phần mở đầu, kết luận, danh mục viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của Luận văn đƣợc kết cấu thành 03 chƣơng, bao gồm: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý nhà nƣớc về an toàn thực phẩm. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý nhà nƣớc về an toàn thực phẩm trên địa bàn Thành phố Tam Kỳ. Chƣơng 3: Các giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý nhà nƣớc về ATTP trên địa bàn Thành phố Tam Kỳ. 10 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Khái niệm về quản ý nhà nƣớc Khái niệm quản ý Để nghiên cứu khái niệm “Quản lý nhà nƣớc”, trƣớc hết ta làm rõ khái niệm “quản lý”. Từ khi xã hội loài ngƣời đƣợc hình thành, hoạt động tổ chức, quản lý đã đƣợc quan tâm. Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công lao động nhằm đạt hiệu quả cao hơn.
Đó là hoạt động giúp ngƣời đứng đầu tổ chức phối hợp sự nỗ lực của các thành viên trong nhóm, trong cộng đồng nhằm đạt đƣợc mục tiêu đề ra (Phan Huy Đƣờng (2017)). Quản lý là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học, vì vậy trên mỗi lĩnh vực khoa học thì xuất hiện khái niệm quản lý khác nhau dƣới các góc độ riêng. Quản lý là hoạt động có mục đích của chủ thể quản lý hƣớng tới đối tƣợng quản lý nhằm tổ chức và điều hành mọi hoạt động của đối tƣợng quản lý để thực hiện mục tiêu mà chủ thể quản lý đặt ra. Đứng trên góc độ xã hội thì “Quản lý là sự tác động có kế hoạch, sắp xếp tổ chức, chỉ huy, điều khiển, hƣớng dẫn, kiểm tra của các chủ thể quản lý đối với hoạt động xã hội, để chúng phát triển phù hợp với quy luật và đạt tới mục đích đã đề ra của tổ chức, đúng ý chí của nhà quản lý (Phan Huy Đƣờng (2017)) Theo Phạm Hồng Thái – Nguyễn Thị Minh Hà (1/2017) “Quản lý là sự tác động chỉ đạo lên một hệ thống hay một quá trình dựa trên những quy luật, 11 định luật hay những nguyên tắc tƣơng ứng nhằm đảm bảo cho quá trình hay hệ thống máy vận động theo ý muốn của ngƣời quản lý”.
Như vậy, quản lý là sự điều khiển, chỉ đạo một hệ thống hay một quá trình, căn cứ vào những quy luật, định luật hay nguyên tắc tương ứng cho hệ thống hay quá trình đó vận động theo đúng ý muốn của người quản lý nhằm đạt được mục đích đã đề ra từ trước. Khái niệm quản ý nhà nƣớc Quản lý nhà nƣớc xuất hiện cùng với sự xuất hiện của Nhà nƣớc. Nhà nƣớc là thiết chế quyền lực công, đại diện cho toàn thể nhân dân quản lý mọi mặt của đời sống xã hội. Nhà nƣớc có những quyền lực đặc biệt, nắm giữ những công cụ thực hiện quyền lực đặc biệt, đảm bảo quyền lợi cho giai cấp thống trị và quyền lợi của toàn xã hội.
Do đó, QLNN là một lĩnh vực quản lý đặc biệt. Đó là loại quản lý gắn liền với hệ thống cơ quan thuộc bộ máy quyền lực của nhà nƣớc, gắn liền với việc sử dụng quyền lực nhà nƣớc- một loại quyền lực đặc biệt. Theo Phan Huy Đƣờng (2017)) “QLNN là hoạt động có tổ chức bằng pháp quyền của bộ máy nhà nƣớc để điều chỉnh các quá trình xã hội, hành vi của công dân và mọi tổ chức xã hội, chính trị, khoa học, văn hóa, xã hội nhằm giữ gìn thể chế chính trị, trật tự xã hội và phát triển xã hội theo những mục tiêu đã định”. Theo Luật Hành chính Việt Nam qui định “QLNN là sự tác động của chủ thể mang quyền lực nhà nƣớc đến các đối tƣợng quản lý nhằm thực hiện chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nƣớc”.
