CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC CẤP XÃ 1. Cơ sở lý luận về quản lý cán bộ, công chức cấp xã 1. Khái quát về cán bộ, công chức cấp xã 1. Khái niệm Theo khoản 1 Điều 4 Luật Cán bộ, công chức năm 2008.
Cán bộ là công dân Việt Nam, được bầu cử, phê chuẩn, bổ nhiệm giữ chức vụ, chức danh theo nhiệm kỳ trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, ở tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh), ở huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (sau đây gọi chung là cấp huyện), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh trong cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên nghiệp và trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội (sau đây gọi chung là đơn vị sự nghiệp công lập), trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước; đối với công chức trong bộ máy lãnh đạo, quản lý của đơn vị sự nghiệp công lập thì lương được bảo đảm từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật. Cán bộ xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã) là công dân Việt Nam, được bầu cử giữ chức vụ theo nhiệm kỳ trong Thường trực Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân, Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy, người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội; công chức cấp xã là công dân Việt Nam được tuyển dụng giữ một chức danh chuyên môn, nghiệp vụ thuộc Ủy ban nhân dân cấp xã, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. 6 Theo quy định tại Điều 4 của Luật cán bộ, công chức số 22/2008/QH12, ngày 13 tháng 11 năm 2008, có thể hiểu: Cán bộ, công chức cấp xã là công dân Việt Nam, trong biên chế, được hưởng lương từ ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật, do được bầu để giữ chức vụ, hoặc được tuyển dụng giao giữ chức danh chuyên môn nghiệp vụ thuộc ủy ban nhân dân cấp xã.
Đặc điểm Cán bộ, công chức cấp xã thường có những đặc điểm chung như: - Là công dân của xã đó; - Được bầu cử, tuyển dụng qua thi tuyển hoặc xét tuyển; - Được phê chuẩn, bổ nhiệm vào ngạch, chức danh theo nhiệm kỳ hoặc gắn với vị trí việc làm nhất định; - Hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Như vậy, ngoài những đặc điểm chung giống như mọi cán bộ công chức thì cán bộ, công chức cấp xã còn có một số đặc điểm khác mang tính đặc thù như: + Là những người trực tiếp tiếp xúc và giải quyết các công việc hằng ngày của nhân dân và là cầu nối trực tiếp của hệ thống chính quyền nhà nước với nhân dân, thực hiện hoạt động quản lý nhà nước trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh trật tự, an toàn xã hội ở địa phương theo thẩm quyền được phân cấp, đảm bảo cho các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước được triển khai thực hiện trong cuộc sống. + Các công việc quản lý nhà nước ở cơ sở thường đa dạng và luôn đan xen các mối quan hệ lợi ích; do đó đòi hỏi công chức chính quyền cấp xã là “người làm dâu trăm họ”, họ phải giải quyết công việc của địa phương đảm bảo đúng quy định của nhà nước, nhưng cũng phải hợp lòng dân. + Đa phần công chức chính quyền cấp xã là người địa phương, chỉ có một số ít là người của địa phương khác hoặc được cấp trên tăng cường về.
Vì vậy, họ là những người thường am hiểu rất rõ những đời sống kinh tế, tâm tư, nguyện vọng, nét sinh hoạt văn hoá, phong tục, tập quán, lối sống của người 7 dân trên địa bàn. Điều này tạo sự thuận lợi cho công chức chính quyền cấp xã thực hiện quản lý nhà nước và giải quyết tốt các vấn đề phát sinh trên địa bàn. Tuy nhiên, giữa họ với những người dân địa phương thường có mối quan hệ huyết thống, quan hệ dòng tộc hay quê hương, làng, bản; các mối quan hệ này ít nhiều chi phối đến hoạt động thực thi công vụ của công chức, nhất là trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân - cộng đồng - Nhà nước. + Hoạt động thực thi công vụ của công chức cấp xã mang tính đa dạng, phức tạp.
Họ phải giải quyết tất cả các công việc trong đời sống xã hội ở địa phương, mang tính thường xuyên để đảm bảo quyền và lợi ích chính đáng của người dân. Tuy nhiên, đội ngũ công chức chính quyền cấp xã phần lớn là những người trưởng thành từ hoạt động phong trào của địa phương hoặc được tuyển dụng nhưng không đạt chuẩn về trình độ chuyên môn nên hầu hết công chức chính quyền cấp xã chưa được đào tạo bài bản, đặc biệt là các xã miền núi, biên giới, hải đảo. Vì vậy, công chức chính quyền cấp xã sau khi được tuyển dụng thì phải cử đi đào tạo và đào tạo lại nên năng lực thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước của đội ngũ này còn nhiều hạn chế. Thực tế cho thấy, một bộ phận công chức chính quyền cấp xã thiếu những kiến thức chuyên môn nghiệp vụ hoặc không am hiểu, thành thạo mọi kỹ năng cần thiết cho hoạt động công vụ và một bộ phận công chức chính quyền cấp xã có thái độ ứng xử chưa phù hợp với công việc.
