Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2013 - 2017, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân ấn tượng 16,17%/năm, khẳng định vai trò trung tâm chính trị, kinh tế và khoa học - kỹ thuật của tỉnh. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế mạnh mẽ theo hướng tăng nhanh tỷ trọng thương mại - dịch vụ lên 70,51% và công nghiệp - xây dựng đạt 27,88% vào năm 2017 đã đặt ra yêu cầu cấp bách về chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, công tác đào tạo nghề trên địa bàn còn bộc lộ nhiều hạn chế khi tỷ lệ tuyển sinh trình độ cao đẳng nghề chỉ chiếm 6,49% trong tổng số 25.045 lao động được đào tạo suốt giai đoạn 5 năm.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi tập trung vào sự mất cân đối giữa hoạt động đào tạo của các cơ sở dạy nghề và nhu cầu tuyển dụng thực tế của doanh nghiệp. Mục tiêu nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý nhà nước về giáo dục nghề nghiệp, phân tích thực trạng quản lý đào tạo nghề tại 13 đơn vị hành chính gồm 9 phường và 4 xã trên địa bàn thành phố Tam Kỳ giai đoạn 2013 - 2017, từ đó xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước từ năm 2020.

Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách phân luồng, nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 56% năm 2013 lên 74% năm 2017, đồng thời hỗ trợ giảm nhanh tỷ lệ hộ nghèo toàn thành phố từ 3,82% xuống còn 1,21%. Kết quả nghiên cứu tạo tiền đề vững chắc nhằm xây dựng lực lượng lao động kỹ thuật chất lượng cao, phục vụ mục tiêu đưa thành phố Tam Kỳ phát triển đạt các tiêu chí đô thị loại I.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết quản lý nhà nước về kinh tế và lý thuyết phát triển nguồn nhân lực trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Lý thuyết quản lý kinh tế cung cấp nền tảng để xem xét các chức năng quản trị công gồm hoạch định, tổ chức bộ máy, chỉ đạo thực hiện và kiểm tra giám sát đối với lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp. Đồng thời, lý thuyết vốn nhân lực của Tổ chức Lao động Quốc tế khẳng định đào tạo nghề là phương thức trực tiếp nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu việc làm.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng các khái niệm nền tảng theo Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2014, phân định rõ giữa đào tạo nghề mới, đào tạo lại và bồi dưỡng nâng cao tay nghề. Để đánh giá điều kiện bảo đảm chất lượng, đề tài áp dụng khung tiêu chuẩn kiểm định theo Thông tư 15/2017/TT-BLĐTBXH của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội với 15 tiêu chuẩn khắt khe về cơ sở vật chất, bao gồm yêu cầu trang bị thiết bị đào tạo tối thiểu và nguồn học liệu thư viện với ít nhất 05 bản in cho mỗi đầu giáo trình được phê duyệt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn kết hợp hài hòa giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong mốc thời gian từ năm 2013 đến 2017. Dữ liệu thứ cấp bao gồm niên giám thống kê thành phố Tam Kỳ, báo cáo thường niên của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố, cùng các văn bản chỉ đạo của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp chọn mẫu phán đoán và chọn mẫu phân tầng. Cỡ mẫu khảo sát gồm 20 cán bộ quản lý phụ trách công tác đào tạo nghề và 130 người lao động tại 13 xã, phường với 10 phiếu cho mỗi địa bàn, toàn bộ 150 phiếu phát ra đều thu về kết quả hợp lệ đạt tỷ lệ 100%. Tác giả còn thực hiện phỏng vấn sâu 07 chuyên gia lãnh đạo cấp phòng và ban giám hiệu các trường nghề.

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả và thang đo khoảng 5 mức độ là nhằm lượng hóa chính xác các chỉ tiêu đánh giá từ 1 điểm tương ứng mức không tốt đến 5 điểm tương ứng mức rất tốt. Toàn bộ dữ liệu khảo sát được xử lý trên phần mềm chuyên dụng để tính toán các giá trị trung bình, độ biến thiên và phân tích so sánh liên thời gian, bảo đảm độ tin cậy khoa học cao cho các kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô tuyển sinh và đào tạo nghề có sự gia tăng nhanh chóng nhưng cơ cấu trình độ đào tạo còn chênh lệch sâu sắc. Tổng số lao động được đào tạo nghề giai đoạn 2013 - 2017 đạt 25.045 người, song trình độ sơ cấp và dạy nghề dưới 03 tháng chiếm tỷ lệ áp đảo 58,18% tương đương 14.572 người, trung cấp nghề đạt 8.848 người chiếm 35,33%, trong khi cao đẳng nghề chỉ có 1.625 người, chiếm tỷ trọng khiêm tốn 6,49%.

