốn ngân sách nhà nước và các nguồn vốn hợp pháp đã tài trợ thực hiện 334 dự án trên địa bàn với tổng mức vốn giải ngân đạt 376.225 triệu đồng. Các công trình này trực tiếp tạo động lực để tổng giá trị sản xuất năm 2017 của huyện chạm mốc 5.730 tỷ đồng, tăng trưởng 16,44% so với năm 2016.

Tuy nhiên, công tác quản lý nguồn vốn nhà nước tại địa phương bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Tình trạng quy hoạch treo, dự báo nguồn lực thiếu khả thi và phân bổ vốn dàn trải đã dẫn đến nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài. Điển hình trong năm 2017, chi đầu tư phát triển chỉ đạt 50,08 tỷ đồng, tương đương 77% dự toán giao.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Bùi Minh Nhật tập trung giải quyết bài toán: Đánh giá thực trạng quản lý đầu tư công tại huyện Ngọc Hồi giai đoạn 2013-2017 và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực phân bổ vốn cho những năm tiếp theo. Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc khi cung cấp căn cứ khoa học giúp tối ưu hóa hiệu suất sử dụng ngân sách, hướng đến mục tiêu giảm tỷ lệ nợ đọng xây dựng xuống dưới 5% và bảo đảm 100% dự án nhóm C hoàn thành đúng tiến độ cam kết.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết hàng hóa công cộng của kinh tế học phúc lợi, xác lập tính không cạnh tranh và không loại trừ trong tiêu dùng các công trình hạ tầng thiết yếu. Kết hợp với đó là lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế do Phan Huy Đường phát triển năm 2015, nhấn mạnh chức năng điều tiết, thẩm định và giám sát của bộ máy hành chính công đối với các hoạt động kinh tế. Đồng thời, tác giả vận dụng lý thuyết chu trình quản lý dự án của Lê Bảo năm 2015 nhằm phân tích toàn diện 4 giai đoạn cốt lõi: lập kế hoạch trung hạn, thẩm định kỹ thuật dự toán, kiểm soát thanh quyết toán và giám sát sau đầu tư.

Hệ thống khái niệm xuyên suốt công trình gồm:

  • Đầu tư công: Hoạt động chi tiêu vốn nhà nước vào các chương trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội theo Luật Đầu tư công số 49/2014/QH13.
  • Kế hoạch đầu tư công trung hạn: Công cụ điều tiết nguồn lực tài khóa có thời hạn 5 năm nhằm khắc phục tư duy phân bổ vốn ngắn hạn dàn trải.
  • Thẩm định dự án: Quá trình đánh giá tính khả thi kỹ thuật, hiệu quả kinh tế - xã hội và khả năng cân đối vốn theo Quyết định số 13/2017/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Kon Tum.
  • Quyết toán vốn dự án hoàn thành: Khâu kiểm tra tổng thể chi phí thực tế so với dự toán được duyệt nhằm triệt tiêu thất thoát tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được tổng hợp chi tiết từ Chi cục Thống kê huyện Ngọc Hồi, Kho bạc Nhà nước, Phòng Tài chính - Kế hoạch và các báo cáo kiểm toán giai đoạn 2013-2017.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập chính thức vào tháng 10 năm 2018 với tổng cỡ mẫu 150 phiếu khảo sát hợp lệ. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện khách quan cho toàn bộ các bên liên quan, bao gồm: 100 người dân thụ hưởng trực tiếp chiếm 66,7%, 20 doanh nghiệp nhà thầu thi công chiếm 13,3% và 30 cán bộ công chức quản lý nhà nước chiếm 20%.

Quy trình khảo sát trải qua 2 bước nghiêm ngặt: phỏng vấn thử nghiệm để chuẩn hóa công cụ đo lường và phát phiếu điều tra diện rộng sử dụng thang đo Likert 5 bậc điểm (từ mức 1: Hoàn toàn không đồng ý đến mức 5: Rất đồng ý). Dữ liệu được xử lý bằng kỹ thuật phân tích thống kê mô tả (Mean, Min, Max, Mode), phân tích chuỗi thời gian biến động vốn và kiểm định phương sai T-test. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp lượng hóa chính xác độ vênh trong đánh giá năng lực quản lý giữa cơ quan quản lý và các nhà thầu thi công.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thực hiện đầu tư công giai đoạn 2014-2017 đạt 334 dự án với số vốn giải ngân 376.225 triệu đồng, hoàn thành 99,4% so với kế hoạch vốn giao 378.527 triệu đồng (336 dự án). Mặc dù tỷ lệ giải ngân tổng thể đạt cao, cơ cấu phân bổ vốn qua từng năm còn thiếu ổn định, thể hiện qua việc chi đầu tư phát triển năm 2017 giảm 38% so với năm 2016.