Như vậy, QLNN là sự tác động của chủ thể mang tính quyền lực nhà nước lên các đối tượng quản lý của nhà nước, được sử dụng quyền lực nhà nước để điều chỉnh các quan hệ xã hội để đạt được mục tiêu và chức năng mà nhà nước đề ra. Khái niệm quản ý nhà nƣớc về an toàn thực phẩm Khái niệm về thực phẩm Từ khi con ngƣời xuất hiện Trái Đất, thực phẩm là nhu cầu tất yếu, là yếu tố rất quan trọng đối với việc duy trì sự sống và hơn hết là một tiêu chí đánh giá sự phát triển của nhân loại. Hiện nay có rất nhiều nghiên cứu về thực phẩm, từ đó nhiều khái niệm đã đƣợc đƣa ra. Theo cách hiểu thông thƣờng, Thực phẩm (hay còn đƣợc gọi là thức ăn) là bất kỳ vật phẩm nào có thành phần bao gồm các chất: chất bột (cacbohydrat), chất béo (lipit), chất đạm (protein), hoặc nƣớc,… mà con ngƣời hay động vật có thể ăn hay uống đƣợc, với mục đích cơ bản là thu nạp các chất dinh dƣỡng nhằm nuôi dƣỡng cơ thể hay vì sở thích.
Theo quan điểm quy phạm đạo đức trong thƣơng mại quốc tế về thực phẩm thì “Thực phẩm” đƣợc định nghĩa là bất kỳ chất đã đƣợc chế biến, sơ chế hay ở dạng nguyên liệu, đƣợc dùng làm thực phẩm và kể cả các loại đồ uống, kẹo cao su và chất bất kỳ đƣợc dùng trong sản xuất, chuẩn bị hay chế biến “thực phẩm”, không bao gồm m phẩm, thuốc lá hay các chất chỉ đƣợc dùng làm thuốc chữa bệnh1. “Thực phẩm” chính là sản phẩm mà con ngƣời ăn, uống ở dạng tƣơi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm không bao gồm m phẩm, thuốc lá và các chất sử dụng nhƣ dƣợc phẩm2. Như vậy, có thể hiểu, Thực phẩm là những sản phẩm nhằm phục vụ cho nhu cầu ăn, uống của con người ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến thông qua việc sản xuất, đánh bắt, hái lượm, nuôi trồng bằng những phương pháp khác nhau.
Thực phẩm là nguồn cung cấp năng lượng, nước và các chất dinh dưỡng để con người duy trì sự tồn tại và vận động của cơ thể. 1 Theo Tiêu chuẩn Quốc gia TCVN 5520:2009 (CAC/RCP 20-1979, REV.1-1985) 2 Theo Khoản 20, Điều 2, Luật ATTP số 55/2010/QH12 ngày 17/06/2010, Quốc hội khóa XII 13 Khái niệm an toàn thực phẩm An toàn thực phẩm (food safety) là một khái niệm khoa học có nội dung rộng hơn khái niệm vệ sinh thực phẩm, nó đƣợc hiểu nhƣ khả năng không gây nguy hại của thực phẩm đối với con ngƣời. Nguyên nhân gây nguy hại đối với con ngƣời có thể là do các tác nhân vi sinh vật, các chất hóa học hay các yếu tố vật lý. Khả năng gây nguy hại đến con ngƣời không chỉ ở chính thực phẩm mà còn do quá trình thu hoạch, chế biến, bảo quản,… ATTP luôn đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong mọi thời đại và ở mọi quốc gia, đƣợc tiếp cận với thực phẩm an toàn là quyền cơ bản của mỗi con ngƣời.
