Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu về đào tạo và quản lý đào tạo ở các trường đại học 1. Những công trình nghiên cứu trên thế giới Có thể khẳng định, việc nghiên cứu về đào tạo và QLĐT ở các trường đại học được các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm nghiên cứu từ rất sớm. Đặc biệt, khi thế giới bước vào thời kỳ hiện đại, vấn đề này được nhiều tác giả nghiên cứu, đề cập dưới nhiều góc độ khác nhau và từng bước đảm bảo có tính hệ thống, khoa học, chuyên sâu.
Ngay trong những năm 80 của thế kỉ trước, tại “Diễn đàn giáo dục cho mọi người” [trích theo 26] do UNESCO tổ chức tại Dakar, Senegan tháng 4 năm 2000 đã đi vào phân tích và chỉ rõ 10 yếu tố cấu thành chất lượng giáo dục nói chung, ở các trường đại học nói riêng. Trong đó đề cập đến các yếu tố như: chất lượng của các điều kiện học tập, chất lượng ĐNGV và người hướng dẫn, sự bình đẳng học tập và các điều kiện đảm bảo sự bình đẳng này, chất lượng quản lý và các nhà quản trị, khai thác và ứng dụng CNTT. Đề cập đến khái niệm đào tạo, theo tác giả Polat trong cuốn sách “Distance learning theory and practice - Đào tạo từ xa lý luận và thực tiễn” [72] cho rằng: đào tạo được hiểu là "hoạt động cùng nhau có hướng đích của người dạy và người học mà trong đó thực hiện sự phát triển nhân cách, trình độ học vấn và mức độ giáo dục của nhân cách"; còn tác giả Cenzo & Robbins định nghĩa: “Đào tạo là tiến trình bao gồm những phương pháp được sử dụng tác động lên quá trình học tập nhằm nâng cao kiến thức và kỹ năng thực hành” [72]. Nghiên cứu chuyên sâu về lý thuyết đào tạo theo tín chỉ, trong bài viết “The credibility of the credit hour: History, use and shortcomings of the credit system - Độ tin cậy của giờ tín chỉ: Lịch sử, áp dụng và hạn chế của hệ thống tín chỉ” [128] tác giả Heffernan Jame cho rằng đào tạo theo hệ thống tín chỉ là xu hướng tất yếu của nền giáo dục hiện đại.
Dựa trên cơ sở đó, tác giả lần lượt đi vào luận giải quá trình hình thành của tín chỉ, các lý do hệ thống tín chỉ được áp dụng, lan rộng trong giáo dục đại học. Bên cạnh đó, tác giả đã hệ thống lại luan an 15 những ý kiến, quan điểm về những hạn chế của tín chỉ; đưa ra những cách thức giải quyết và những thay đổi cần thiết để tháo gỡ những hạn chế của đào tạo theo tín chỉ như: Sự cần thiết phải đưa ra các yêu cầu, cấu trúc chương trình và các nội dung liên quan đến công tác quản lý hành chính [128]. Cũng tiếp cận theo hướng nghiên cứu này, trong cuốn sách “Academic credit system in higher education - Hệ thống tín dụng học tập trong giáo dục đại học” [137] của tác giả Regel.O viết năm 1992 đã khẳng định đào tạo theo hệ thống tín chỉ có thể làm “vụn” kiến thức; giảm giá trị học thuật khi chấp nhận những trải nghiệm trong cuộc sống như các đơn vị tín chỉ; có thể “bóp méo” động cơ học tập và sự tiến bộ của người học khi mà sinh viên chỉ tập trung vào việc tích lũy tín chỉ để lấy bằng hơn là lợi ích của kiến thức. Đề cập dưới góc độ nghiên cứu một nội dung cụ thể trong đào tạo ở các trường đại học, tác giả Tanner trong cuốn sách nghiên cứu về “University training program - Chương trình đào tạo đại học” cho rằng chương trình đào tạo “là các kinh nghiệm học được hướng dẫn và kế hoạch hóa với các kết quả học tập được xác định trước và hình thành thông qua việc thiết lập kiến thức, kinh nghiệm một cách có hệ thống dưới sự hướng dẫn của nhà trường nhằm tạo ra người học sự phát triển liên tục về năng lực xã hội - cá nhân” [trích theo 34].
