Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THỰC HIỆN DÂN CHỦ CƠ SỞ Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Dân chủ, dân chủ ở cơ sở, Quy chế dân chủ ở cơ sở là vấn đề được Đảng, Nhà nước, các ban ngành và các nhà khoa học, những người làm công tác lý luận quan tâm ở những góc độ, khía cạnh khác nhau. Tại đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, vấn đề dân chủ được Đảng ta đưa vào trong phần XII của Báo cáo chính trị với tiêu đề: “Phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, dân chủ xã hội chũ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân” [16, trang 165]. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn lần thứ XIII Đảng Cộng sản Việt Nam, về tầm nhìn và định hướng phát triển, nội dung định hướng phát triển đất nước giai đoạn 2021 - 2030, ý thứ 9 nêu: “Thực hành và phát huy rộng rãi dân chủ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ và vai trò chủ thể của nhân dân; phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc; củng cố, nâng cao niềm tin của nhân dân, tăng cường đồng thuận xã hội; tiếp tục đổi mới tổ chức, nội dung, phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội” [17, trang 332].
Một số sách xuất bản, đề tài nghiên cứu: Năm 2000, tác giả Dương Xuân Ngọc xuất bản cuốn sách “Quy chế thực hiện dân chủ ở cấp xã - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" [25]. Trong công trình nghiên cứu của mình, các tác giả đã làm sáng rõ bản chất của vấn đề dân chủ, vai trò của việc mở rộng quyền làm chủ của nhân dân; đặc điểm của Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở, nội dung thực hiện Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở. Năm 2001, Bộ Nội vụ xuất bản tài liệu “Hướng dẫn triển khai Quy chế dân chủ cơ sỏ” [9]. Đây là bộ tài liệu rất có giá trị cho các địa phương trong quá trình triển khai Quy chế thực hiện dân chủ ở cơ sở theo tinh thần của Chỉ thị 30/CT - 7 TW về thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở của Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng ta đã ban hành ngày 18 tháng 2 năm 1998.
Năm 2001, trong cuốn sách của mình “Dân chủ và tập trung dân chủ - lí luận và thực tiễn” [33], tác giả Nguyễn Tiến Phồn đã nêu rõ những thành tựu và hạn chế trong nhận thức và cả những khuyết tật trong xây dựng và thực hiện nền dân chủ Xã hội chủ nghĩa ở nước ta trong thực tiễn. Năm 2002, trong cuốn sách “Dân chủ và việc thực hiện QCDC ở cơ sở” [1], tác giả Lương Gia Ban và các cộng sự đã tập trung làm rõ ý nghĩa, tầm quan trọng cả về mặt lí luận lẫn thực tiễn, cùng với thực trạng của việc thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở trong tình hình hiện nay của nước ta. Năm 2005, trong công trình nghiên cứu của mình “Một số giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động của Mặt trận tổ quốc ở xã” [37], tác giả Đỗ Duy Thường trên cơ sở phân tích lí luận và thực thực của vấn đề nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng hoạt động của Mặt trận tổ quốc ở xã hiện nay. Các giải pháp được tác giả đề xuất một cách cụ thể, rõ ràng.
Đây được coi là nguồn thông tin,tư liệu hết sức có ý nghĩa để các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu cả về lí luận, thực trạng và giải pháp thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở. Năm 2007, trong cuốn sách “Dân chủ và dân chủ cơ sở ở nông thôn trong tiến trình đổi mới” [7], tác giả Hoàng Chí Bảo đã nghiên cứu, luận giải sâu sắc về lí luận và thực tiễn một số vấn đề xã hội phức tạp hiện nay là tâm lí làng xã, ảnh hưởng và tác động của nó đối với việc thực hiện và phát huy dân chủ hiện nay. Năm 2009, trong luận văn thạc sĩ của mình “Vai trò của Mặt trận tổ quốc Việt Nam tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân” [23], tác giả Phạm Thu Hương đã hệ thống hóa những vấn đề lí luận cơ bản về vai trò của Mặt trận tổ quốc Việt Nam tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân; nghiên cứu, đánh giá thực trạng về vai trò của Mặt trận tổ quốc Việt Nam tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân, trên cơ sở đó, tác giả đề ra những phương hướng, giải pháp phát huy vai trò của Mặt trận tổ quốc Việt Nam tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân ở nước ta hiện nay. 8 Đề tài khoa học cấp bộ "Phát huy vai trò của Mặt trận tổ quốc trong việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở" của Mặt trận tổ quốc [25] đã được triển khai dưới dạng đề án để đáp ứng nhu cầu chỉ đạo thực tiễn của Mặt trận tổ quốc Trung ương và hướng dẫn công tác hàng ngày của Mặt trận tổ quốc cơ sở trong việc tham gia thực hiện quy chế trên cơ sở kết quả tổng kết 15 năm việc thực hiện Quy chế dân chủ.
