CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHI ĐẦU TƯ XÂY DỰNG CƠ BẢN TẠI KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Tổng quan về đầu tư xây dựng cơ bản và chi đầu tư xây dựng cơ bản 1. Khái niệm và phân loại 1. Khái niệm Đầu tư là việc huy động các nguồn lực, bao gồm cả nhân lực và vật lực hiện có để thực hiện một hoạt động cụ thể nhằm mục tiêu thu được kết quả trong tương lai lớn hơn các nguồn lực đã bỏ ra.
Kết quả thu được thông qua hoạt động đầu tư có thể là tài sản trí tuệ hay là tài sản vật chất Xây dựng cơ bản là các hoạt động nhằm tạo ra các tài sản cố định có năng lực sản xuất và phục vụ nhất định như: khảo sát, thiết kế, xây lắp,…XDCB được thực hiện thông qua nhiều hình thức: xây dựng mới, cải tạo, mở rộng, hiện đại hóa hay khôi phục tài sản cố định cho nền kinh tế. XDCB là hoạt động phức tạp, thường được thực hiện qua các dự án đầu tư và sản phẩm của là các công trình xây dựng, kết cấu hạ tầng. Theo đó, hoạt động ĐTXDCB được hiểu là quá trình bỏ vốn để tiến hành các hoạt động xây dựng mới, mở rộng, hoặc cải tạo những công trình xây dựng, kết cấu hạ tầng nhằm mục đích phát triển, duy trì, nâng cao chất lượng các tài sản cố định trong nền kinh tế. Do vậy, đầu tư XDCB gồm tất cả các chi phí liên quan đến dự án bao gồm: chi phí cho việc khảo sát quy hoạch xây dựng, chi phí chuẩn bị đầu tư, chi phí thiết kế và xây dựng, mua sắm, lắp đặt máy móc thiết bị và các chi phí khác được ghi trong tổng dự toán Như vậy, đầu tư xây dựng cơ bản từ NSNN là một dạng đầu tư công, chính vì vậy, việc thực hiện phải được đảm bảo quản lý chặt chẽ suốt toàn bộ quá trình, tuân thủ theo đúng chế độ, chính sách, pháp luật của Nhà nước đã ban hành, hướng đến mục tiêu nhà nước mong muốn, đồng thời sử dụng có hiệu quả và tiết kiệm nguồn ngân sách Quốc gia.
Trong quá trình đầu tư này, KBNN đóng vai trò quan trọng là chốt chặng cuối cùng của NSNN trước khi tiền được đưa ra khỏi quỹ của Nhà nước. Khái niệm vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước: Vốn đầu tư XDCB từ NSNN là khoản vốn ngân sách được Nhà nước dành cho đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội không có khả năng thu hồi và các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của Luật Ngân sách. Đây là 4 nguồn vốn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng đầu tư phát triển của nền kinh tế, kiến tạo nên nhiều công trình, mang lại năng lực sản xuất cho nền kinh tế. Phân loại - Phân loại theo nguồn vốn: + Vốn trong nước: Vốn NSNN dành để chi cho đầu tư phát triển, chủ yếu để đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế -xã hội không có khả năng thu hồi vốn, cho cho các chương trình mục tiêu quốc gia, dự án nhà nước và các khoản chi đầu tư phát triển khác theo quy định của pháp luật.
+ Vốn ngoài nước: Là nguồn tài chính do các cơ quan chính thức của chính phủ hoặc của các tổ chức quốc tế viện trợ cho các nước đang phát triển theo 2 phương thức: viện trợ không hoàn lại và viện trợ có hoàn lại (tín dụng ưu đãi). - Phân loại theo tính chất đầu tư kết hợp nguồn vốn đầu tư: + Vốn đầu tư từ nguồn ngân sách tập trung: Là vốn đầu tư cho các dự án bằng nguồn vốn đầu tư phát triển thuộc NSNN do các cơ quan trung ương và địa phương quản lý: các nguồn ngân sách tập trung như nguồn cân đối ngân sách địa phương, nguồn sử dụng đất, nguồn xổ số, nguồn hỗ trợ có mục tiêu. + Vốn sự nghiệp có tính chất đầu tư: là vốn NSNN thuộc nhiệm vụ chi thường xuyên cho các hoạt động sự nghiệp kinh tế mang tính chất đầu tư như duy tu, bảo dưỡng, sửa chữa các công trình giao thông, nông nghiệp, thủy lợi, ngư nghiệp, lâm nghiệp và các chương trình quốc gia, dự án Nhà nước. - Phân loại theo cấp ngân sách: + Vốn đầu tư thuộc ngân sách trung ương: là vốn đầu thuộc NSNN do các Bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc chính phủ, các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước quản lý.
+ Vốn đầu tư thuộc ngân sách địa phương: là vốn đầu tư NSNN do các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và các quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh quản lý. Đặc điểm Đầu tư XDCB là một nhu cầu cần thiết đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia. Thông qua đầu tư XDCB nhà đầu tư tạo ra những tài sản cố định, cơ sở vật chất mới cho nền kinh tế. Đầu tư XDCB đòi hỏi một lượng vốn lớn, nhưng lượng 5 vốn này không được cấp phát ổn định hàng năm vì nhu cầu và mức độ đầu tư XDCB phụ thuộc vào số dự án và mức độ đầu tư cho các dự án trong năm, phụ thuộc vào khả năng huy động nguồn vốn của Nhà nước.