Chỉ ra các yếu tố cấu thành CTĐT, tác giả Albert, I, Oliver cho rằng bao gồm 4 yếu tố cơ bản đó là: Các môn học, các hoạt động, kinh nghiệm học tập, các dịch vụ và các hoạt động “ẩn”. Trong đó các môn học, hoạt động, kinh nghiệm học và các dịch vụ là những phần hiển nhiên của chương trình. Còn các khái niệm “ẩn” có thể là những giá trị văn hóa tổ chức của nhà trường, xã hội. Nghiên cứu về những vấn đề xung quanh đến QLĐT ở các trường đại học, năm 1980, nhà xã hội học người Mỹ Leonard Nadle đã đưa ra sơ đồ quản lý nguồn nhân lực để mô tả mối quan hệ và các nhiệm vụ của công tác quản lý nguồn nhân lực.
Theo ông, quản lý nguồn nhân lực gồm có 3 nhiệm vụ chính là: Phát triển nguồn nhân lực, sử dụng nguồn nhân lực và môi trường nguồn nhân lực. Do đó, đối với nhiệm vụ phát triển nguồn nhân lực thì QLĐT ở các nhà trường giữ vai trò quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến số lượng, chất lượng và cơ cấu của nguồn nhân lực mỗi quốc gia [trích theo 22, tr. luan an 16 Năm 1985, trong nghiên cứu về“Những vấn đề quản lý trường học” [118] của 3 tác giả Zimi P. được Trường Cán bộ Quản lý giáo dục biên soạn đã đi sâu nghiên cứu vấn đề lãnh đạo công tác giảng dạy và giáo dục trong nhà trường; đồng thời xem đây là khâu then chốt trong hoạt động quản lý của Hiệu trưởng.
Bên cạnh đó, các tác giả cũng đã tập trung vào nghiên cứu một số vấn đề về quản lý ở các đại học và nhấn mạnh: Đối với công tác đào tạo ở các trường đại học, để đào tạo được nguồn nhân lực tốt theo tiêu chuẩn nhất định thì mỗi nhà trường cần chăm lo xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giảng viên. Cán bộ lãnh đạo nhà trường phải biết lựa chọn đội ngũ giảng viên bằng nhiều nguồn khác nhau và bồi dưỡng họ trở thành những người tiêu biểu về mọi mặt [118]. Trong cuốn sách “Higher education staff development for the 21 st century - Phát triển đội ngũ nhân viên giáo dục đại học thế kỷ 21” [135], tác giả Mary Louise Kearney đã khẳng định việc đào tạo đội ngũ nhân viên chất lượng cao là trách nhiệm của giáo dục đại học. Theo đó, giáo dục đại học cần tập trung đào tạo nhân viên chất lượng cao trên các vấn đề: phong cách làm việc; kiến thức, kỹ năng chuyên môn; việc sử dụng công nghệ thông tin; kỹ năng giao tiếp… Để thực hiện được điều đó, các nhà trường đại học cần có kế hoạch tổng thể, quy trình quản lý và sự đầu tư thích hợp cho phát triển nguồn nhân lực trong quá trình phát triển nhà trường [135, tr.