Đề tài này đã bước đầu giải quyết những vấn đề sau: quan điểm của Đảng ta đối với việc Mặt trận tổ quốc tham gia thực hiện Quy chế dân chủ, thực trạng 15 năm Mặt trận tổ quốc tham gia thực hiện quy chế và một số giải pháp và kiến nghị nhằm phát huy vai trò của Mặt trận tổ quốc trong việc thực hiện Quy chế dân chủ. Bên cạnh những công trình, sách đã được công bố, xuất bản, chúng ta có thể kể đến những bài báo được đăng tải trên các Tạp chí Khoa học như: Năm 2000, trong bài viết “Kết quả thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, vấn đề đặt ra và một số giải pháp” [30], tác giả Dương Xuân Ngọc - Lưu Văn An đã nêu lên những kết quả bước đầu của việc thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, đồng thời nêu lên những vấn đề cần giải quyết cùng những giải pháp cụ thể để tiếp tục thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở. Năm 2013, trong bài viết của mình “Nâng cao sự lãnh đạo của các tổ chức cơ sở Đảng thực hiện hiệu quả dân chủ cơ sở” [39], tác giả Dương Trung Ý đề cập đến các giải pháp nhằm nâng cao vai trò và năng lực của các tổ chức cơ sở Đảng trong việc phát huy dân chủ cơ sở. Các công trình nghiên cứu kể trên đã đi sâu nghiên cứu về việc thực hiện Quy chế dân chủ gắn với tăng cường hệ thống chính trị ở cơ sở nói chung, ở cấp xã nói riêng.
ở đấy, các tác giả cũng chỉ ra phương hướng và giải pháp nhằm đảm bảo thực hiện Quy chế dân chủ ở xã, phường. Tuy nhiên, ít có công trình nào nghiên cứu về thực hiện dân chủ cơ sở trong các cơ quan và nhất là chưa có công trình, bài viết nào đi sâu nghiên cứu về thực hiện dân chủ trong hoạt động cơ sở giáo dục công lập. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Dân chủ Khái niệm "dân chủ" có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp "demos", nghĩa là nhân dân và "kratos" - quyền lực.
"Demokratia" có nghĩa là quyền lực của nhân dân. Như vậy, dân chủ là một thể chế do dân làm chủ và dân chủ trước hết là chế độ chính trị trong đó quyền lực tối cao thuộc về nhân dân, do nhân dân thực thi, tự bản thân thực thi hoặc thông qua các đại biểu mà mình bầu ra. Dân chủ gồm có dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Dân chủ trực tiếp là hình thức dân chủ với những thiết chế, quy chế để người dân thảo luận và biểu quyết những vấn đề chung của cộng đồng.
Dân chủ đại diện là hình thức dân chủ trong đó nhân dân cử ra (chủ yếu bằng bầu cử) người thay mặt mình nắm giữ quyền lực NN. Còn có dân chủ bán trực tiếp là hình thức dân chủ thông qua các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức nghề nghiệp. của các tầng lớp nhân dân. Dân chủ có dân chủ tư sản và dân chủ XHCN.
Đặc trưng của dân chủ XHCN là quyền dân chủ của công dân không ngừng được mở rộng trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của nhà nước, của xã hội mà cơ bản nhất là dân chủ về kinh tế. Trên lĩnh vực chính trị- xã hội, quyền tham gia quản lý NN của dân và các đoàn thể nhân dân ngày càng được mở rộng về phạm vi, về độ sâu và phong phú đa dạng về các hình thức. Dân chủ có thể hiểu là một cách thức và những điều kiện kèm theo để mọi người dân tham gia bình đẳng vào các công việc chính trị, kinh tế, xã hội với vai trò là người chủ xã hội. Khi một người nông dân cầm lá phiếu đi bầu cử một cách tự nguyện để lựa chọn một cách tự do người đại biểu của mình trong HĐND xã - có nghĩa là quyền dân chủ về chính trị được thực hiện.
Khi các hộ nông dân được tham gia ý kiến vào việc quy hoạch đất đai, xây dựng cơ sở hạ tầng làng xã, v. và những ý kiến này được lắng nghe, trở thành quyết định và hành động của Chính quyền và nhân dân xã có nghĩa là các hộ nông dân thực hiện một cách thực sự quyền dân chủ trong đời sống kinh tế của làng, xã. Khi người dân đặt ra những yêu cầu đòi hỏi chính quyền có các giải pháp nhằm cải 10 thiện chất lượng y tế, giáo dục, vệ sinh môi trường, trật tự an ninh xã hội - đây cũng là lúc người dân đang thực hiện quyền làm chủ của mình. Chủ nghĩa Mác - Lênin đã chỉ rõ [19]: Dân chủ không phải là sản phẩm của tự nhiên, cũng không phải là bẩm sinh, càng không phải là tặng phẩm của giới siêu nhân nào đó, mà là kết quả của quá trình đấu tranh trong trường kỳ lịch sử nhân loại vì sự tiến bộ, văn minh.
Do đó, đứng trên quan điểm phát triển biện chứng xem xét thì dân chủ là một giá trị nhân văn mang tính nhân loại. Mỗi bước tiến của dân chủ phản ánh bước tiến về quyền con người. Dân chủ phát triển càng cao, quyền con người càng được khẳng định; tự do, bình đẳng trong xã hội càng cao.