Chương 1: Cơ sở lý thuyết 1.1 Hóa chất và các đặc tính của hóa chất Theo Công ước của International Labour Organization (tổ chức lao động quốc tế ILO) về an toàn trong sử dụng hóa chất tại nơi làm việc năm 1990 [11], thuật ngữ “hóa chất” để chỉ các nguyên tố hóa học, các hợp chất và các hỗn hợp, trong tự nhiên hoặc tổng hợp như những hóa chất thu được từ quá trình sản xuất. Các hóa chất độc hại được chia theo loại và mức độ ảnh hưởng tới sức khỏe và nguy cơ vật lý của chúng. Đặc tính nguy hiểm của các hỗn hợp bao gồm hai hoặc nhiều hơn hai hóa chất được đánh giá dựa trên nguy hại ảnh hưởng sức khỏe của các hóa chất thành phần của chúng. Hóa chất đã góp phần không nhỏ nâng cao chất lượng cuộc sống của con người, bảo vệ và nâng cao năng suất cây trồng, chữa bệnh, tạo ra vật liệu mới có nhiều tính chất mà vật liệu tự nhiên không có.
Nhưng hóa chất cũng chứa đựng nhiều nguy cơ tiềm ẩn gây cháy nổ, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp nếu như không biết cách sử dụng. Hóa chất cũng có thể gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người và phá hủy môi trường sinh thái. Vì vậy, vấn đề đảm bảo an toàn, bảo vệ sức khỏe của người lao động và bảo vệ môi trường, tránh ảnh hưởng nguy hại trong việc sử dụng hóa chất ngày càng được sự quan tâm rộng rãi trên thế giới cũng như ở nước ta.1 Những mối nguy của hóa chất 1.1 Mối nguy về sức khỏe: Sự phơi nhiễm với thời gian và mức độ phơi nhiễm (hít phải, ngấm qua da, nuốt phải) với nhiều trạng thái khác nhau của hoá chất (thể khí, lỏng bụi lơ lửng, dạng bột cứng …). Nói chung, mỗi người có những mức độ nhạy cảm khác nhau đối với hoá chất.
Một số cá nhân có thể trở nên thụ cảm hoá chất nào đó sau khi đã tiếp xúc qua, và sau đó sẽ biểu hiện những phản ứng của sức khoẻ để kháng lại tại những mức độ phơi nhiễm mà không ảnh hưởng nhiều đến các cá nhân đó. Hoá chất khác nhau thì mối nguy đến sức khoẻ cũng khác nhau. Nhìn chung có hai dạng ảnh hưởng có hại đến sức khoẻ: - Cấp tính: nguy hiểm xảy ra trong quá trình tiếp xúc hoặc sau khi tiếp xúc - Mãn tính: nguy hiểm xảy ra sau một thời gian dài tiếp xúc thường xuyên, ví dụ nhiều tháng, nhiều năm. Với hai dạng ảnh hưởng này, hoá chất có thể gây ra: 10 do an - Gây ung thư: do phơi nhiễm với một số hoá chất có thể làm phát triển các tế bào ung thư ở một hay nhiều loại tế bào trong cơ thể con người.
- Gây ăn mòn: do phơi nhiễm với hoá chất có thể gây ra bỏng cấp tính, gây loét và tổn thương mô ở mắt, da và đường hô hấp. - Gây độc hại đối với các bộ phận đặc biệt trong cơ thể: có vài hoá chất biểu hiện độc tính của nó với một số cơ quan đặc biệt như là gan, thận, phổi, máu, mắt, tai, hệ thần kinh, hệ sinh sản và đặc biệt các bào thai đang phát triển. - Gây mẫn cảm: do phơi nhiễm với hoá chất có thể gây nên các dị ứng da và hệ hô hấp (thông thường được hồi phục bằng hệ miễn dịch) Chúng ta dù không thể loại trừ tất cả các rủi ro từng hoạt động có liên quan đến hoá chất nhưng có thể hạn chế đến mức thấp nhât có thể chấp nhận được. Với việc hít phải do tiếp xúc hoá chất, mức độ rủi ro tối thiểu có thể chấp nhận được xác định bằng cách giới hạn lượng phơi nhiễm cũng như ngưỡng giá trị cho phép.2 Mối nguy vật lý: Các nguyên liệu của chất hoá học có thể hiện diễn những mối nguy hại vật lý cho người lao động.