Thứ hai, kết quả khảo sát thang đo Likert chỉ ra khoảng cách nhận thức rõ nét về chất lượng lập kế hoạch đầu tư công (biến CT1). Nhóm doanh nghiệp nhà thầu chỉ đánh giá ở mức trung bình 3,06 điểm (mức trung lập), trong khi nhóm cán bộ công chức tự đánh giá đạt 3,75 điểm (mức khá). Sự chênh lệch 0,69 điểm phản ánh thực tế kế hoạch vốn còn phân tán, danh mục dự án ưu tiên chưa bám sát nhu cầu thực tế của địa phương.

Thứ ba, năng lực chuyên môn của cán bộ công chức lập và phê duyệt chủ trương (biến CT3) bộc lộ sự yếu kém nghiêm trọng khi nhà thầu chỉ chấm 2,65 điểm với giá trị xuất hiện nhiều nhất Mode bằng 2 (mức yếu). Ngược lại, cán bộ quản lý tự chấm 3,51 điểm. Khoảng cách 0,86 điểm cho thấy khâu thẩm định hồ sơ kỹ thuật còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc phải điều chỉnh thiết kế nhiều lần trong quá trình triển khai.

Thứ tư, công tác kiểm soát thanh quyết toán và nợ đọng xây dựng cơ bản vẫn tồn đọng nhiều vướng mắc. Năm 2017, thu ngân sách huyện đạt 399,13 tỷ đồng (vượt 30,2% dự toán huyện giao), nhưng chi thường xuyên chiếm tỷ trọng lớn đạt 94% dự toán, làm thu hẹp biên độ vốn dành cho các công trình thanh quyết toán chuyển tiếp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các hạn chế trên xuất phát từ việc công tác khảo sát địa hình, khí hậu mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10 tại Ngọc Hồi chưa được tính toán kỹ trong hồ sơ dự toán ban đầu. Thêm vào đó, việc phân cấp ủy quyền quyết định đầu tư dự án nhóm C dưới 5 tỷ đồng theo Quyết định số 13/2017/QĐ-UBND tạo áp lực lớn lên năng lực chuyên môn của Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu của Nguyễn Minh Phong năm 2013 và Lê Bích Lan năm 2017, khẳng định rằng khi năng lực phân cấp quản lý cơ sở không theo kịp quy mô vốn thì rủi ro nợ đọng xây dựng cơ bản và chậm trễ nghiệm thu là tất yếu.

Về mặt trực quan hóa, toàn bộ sự đối lập trong nhận định giữa nhà thầu và cán bộ công chức có thể được mô tả sinh động qua biểu đồ cột nhóm kép thể hiện điểm số trung bình Likert của 4 biến quan sát CT1, CT2, CT3, CT4. Bên cạnh đó, một bảng ma trận luân chuyển dòng vốn theo 334 dự án sẽ làm nổi bật sự mất cân đối giữa chi đầu tư xây lắp và chi duy tu bảo dưỡng định kỳ trên địa bàn huyện.

Đề xuất và khuyến nghị

  • Hoàn thiện quy trình lập và thẩm định chủ trương đầu tư: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với Phòng Kinh tế và Hạ tầng xây dựng bộ tiêu chí chấm điểm ưu tiên dự án dựa trên quy hoạch phát triển kinh tế giai đoạn 2020-2025. Mục tiêu cắt giảm 100% các dự án không cân đối được nguồn vốn, thời gian hoàn thành quy chuẩn trong quý 2 năm 2020.

  • Chuẩn hóa năng lực chuyên môn và trách nhiệm công vụ: Ủy ban nhân dân huyện Ngọc Hồi phối hợp với Sở Nội vụ tổ chức đào tạo nghiệp vụ quản lý dự án cho 100% cán bộ thẩm định cấp huyện và xã. Đặt target nâng mức đánh giá năng lực chuyên môn từ 2,65 điểm lên trên 4,0 điểm theo thang đo Likert, thực hiện định kỳ hàng năm từ năm 2020 đến 2022.

  • Siết chặt kỷ luật tài khóa và dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản: Kho bạc Nhà nước huyện phối hợp các chủ đầu tư thực hiện quy trình giải ngân vốn điện tử, bảo đảm tỷ lệ giải ngân hàng năm đạt từ 95% đến 98% dự toán giao. Ban hành quy định xử lý dứt điểm 100% hồ sơ quyết toán tồn đọng trong vòng 6 tháng kể từ ngày nghiệm thu công trình.

  • Đẩy mạnh công tác giám sát cộng đồng và minh bạch thông tin: Ủy ban Mặt trận Tổ quốc huyện thiết lập cơ chế giám sát độc lập đối với 100% dự án hạ tầng nông thôn mới. Thực hiện thông báo công khai thiết kế và kế hoạch vốn trước 45 ngày thi công để người dân tại 8 xã, thị trấn trực tiếp tham gia kiểm tra chất lượng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Lãnh đạo và chuyên viên Ủy ban nhân dân cấp huyện, thị xã miền núi: Vận dụng khung phân tích thực tiễn để tái cấu trúc quy trình phân bổ vốn trung hạn 5 năm và nâng cao hiệu quả thẩm định các dự án nhóm C dưới 5 tỷ đồng.