Vốn đầu tư XDCB có đặc điểm sau: - Vốn đầu tư XDCB từ NSNN gắn với hoạt động của NSNN nói chung và hoạt động chi NSNN nói riêng, gắn với quản lý và sử dụng vốn theo phân cấp về chi NSNN cho đầu tư phát triển. Do đó, việc hình thành, phân phối , sử dụng và thanh quyết toán nguồn vốn này phải được thực hiện chặt chẽ theo luật định, được Quốc hội phê chuẩn và các cấp chính quyền phê duyệt hàng năm. - Vốn đầu tư XDCB từ NSNN được sử dụng chủ yếu để đầu tư cho các công trình dự án không có khả năng thu hồi vốn và công trình hạ tầng được NSNN cấp theo quy định của Luật NSNN và các luật khác. Việc đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn vốn phải mang tình toàn diện trên cơ sở đánh giá tác động cả về kinh tế, xã hội và môi trường.
- Vốn đầu tư XDCB từ NSNN gắn với các quy trình đầu từ và các dự án, các chương trình đầu tư được Nhà nước quy định rất chặt chẽ từ khâu chuẩn bị đầu tư, thực hiện dự án đến khâu kết thúc đầu tư, nghiệm thu công trình đưa vào khai thác sử dụng. Việc sử dụng nguồn vốn này đòi hỏi phải gắn với quá trình thực hiện và quản lý các dự án đầu tư với các khâu liên hoàn khác nhau như quy trình quy hoạch, khảo sát thiết kế, chuẩn bị đầu tư, thực hiện dự án, kết thúc dự án. Các dự án XDCB từ NSNN có thể được hình thành dưới nhiều hình thức khác nhau như: + Các dự án về điều tra, khảo sát để lập quy hoạch như các dự án quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế -xã hội vùng lãnh thổ, ngành, quy hoạch xây dựng đô thị và nông thôn, quy hoạch ngành được Chính phủ cho phép. + Dự án đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, như đường giao thông, mạng lưới điện, hệ thống cấp nước,.
+ Dự án cho vay của Chính phủ để đầu tư vào phát triển một số ngành nghề, lĩnh vực hay sản phẩm. + Dự án hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư vào các lĩnh vực cần có sự tham gia của Nhà nước theo quy định của pháp luật. - Vốn đầu tư XDCB từ NSNN rất đa dạng. Căn cứ tính chất, nội dung, đặc điểm của từng giai đoạn trong quá trình đầu tư XDCB mà phân thành các loại vốn: Vốn thực hiện các dự án quy hoạch, vốn chuẩn bị đầu tư, vốn thực hiện đầu tư.
Vốn đầu tư 6 XDCB từ NSNN có thể được sử dụng cho đầu tư xây mới hoặc sửa chữa lớn; xây dựng kết cấu hạ tầng hoặc mua sắm thiết bị Nguồn hình thành vốn đầu tư XDCB từ NSNN bao gồm cả nguồn bên trong và bên ngoài quốc gia. Nguồn bên trong quốc gia chủ yếu là từ thuế và các khoản thu khác của NSNN như bán tài nguyên, cho thuê tài sản quốc gia, thu từ các hoạt động kinh doanh khác. Nguồn từ bên ngoài chủ yếu từ nguồn vay nước ngoài, hỗ trợ phát triển chính thức ODA và một số nguồn khác. Chủ thể sử dụng nguồn vốn đầu tư XDCB từ NSNN rất đa dạng, bao gồm tất cả các cơ quan Nhà nước, các tổ chức trong nước và các tổ chức nước ngoài, nhưng trong đó đối tượng sử dụng nguồn vốn này chủ yếu vẫn là các cơ quan Nhà nước.
Vai trò Đầu tư XDCB từ NSNN có vai trò quan trọng, tùy vào điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia mà mỗi nước có thể dành ra một tỷ lệ khác nhau cho vốn đầu tư XDCB trong tổng chi ngân sách.Tại Việt Nam, trong những năm gần đây thường dành từ 25% - 30% tổng chi ngân sách nhà nước để chi cho đầu tư XDCB. Đối với Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ phát triển kinh tế và tăng trưởng thì vai trò của vốn đầu tư XDCB như sau: Một là: đầu tư XDCB từ NSNN là công cụ kinh tế quan trọng để Nhà nước tác động đến việc xây dựng và phát triển cơ sở vật chất hạ thầng chung cho đất nước như giao thông, thủy lợi, các công trình cơ sở hạ tầng khác. Vốn đầu tư XDCB từ NSNN góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế quốc dân, thúc đẩy được năng lực sản xuất, tăng năng suất lao động, tăng thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm xã hội. Hai là, vốn đầu tư XDCB từ NSNN góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, hình thành những ngành mới, tăng cường chuyên môn hóa và phân công lao động xã hội.
Chẳng hạn như để chuyển dịch mạnh cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH đến năm 2025, Đảng và Nhà nước chủ trương tập trung vốn đầu tư vào những ngành, lĩnh vực trọng điểm mũi nhọn như giao thông vận tải đường bộ, đường sắt cao tốc, đầu tư vào một số ngành công nghệ cao,. Thông qua việc phát triển kết cấu hạ tầng để tạo môi trường thuận lợi, tạo sự lan tỏa đầu tư và phát triển kinh doanh, thúc đẩy phát triển xã hội. 7 Ba là, vốn đầu tư XDCB từ NSNN có vai trò định hướng những hoạt động đầu tư trong nền kinh tế.