Hiện nay, trình độ của công chức cấp xã đã từng bước được nâng lên. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập về trình độ văn hoá, nhận thức, năng lực thực thi công vụ; một số công chức chính quyền cấp xã làm việc chủ yếu dựa trên kinh nghiệm được truyền từ các thế hệ đi trước hoặc một số công chức trẻ có trình độ chuyên môn nhưng chưa có nhiều kinh nghiệm trong thực tiễn nên cũng gặp không ít khó khăn khi xử lý các tình huống xảy ra trong công việc. Tất cả những điều trên đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng và hiệu quả thực hiện quản lý nhà nước ở địa phương. Theo quy định tại Điều 61 của Luật 8 Cán bộ năm 2008, thì cán bộ, công chức cấp xã gồm những chức vụ, chức danh sau, cụ thể: - Với cán bộ cấp xã: a) Bí thư, Phó Bí thư Đảng uỷ; b) Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân; c) Chủ tịch, Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân; d) Chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; đ) Bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh; e) Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam; g) Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam (áp dụng đối với xã, phường, thị trấn có hoạt động nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và có tổ chức Hội Nông dân Việt Nam); h) Chủ tịch Hội Cựu chiến binh Việt Nam.
- Theo khoản 13 Điều 1 Luật sửa đổi năm 2019 Công chức cấp xã gồm: a) Trưởng Công an; b) Chỉ huy trưởng Quân sự; c) Văn phòng - thống kê; d) Địa chính - xây dựng - đô thị và môi trường (đối với phường, thị trấn) hoặc địa chính - nông nghiệp - xây dựng và môi trường (đối với xã); đ) Tài chính - kế toán; e) Tư pháp - hộ tịch; g) Văn hóa - xã hội. Công chức cấp xã do cấp huyện quản lý. Vai trò cán bộ, công chức cấp xã Cán bộ, công chức cấp xã vừa đảm nhận vai trò của người cán bộ công chức nói chung, vừa có vai trò riêng đặc biệt quan trọng. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác -Lênin đã từng chỉ rõ cao vai trò quan trọng của người cán bộ: "Trong lịch sử chưa hề có một giai cấp nào giành được quyền thống trị, nếu nó không đào tạo ra được hàng ngũ của mình những lãnh tụ chính trị, những đại biểu tiền phong có đủ khả năng tổ chức và lãnh đạo phong trào".
9 Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi vấn đề cán bộ là vấn đề then chốt. Người khẳng định: "Cán bộ là những người đem chính sách của Đảng, của Chính phủ giải thích cho dân chúng hiểu rõ và thi hành, đồng thời đem tình hình của dân chúng báo cáo cho Đảng, Chính phủ hiểu rõ để đặt chính sách cho đúng". Hồ Chí Minh cũng không cực đoan cho rằng cán bộ chỉ toàn tính tốt, Người cũng không cho rằng cán bộ là nhân tố quyết định tất cả, mà "Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhân dân, còn vai trò quyết định của cán bộ là ở chỗ nhận thức được để đi trước, làm gương, lãnh đạo.197) Vai trò hết sức quan trọng của cán bộ đối với sự nghiệp cách mạng còn thể hiện ở chỗ: nếu thiếu họ thì không có cách mạng, mục tiêu đề ra không thể hoàn thành, cán bộ có vai trò quyết định đối với công việc "Cán bộ là cái gốc của mọi công việc", “Muôn việc thành công hoặc thất bại đều do cán bộ tốt hay kém”. Cán bộ, công chức có vị trí, vai trò quan trọng đối với cơ quan, tổ chức.
Cán bộ, công chức là thành viên, phần tử cấu thành tổ chức bộ máy. Cán bộ, công chức có quan hệ mật thiết với tổ chức và quyết định mọi sự hoạt động của tổ chức. Hiệu quả hoạt động trong tổ chức, bộ máy phụ thuộc vào cán bộ. Cán bộ, công chức tốt sẽ làm cho bộ máy hoạt động nhịp nhàng, cán bộ, công chức kém sẽ làm cho bộ máy tê liệt "Cán bộ là cái dây chuyền của bộ máy.
Nếu dây chuyền không tốt, không chạy thì động cơ dù tốt, dù chạy toàn bộ máy cũng tê liệt" [10, tr. Đảng ta luôn coi trọng công tác cán bộ, đặc biệt là thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Đảng nhận định: "Cán bộ là nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng gắn liền với vận mệnh của Đảng, của chế độ, là khâu then chốt trong công tác xây dựng Đảng" (6.tr34) Vốn quý nhất của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta là cán bộ.