Thứ hai, công tác đào tạo nghề đã thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động và giải quyết việc làm vượt bậc. Tỷ lệ lao động qua đào tạo tăng liên tục từ 56% năm 2013 lên 65% năm 2015 và chạm mốc 74% vào năm 2017. Thành phố đã giải quyết việc làm thành công cho 23.191 lao động, nâng tỷ lệ lao động phi nông nghiệp lên 80,79% trên tổng lực lượng 81.142 người tham gia hoạt động kinh tế.

Thứ ba, công tác thực thi văn bản quy phạm pháp luật được đánh giá cao ở khâu triển khai chỉ đạo với điểm trung bình đạt 4,6/5 điểm và nội dung văn bản đạt 4,3/5 điểm. Tuy nhiên, tính phổ biến và khả năng lan tỏa của văn bản đến cơ sở chỉ đạt 4,05/5 điểm. Công tác thống kê, khảo sát nhu cầu học nghề tại các thôn và khối phố còn bộc lộ sai số lớn do đội ngũ điều tra viên kiêm nhiệm chưa được hỗ trợ kinh phí thỏa đáng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng mất cân đối trình độ xuất phát từ việc các cơ sở dạy nghề chủ yếu tổ chức đào tạo theo năng lực sẵn có thay vì bám sát đơn đặt hàng thực tế của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, tâm lý xã hội vẫn chuộng bằng cấp đại học khiến công tác tuyển sinh các lớp cao đẳng nghề gặp nhiều trở ngại. Khi so sánh với thực tiễn tại thành phố Đà Nẵng và thành phố Quảng Ngãi, mô hình quản lý của Tam Kỳ cũng gặp thách thức chung là mới chỉ tập trung quản lý đầu vào và tiến trình giảng dạy mà chưa kiểm soát chặt chẽ chất lượng đầu ra.

Về mặt trực quan, dữ liệu cơ cấu lao động được thể hiện rõ nét qua biểu đồ phân bổ ngành nghề với công nghiệp - xây dựng chiếm 40,90%, thương mại - dịch vụ chiếm 39,90% và nông - lâm - thủy sản chỉ còn 19,20%. Bảng thống kê thang đo 5 cấp độ cho thấy sự phân hóa rõ nét giữa nhận thức của cán bộ quản lý và người thụ hưởng chính sách. Kết quả này mang ý nghĩa quan trọng, chứng minh rằng nếu không thiết lập cơ chế liên kết ba bên gồm Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp thì nguy cơ lãng phí ngân sách và thiếu hụt thợ bậc cao sẽ tiếp tục gia tăng.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cơ cấu mạng lưới đào tạo nghề gắn với mô hình hợp tác ba bên. Ủy ban nhân dân thành phố Tam Kỳ phối hợp Sở Lao động - Thương binh và Xã hội xây dựng quy hoạch đào tạo theo đơn đặt hàng doanh nghiệp, đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đào tạo cao đẳng nghề lên mức 15% đến 20% trong giai đoạn 2020 - 2025. Doanh nghiệp sẽ đóng vai trò cung cấp xưởng thực hành và chuyên gia kỹ thuật, trong khi nhà trường đảm nhận giảng dạy lý thuyết chuyên sâu.

Thứ hai, thành lập Trung tâm dự báo nhu cầu nhân lực và thông tin thị trường lao động. Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội chủ trì chuẩn hóa quy trình điều tra cung cầu lao động tại 13 xã, phường, đảm bảo hoàn thành số hóa 100% dữ liệu việc làm trước năm 2022. Bố trí kinh phí phụ cấp và tập huấn kỹ năng điều tra thường niên cho đội ngũ cán bộ cơ sở nhằm loại bỏ sai lệch số liệu thống kê.

Thứ ba, chuẩn hóa và nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên dạy nghề. Triển khai kế hoạch bồi dưỡng giáo viên đạt chuẩn ba giỏi gồm giỏi lý thuyết, giỏi thực hành và giỏi sư phạm, phấn đấu đến năm 2023 có ít nhất 80% giáo viên tại các trường nghề trên địa bàn đạt chuẩn kỹ năng nghề quốc gia. Đồng thời, ban hành chính sách ưu đãi về tiền lương và hỗ trợ nhà ở để thu hút thợ bậc cao từ doanh nghiệp tham gia giảng dạy.

Thứ tư, siết chặt công tác thanh tra, kiểm tra và kiểm định chất lượng theo Thông tư 15/2017/TT-BLĐTBXH. Ủy ban nhân dân thành phố phối hợp cơ quan chuyên môn định kỳ kiểm tra 5 năm một lần đối với toàn bộ các cơ sở dạy nghề, kiên quyết thu hồi giấy phép hoạt động đối với các đơn vị không đảm bảo định mức trang thiết bị tối thiểu hoặc tỷ lệ người học có việc làm sau tốt nghiệp dưới 70%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cơ quan quản lý nhà nước: Lãnh đạo và chuyên viên thuộc Sở Lao động - Thương binh và Xã hội, Ủy ban nhân dân cấp quận, huyện, thành phố có thể khai thác hệ thống chỉ số quản lý thực chứng để xây dựng kế hoạch đào tạo nghề, phân bổ ngân sách đầu tư công hiệu quả và duy trì chỉ tiêu 74% lao động qua đào tạo bền vững.