Cũng trong cuốn sách này, tác giả Marco Antonio R. Diaz khẳng định: “Mục đích chính của một trường đại học là tạo ra và phổ biến kiến thức. Đó là quá trình phát triển quản lý với các điều khoản quản lý, các bước trong quy trình lập kế hoạch nguồn nhân lực cùng với quá trình quản lý khác nhằm thực hiện chiến lược phát triển nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường [135, tr. Nghiên cứu về quản lý CTĐT, trong cuốn sách “Curriculum: Foundations, Principles, and Issues - Chương trình học: Những cơ sở, nguyên tắc và chính sách xây dựng” [119] tác giả Allan C.Ornstein đã khẳng định việc xây dựng CTĐT ở các trường ĐH&CĐ phù hợp với xu hướng phát triển của thực tiễn là vấn đề quan trọng ở mọi quốc gia nhằm nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực.
Dựa trên quan điểm này, trong nghiên cứu, tác luan an 17 giả đã đưa ra những cơ sở để xây dựng chương trình, các nguyên tắc xây dựng chương trình, các bước phát triển, các chính sách và khuynh hướng phát triển chương trình. Theo tác giả, việc lựa chọn nội dung giảng dạy thường dựa vào các tiêu chí cơ bản như sau: 1) Về ý nghĩa, nội dung phải có ý nghĩa đối với nhu cầu và lợi ích của người học và của xã hội. 2) Về tiện ích, nội dung phải thực sự hữu dụng trong cuộc sống của người học. 3) Về hiệu lực, nội dung phải chính xác và cập nhật liên tục.
4) Về sự phù hợp, nội dung phải phù hợp với trình độ nhận thức và tâm sinh lí của người học. 5) Về tính khả thi, nội dung phải phù hợp với bối cảnh thực tế về môi trường giáo dục, điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước và vai trò của chính phủ [119]. Đánh giá toàn diện việc phát triển nhà trường dựa trên các nhân tố của QTĐT, trong cuốn sách của 2 tác giả là B. Ellison về “School Development Planning - Kế hoạch phát triển nhà trường” [123] xuất bản năm 1992 đã chỉ rõ việc phát triển ĐNGV là một bộ phận, nội dung quan trọng trong phát triển nguồn nhân lực của nhà trường.
Theo đó, các tác giả đã phân tích 10 yếu tố đảm bảo cho sự cạnh tranh về chất lượng đào tạo của mỗi nhà trường là chương trình học, việc dạy và học; nguồn nhân lực; phúc lợi cho học sinh và sinh viên; cơ sở vật chất; nguồn tài chính; hồ sơ học sinh và marketing; cơ cấu và các cách thức quản lý; cơ chế quản lý và đánh giá nội bộ; sự quan tâm của cộng đồng, xã hội; xây dựng thông tin chiến lược qua việc điều tra [123]. Đề cập dưới góc độ nghiên cứu chuyên sâu về QLĐT theo hướng tiếp cận đảm bảo chất lượng trong các cơ sở giáo dục đại học, hai tác giả là Van Vught F.F trong cuốn sách “Quality Management and Quality Assurance in European Higher Education” [142] đã chỉ ra các thành tố đảm bảo chất lượng bao gồm: 1) Cơ quan đánh giá chất lượng bên ngoài có trách nhiệm xây dựng các quy trình và cách thức đánh giá cho các cơ sở giáo dục đại học sử dụng trong thiết kế cơ chế đảm bảo chất lượng; 2) Tự đánh giá cấp trường dựa trên các quy trình và mẫu biểu đã được cơ quan phối hợp đánh giá chất lượng đưa ra; 3) Đoàn thẩm định đồng nghiệp tiến hành các cuộc làm việc với các Bộ môn/Khoa/ Trường để thảo luận báo cáo tự đánh giá của cơ sở giáo dục đại học và tìm hiểu thêm những vấn đề liên quan thông qua gặp luan an 18 trực tiếp các đối tượng khác nhau trong cơ sở giáo dục đại học, đề xuất ý kiến đánh giá và kiến nghị nâng cao chất lượng; 4) Công khai kết quả làm việc của đoàn thẩm định đồng nghiệp và kết luận đánh giá; 5) Phối hợp kết quả đánh giá chất lượng với cung cấp tài chính cho các cơ sở giáo dục đại học [142].