Do đó, khi đề cập về vấn đề ATTP có rất nhiều cách giải thích khác nhau. An toàn thực phẩm là việc bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng ngƣời sử dụng, bảo đảm thực phẩm không bị hỏng, không chứa các tác nhân vật lý, hóa học, sinh học hoặc tạp chất quá giới hạn cho phép, không phải sản phẩm của động vật, thực vật bị bệnh có thể gây hại cho sức khỏe ngƣời sử dụng (Vụ Thị trƣờng trong nƣớc - Bộ Công thƣơng (2018)). Đây là khái niệm khá đầy đủ, tuy nhiên tính khái quát chƣa cao Theo Liên minh Châu Âu, ATTP là những biện pháp và điều kiện cần thiết để kiểm soát các mối nguy và để đảm bảo sự phù hợp của thực phẩm có ý định dùng làm thực phẩm cho con ngƣời. Với khái niệm này cho thấy một khi thực phẩm bị coi là không an toàn nếu nó gây tổn hại đến ngƣời tiêu dùng của con ngƣời.
Tại Việt Nam, ATTP đƣợc hiểu một cách khái quát nhƣng nó chứa đựng đầy đủ những nội dung cốt lõi của vấn đề ATTP “ATTP là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con ngƣời”. Một cách giải thích ngắn gọn nhƣng lại nói lên đƣợc ATTP là những cách thức, biện 14 pháp để đảm bảo thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con ngƣời3. Hiện nay, để nói lên tình trạng không đảm bảo an toàn của thực phẩm, chúng ta đƣợc tiếp cận với các khái niệm “thực phẩm bẩn” hay “thực phẩm không an toàn”. Tuy nhiên, xét trên góc độ khoa học thì nghĩa của hai cụm từ này khác nhau.
Thực phẩm bẩn chủ yếu đƣợc sử dụng để nói đến quá trình sản xuất, chế biến và phân phối không đảm bảo vệ sinh, vì vậy, để giải quyết thực phẩm bẩn cần khắc phục các yếu tố về điều kiện vệ sinh trong quá trình sản xuất và phân phối trƣớc khi đƣa vào tiêu thụ. Thực phẩm không an toàn là một khái niệm rộng hơn, ngoài các yếu tố nêu trên còn phải kể đến sự xuất hiện của các chất, các vi sinh vật gây hại trong thực phẩm với một hàm lƣợng đủ để gây ảnh hƣởng đến sức khỏe con ngƣời. Không thể chỉ giải quyết thực phẩm không an toàn bằng việc nâng cao vệ sinh nhƣ thực phẩm bẩn, vì các yếu tố không an toàn nằm ngay bên trong của nguyên vật liệu đƣợc sử dụng đầu vào của quá trình sản xuất. Như vậy, có thể hiểu, ATTP là một hệ thống những nguyên tắc và điều kiện được đưa ra thực hiện nhằm đảm bảo thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng của con người.
Hệ thống các nguyên tắc và điều kiện này không chỉ bao gồm các tiêu chuẩn về điều kiện vệ sinh của thực phẩm, của dụng cụ, vật liệu bao gói, các quy định quy trình, quy chuẩn kỹ thuật mà còn là các biện pháp để đảm bảo thực phẩm không xảy ra các vấn đề do vi khuẩn, hóa chất, tình trạng vật lý hay nguy cơ nhiễm bệnh gây ra trong suốt quá trình nuôi trồng, sản xuất, chế biến, kinh doanh, bảo quản, vận chuyển và sử dụng thực phẩm. 3 Khoản 1, Điều 2, Luật ATTP năm 2010 15 Tầm quan trọng của an toàn thực phẩm Đối với con ngƣời Trƣớc hết, thực phẩm là một nhu cầu tất yếu, là điều kiện cần phải có để duy trì sự sống của con ngƣời. Thực phẩm là nguồn cung cấp chất dinh dƣỡng cho sự phát triển của cơ thể, tạo ra năng lƣợng giúp cho cơ thể hoạt động và làm việc hiệu quả, không những thế còn có tác dụng ngăn ngừa bệnh tật cũng nhƣ giảm sự khó chịu do biến chứng của các loại bệnh.