Nhóm cơ sở giáo dục nghề nghiệp: Ban giám hiệu các trường cao đẳng, trung cấp và trung tâm giáo dục nghề nghiệp áp dụng bài học kinh nghiệm về thiết kế chương trình đào tạo theo tín chỉ mở, tận dụng cơ sở vật chất của doanh nghiệp để tiết kiệm từ 30% đến 40% chi phí đầu tư trang thiết bị thực hành kỹ thuật cao.

Nhóm cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư: Các hiệp hội doanh nghiệp tại các khu, cụm công nghiệp thành phố Tam Kỳ tham khảo khung chính sách hỗ trợ của tỉnh để chủ động tham gia liên kết đào tạo, tiếp cận các ưu đãi về mặt bằng, thuế và nhận nguồn cung nhân lực kỹ thuật đúng chuyên môn tuyển dụng.

Nhóm nhà nghiên cứu và học viên cao học: Giảng viên và học viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Quản lý công có thể sử dụng bộ dữ liệu khảo sát 150 mẫu tại 13 xã, phường cùng phương pháp tiếp cận đánh giá chính sách công làm tài liệu tham khảo giá trị cho các công trình nghiên cứu mở rộng.

Câu hỏi thường gặp

Thực trạng cơ cấu trình độ đào tạo nghề tại thành phố Tam Kỳ giai đoạn 2013 - 2017 có điểm gì nổi bật?

Tổng số tuyển sinh đạt 25.045 người nhưng mất cân đối lớn khi trình độ sơ cấp và dưới 03 tháng chiếm tới 58,18% với 14.572 học viên, trung cấp nghề đạt 35,33% với 8.848 người, trong khi cao đẳng nghề chỉ đạt 1.625 người, tương đương 6,49%.

Điểm nghẽn lớn nhất trong công tác quản lý đào tạo nghề tại địa phương là gì?

Công tác quản lý mới tập trung vào khâu đầu vào và tiến trình giảng dạy mà chưa kiểm soát được chất lượng đầu ra. Ngoài ra, việc khảo sát nhu cầu học nghề tại 13 xã, phường chưa sát thực tế do điều tra viên kiêm nhiệm thiếu kinh phí hỗ trợ.

Cán bộ quản lý cơ sở đánh giá ra sao về hệ thống văn bản pháp luật về đào tạo nghề?

Kết quả khảo sát 20 cán bộ cho thấy công tác ban hành và triển khai chỉ đạo đạt mức đánh giá cao 4,6/5 điểm, nội dung văn bản đạt 4,3/5 điểm, tuy nhiên khâu phổ biến và tuyên truyền sâu rộng chỉ đạt 4,05/5 điểm.

Mô hình liên kết ba bên Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp mang lại lợi ích cụ thể nào?

Mô hình này giúp tận dụng trang thiết bị hiện đại tại doanh nghiệp, giảm gánh nặng ngân sách mua sắm máy móc cho nhà trường và đảm bảo 23.191 lao động tốt nghiệp có việc làm ngay nhờ được đào tạo đúng vị trí tuyển dụng.

Tỷ lệ lao động qua đào tạo tác động thế nào đến mục tiêu giảm nghèo của thành phố?

Việc nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo từ 56% lên 74% trong giai đoạn 2013 - 2017 đã giúp chuyển dịch 80,79% lao động sang khu vực phi nông nghiệp, trực tiếp kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 3,82% xuống mức 1,21%.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận quản lý nhà nước về giáo dục nghề nghiệp gắn với quy luật cung cầu lao động trong nền kinh tế thị trường.
  • Phân tích chi tiết thực trạng đào tạo 25.045 lao động tại thành phố Tam Kỳ, chỉ rõ sự chuyển dịch cơ cấu việc làm với khu vực công nghiệp và dịch vụ chiếm trên 80%.
  • Chỉ ra hạn chế cốt lõi về chất lượng tuyển sinh khi cao đẳng nghề chỉ chiếm 6,49% và công tác dự báo nhu cầu thị trường còn lỏng lẻo.
  • Xác lập khung giải pháp đột phá thông qua cơ chế liên kết ba bên, chuẩn hóa giảng viên ba giỏi và siết chặt kiểm định theo Thông tư 15/2017/TT-BLĐTBXH.
  • Đóng góp luận cứ thực tiễn quan trọng giúp chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2020 - 2025.

Các cơ quan quản lý và cơ sở đào tạo cần khẩn trương phối hợp cùng cộng đồng doanh nghiệp triển khai ngay các giải pháp liên kết đào tạo theo địa chỉ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh cho nguồn nhân lực địa phương.