  • Giám đốc doanh nghiệp xây dựng và ban quản lý dự án: Nắm bắt các tiêu chuẩn kiểm soát thanh quyết toán, tối ưu hóa quy trình lập hồ sơ dự thầu và chủ động phòng ngừa rủi ro chậm thu hồi vốn xây dựng cơ bản.

  • Giảng viên, học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính công: Khai thác bộ ngữ liệu sơ cấp 150 mẫu điều tra thực địa cùng phương pháp kiểm định độ vênh nhận thức để làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tương tự.

  • Cán bộ thanh tra, kiểm toán nhà nước và Mặt trận Tổ quốc: Sử dụng các bảng chỉ số và quy trình giám sát sau đầu tư làm cẩm nang kiểm tra tính minh bạch của 334 dự án công trên các địa bàn biên giới.

Câu hỏi thường gặp

Luật Đầu tư công năm 2014 đã thay đổi căn bản công tác quản lý vốn tại huyện Ngọc Hồi như thế nào?
Luật chuyển đổi phương thức quản lý từ kế hoạch vốn hàng năm sang kế hoạch đầu tư công trung hạn 5 năm. Điều này giúp địa phương kiểm soát tổng mức đầu tư của 334 dự án giai đoạn 2014-2017, chấm dứt việc phê duyệt dự án vượt quá khả năng cân đối ngân sách nhà nước.

Vì sao có sự chênh lệch lớn giữa đánh giá của nhà thầu và cán bộ quản lý về công tác lập kế hoạch?
Nhà thầu chấm 3,06 điểm vì họ trực tiếp chịu thiệt hại tài chính khi dự án chậm giải phóng mặt bằng hoặc thiếu vốn thi công. Trong khi đó, cán bộ quản lý chấm 3,75 điểm do chỉ đánh giá trên mức độ hoàn thành hồ sơ thủ tục hành chính theo quy định.

Nguyên nhân chính dẫn đến nợ đọng xây dựng cơ bản tại địa phương miền núi là gì?
Nguyên nhân chủ yếu do công tác dự báo nguồn thu ngân sách địa phương chưa sát thực tế. Minh chứng là năm 2017, chi đầu tư phát triển chỉ đạt 50,08 tỷ đồng (đạt 77% dự toán), khiến nhiều công trình hoàn thành không được bố trí đủ vốn thanh toán dứt điểm.

Quyết định 13/2017/QĐ-UBND tỉnh Kon Tum tác động ra sao đến việc quản lý dự án cấp huyện?
Quyết định phân cấp cho Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện quyền phê duyệt dự án nhóm C dưới 5 tỷ đồng và các chương trình mục tiêu quốc gia. Cơ chế này tăng tính chủ động nhưng tạo áp lực lớn lên năng lực thẩm định kỹ thuật của bộ máy cấp huyện khi điểm chuyên môn chỉ đạt 2,65/5.

Hoạt động giám sát đầu tư của cộng đồng tại huyện Ngọc Hồi được tổ chức thế nào?
Mặt trận Tổ quốc chủ trì thành lập Ban giám sát cộng đồng cho từng dự án, gửi thông báo trước 45 ngày cho chủ đầu tư. Cơ chế này bảo đảm quyền kiểm tra của 100/150 người dân đại diện cho 17 dân tộc, ngăn chặn thất thoát vật tư ngay tại công trường.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và đánh giá toàn diện thực trạng quản lý 334 dự án đầu tư công với tổng vốn 376.225 triệu đồng tại huyện Ngọc Hồi giai đoạn 2014-2017.
  • Chỉ ra các nút thắt cốt lõi gồm: phân bổ vốn dàn trải, năng lực thẩm định của cán bộ chỉ đạt 2,65 điểm theo đánh giá của nhà thầu, và tỷ lệ giải ngân chi đầu tư phát triển năm 2017 chỉ đạt 77% dự toán.
  • Đóng góp bộ dữ liệu thực chứng 150 mẫu khảo sát phân tầng, minh chứng khoa học cho sự vênh lệch nhận thức giữa cơ quan công quyền và các đơn vị thực thi dự án.
  • Thiết lập hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với các mốc thời gian 2020-2022 và chỉ số định lượng cụ thể nhằm nâng cao hiệu lực sử dụng ngân sách.
  • Các nhà quản lý đô thị và chính quyền địa phương cần khẩn trương áp dụng quy trình thẩm định kế hoạch trung hạn chuẩn hóa để tối ưu hóa nguồn lực tài khóa ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư.