Chương 1 Cơ sở của quản lý công nghệ Trang 13/57 CHƯƠNG 2 MÔI TRƯỜNG CÔNG NGHỆ Sau khi học xong chương này, sinh viên cần hiểu được các nội dung sau: - Hiểu được khái niệm môi trường công nghệ quốc gia, phương pháp xác định chỉ số môi trường công nghệ. - Hiểu được cơ sở hạ tầng kinh tế và cơ sở hạ tầng công nghệ của quốc gia. - Hiểu được các yếu tố ảnh hưởng tới môi trường công nghệ ở các nước phát triển. Liên hệ Việt Nam.
- Hiểu được vai trò và vị trí của đội ngũ khoa học công nghệ trong quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá ở Việt Nam. Khái quát về môi trường công nghệ 2. Tại sao phải nghiên cứu môi trường công nghệ Việc nghiên cứu môi trường công nghệ có ý nghĩa to lớn và thiết thực vì thông qua việc nghiên cứu mà chúng ta biết được môi trường đó hỗ trợ hay hạn chế việc phát triển khoa học công nghệ của một khu vực, một quốc gia hay một đơn vị. Từ đó người ta soạn thảo và ban hành những chính sách ở tầm vĩ mô và vi mô để thay đổi môi trường nhằm hỗ trợ môi trường công nghệ phát triển.
Việt Nam đang trên đà phát triển và xây dựng các chính sách nên việc nghiên cứu môi trường công nghệ lại càng có ý nghĩa thực tiễn. Khái niệm môi trường công nghệ quốc gia Môi trường công nghệ là một trong các yếu tố để lý giải các vấn đề nảy sinh trong quá trình phát triển công nghệ như hiệu quả của việc chuyển giao công nghệ, hiệu quả sử dụng cùng một công nghệ ở các nước khác nhau, sự không đồng đều về trình độ công nghệ của các quốc gia và các khu vực khác nhau trên thế giới. Vì thế mà môi trường công nghệ giữ một vai trò quan trọng đối với sự phát triển công nghệ. Vây, môi công nghệ của một quốc gia là khung cảnh quốc gia, trong đó diễn ra các hoạt động của công nghệ.
Nó bao gồm các yếu tố có tác dụng thúc đẩy hay kìm hãm quá trình phát triển công nghệ. Môi trường công nghệ nó tác động mạnh mẽ và tỷ lệ thuận với trình độ công nghệ. Đối với các đang phát triển thì môi trường công nghệ thấp hơn so với các nước phát triển do các nguyên nhân sau: - Sự tích luỹ kiến thức khoa học và công nghệ còn non kém. - Thiếu các nhà khoa học và kỹ thuật giỏi do chậm áp dụng các thể chế giáo dục hiện đại và tình trạng lạc hậu trong giáo dục, cộng với tình trạng "chảy máu chất xám" sang các nước phát triển.
- Các chính sách liên quan đến khoa học và công nghệ chưa được quan tâm đúng mức do chưa nhận thức được ảnh hưởng của khoa học và công nghệ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội. Chương 2 Môi trường công nghệ Trang 14/ 57 - Các hệ thống phát triển khoa học và công nghệ như giáo dục đào tạo, phổ biến kiến thức, hoạt động nghiên cứu & triển khai thiếu hiệu quả. - Cấu trúc xã hội chưa hiện đại kèm theo lối sống và cách tư duy thiếu khoa học và bất hợp lý. Cơ sở hạ tầng công nghệ Cơ sở hạ tầng công nghệ đối với sự phát triển công nghệ có tầm quan trọng tương tự như cơ sở hạ tầng kinh tế đối với sự phát triển kinh tế, song giữa chúng có những điểm khác nhau: Cơ sở hạ tấng kinh tế Cơ sở hạ tầng công nghệ - Hệ thống năng lượng.
- Nền tảng tri thức về khoa học. - Hệ thống cấp thoát nước. - Các cơ quan nghiên cứu và triển khai. - Hệ thống nhà xưởng, văn phòng.
- Nhân lực khoa học và công nghệ. - Hệ thống thông tin liên lạc. - Chính sách khoa học và công nghệ. - Hệ thống giao thông vận tải.
- Nền văn hoá công nghệ quốc gia.1 Nền tảng tri thức về khoa học công nghệ * Tri thức khoa học - công nghệ: - Tri thức khoa học là những hiểu biết được tích luỹ một cách hệ thống nhờ hoạt động nghiên cứu khoa học. Để tạo ra được tri thức, con người cần tìm tòi để biết nó là cái gi? phương pháp để tạo ra và hiểu được nó. Nghiên cứu khoa học bao gồm: Nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và triển khai. * Vai trò của tri thức khoa học công nghệ: - Đối với các nước phát triển với nền tảng tri thức khoa học đã tạo ra nền công nghệ phát triển.
-Đối với các nước đang phát triển sự yếu kém của nền công nghệ là kết quả tất yếu của nền khoa học kém phát triển. - Như vây, khoa học và công nghệ có mối quan hệ hữu cơ với nhau, không tách rời nhau, cùng tác động lẫn nhau và cùng thúc đẩy nhau phát triển. Nhà khoa học Nhà công nghệ Cung cấp kiến thức Rút ngắn thời gian Phương tiện, công cụ Công nghệ mới Xã hội Mô tả mối quan hệ hữu cơ giữa khoa học và công nghệ Chương 2 Môi trường công nghệ Trang 15/ 57 Để xây dựng nền tảng tri thức khoa học, đối với các nước đang phát triển cần có chiến lược đúng đắn để tích luỹ và nâng cao tri thức, có kế hoạch sử dụng tốt các tri thức đang có, củng cố và nâng cao nguồn tri thức đó. Các cơ quan nghiên cứu & triển khai * Khái niệm R&D - Theo tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), "Nghiên cứu và triển khai là một công việc sáng tạo, được tiến hành một cách có hệ thống nhằm tăng cường cơ sở kiến thức và sử dụng các kiến thức đó để tạo ra các ứng dụng mới".
- Nghiên cứu và triển khai ( NC & TK) bao gồm hai giai đoạn: Giai đoạn nghiên cứu hình thành do nhu cầu thực tiễn hoặc do kết quả của nghiên cứu khoa học cơ bản, nghiên cứu trong giai đoạn này là nghiên cứu ứng dụng. Giai đoạn triển khai dựa vào các nguyên lý và giải pháp của nghiên cứu ứng dụng để đưa ra các hình mẫu với nghiên cứu các tham số khả thi, giai đoạn này gọi là triển khai kỹ thuật, tiếp đó tiến hành nghiên cứu các khả thi khác như về tài chính, kinh tế, môi trường, xã hội,…vv. Sau đó sản phẩm được giới thiệu ra thị trường. Sức ép của nhu cầu Thị Kỹ thuật Marketing trường Nguyên lý, giải pháp Sức đẩy của tri thức Khả thi kĩ thuật Khả thi khác Nghiên cứu Triển khai Mô tả quá trình nghiên cứu triển khai - Các cơ quan nghiên cứu và triển khai bao gồm các viện nghiên cứu, các trường đại học, các cơ sở hỗ trợ sản xuất, thử nghiệm, các trung tâm tư liệu, thông tin, các trung tâm tính toán.Các cơ quan nghiên cứu và triển khai được coi là một nhà máy đặc biệt chuyên sản xuất một loại sản phẩm đặc biệt, đó là các công nghệ mới.
* Vai trò của nghiên cứu triển khai - Hoạt động NC & TK sẽ tạo ra công nghệ mới là cơ sở để đổi mới công nghệ. Sự đổi mới công nghệ cho phép tạo ra sự tăng trưởng kinh tế theo hàm số mũ. Vì thế ở các nước phát triển vai trò của NC & TK rất được chú trọng. - Đối với các nước đang phát triển, việc nhập các công nghệ tiên tiến từ các nước phát triển sẽ có thể thu hẹp khoảng cách về công nghệ.
Nhưng nếu không có hoạt động NC & TK sẽ không đánh giá và lựa chọn được công nghệ thích hợp, thậm chí không thể tiếp thu và thích nghi công nghệ đã nhập khẩu.3 Nhân lực khoa học công nghệ * Khái niệm: Chương 2 Môi trường công nghệ Trang 16/ 57 - Nhân lực khoa học và công nghệ bao gồm các nhà khoa học, các kỹ sư và các nhân viên kỹ thuật trong các cơ quan NC & TK trong các tổ chức cơ sở, các nhà doanh nghiệp, các nhà hoạch định chính sách khoa hoc và công nghệ. * Vai trò của nhân lực khoa học và công nghệ - Nhân lực khoa học công nghệ có tầm quan trọng đặc biệt vì nó tạo nên đội ngũ có trình độ để có thể tự phát triển công nghệ, đồng thời chúng giữ vai trò trung tâm trong quá trình phát triển. Các nhà khoa học thì nghiên cứu, đưa ra ý tưởng và giải pháp công nghệ, còn nhân lực kỹ thuật thì triển khai ý tưởng thành các bản vẽ thiết kế, chế tạo. - Nhân lực khoa học công nghệ có sự khác biệt giữa các nước phát triển và đang phát triển như sau: Nhân lực Các nước Các nước đang phát phát triển triển - Các nhà sáng chế và đổi mới - Các kỹ sư và các nhà quản lý 70-80% 20% - Các kỹ thuật viên - Công nhân lành nghề - Công nhân không qua đào tạo 20-30% 80% - Đối với Việt Nam để đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước thì cần xây dựng chiến lược đào tạo, dự báo nhu cầu và sử dụng hợp lý nhân lực khoa học công nghệ ở hiện tại và tương lai.
Chính sách khoa học công nghệ * Khái niệm - Chính sách khoa học và công nghệ là một hệ thống các mục tiêu và biện pháp nhằm phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ quốc gia. Nó bao gồm các văn bản pháp luật, thể chế từ định hướng chiến lược cho đến các khía cạnh cụ thể của mọi hoạt động kinh tế, xã hội nhằm đạt được các mục tiêu phát triển khoa học - công nghệ và phối hợp các mối quan hệ trong quá trình phát triển khoa học - công nghệ. - Ví dụ: Chính sách khuyến khích phát triển công nghệ ở Việt Nam là miễn giảm thuế đầu tư vào nghiên cứu triển khai, giảm thuế đối với các công nghệ có hàm lượng chất xám cao và các chế độ bảo hộ mậu dịch khác. * Xây dựng chính sách khoa học-công nghệ - Có thể xây dựng chính sách khoa học-công nghệ theo ba cấp: cấp định hướng chiến lược, cấp lập kế hoạch và cấp thực hiện.
+ Cấp định hướng chiến lược: Hầu hết các nước tập trung các cố vấn chình trị cao cấp, các chuyên gia hàng đầu để xác định chiến lược, thứ tự ưu tiên phát triển kính tế-xã hội quốc gia. + Cấp lập kế hoạch là các bộ ngành. Ở đây các chương trình khoa học-công nghệ được hoạch định theo chỉ dẫn của cấpđịnh hướng chiến lược. + Cấp thực hiện: Các chuyên gia, cán bộ kỹ thuật ở cơ sở, ở các viện NC & TC biến các chương trình thành hiện thực thông qua các đề tài khoa học.
Chương 2 Môi trường công nghệ Trang 17/ 57 2.