Phổ biến nhất là: chất dễ cháy, oxi hoá, khả năng phản ứng với nước, khí ép hoặc khí nén, các chất lỏng có thể phản ứng với chất khác. Khi các chất độc hại này được sử dụng thì cần đánh giá để có chỗ lưu trữ thích hợp và hướng dẫn cách sử dụng hoá chất đúng cách. Tính dễ cháy (hay dễ bén lửa) là mối nguy vật lý phổ biến nhất có liên đới đến các nguyên liệu trong hoá chất. Tại nhiệt độ của Điểm Phát Cháy, có đầy đủ nồng độ bay hơi trong không khí phía trên nắp thùng hoá chất khi mở ra và sự bến lửa sẽ xảy ra với sự hiện diện của nguồn bắt lửa.
Tại nhiệt độ của Điểm Đánh Lửa (lớn hơn nhiệt độ Điểm Phát Cháy), độ nóng của môi trường xung quanh đủ để làm bắt cháy các nguyên liệu. Vì các nguyên vật liệu, dung dịch hoá chất có Điểm Phát Cháy thấp hơn nhiệt độ nhà xưởng (nghĩa là <35 độ C) nên cần xem xét cẩn thận trong việc lưu và sử dụng chúng.3 Mối nguy về môi trường: Nhiều loại hóa chất có khả năng tích lũy sinh học cao, khó phân hủy và có khả năng phát tán, di chuyển xa trong phạm vi hàng trăm km, gây hại cho môi sinh, gây độc cho môi trường đất, nước, không khí. Vì vậy, việc quản lý hóa chất đảm bảo an toàn người lao động tiếp xúc trực tiếp với hóa chất, hạn chế tối đa thiệt hại khi xẩy ra sự cố, 11 do an cũng như giảm tác động của hóa chất đối với môi trường khi thải bỏ. Bên cạnh đó, việc quản lý hóa chất còn giúp người lao động có cái nhìn tổng quát hơn về mức độ nghiêm trọng, sự độc hại và khả năng ảnh hưởng của hóa chất đó đến cơ thể.
Các chất phá hủy tầng ozone (ODS) là những chất làm suy thoái tầng ozone. ODS được sử dụng rộng rãi trong máy điều hòa không khí và thiết bị làm mát, bình chữa cháy, giặt khô, dung môi tẩy rửa, thiết bị điện tử, và các loại thuốc xông nông nghiệp. ODS bao gồm các khí chlorofluorocarbon (CFC) và hydrochlorofluorocarbon (HCFC). Một ví dụ về HCFC là R-22, chất làm lạnh thông dụng trong thiết bị điều hòa không khí.
ODS, tên như ý nghĩa, là chất gây ra tác động tiêu cực đến tầng ozone của trái đất và có liên hệ mật thiết với sự nóng lên toàn cầu. Hầu hết các ODS đều được định rõ trị số Khả năng Phá hủy Ozone (OPD) và Khả năng Làm ấm Toàn cầu, đây là những giá trị được sử dụng để xác định mức độ ảnh hưởng mà một ODS sẽ có đối với sự phá hủy tầng ozone và hiện tượng ấm lên toàn cầu. Trong các nguy cơ tiềm ẩn xung quanh chúng ta, hóa chất và nguy cơ từ hóa chất là những nguy cơ tạo ra các tác động không mong muốn nhất đối với con người và môi trường vì:Số lượng chủng loại hóa chất ngày càng nhiều, hậu quả của nhiều sự cố là rất kinh khủng và không thể lường trước được, có thể tương đương hậu quả của chiến tranh, thiên tai, Hiểu biết của chúng ta về hóa chất và tác động của hóa chất, nhất là với hóa chất mới, còn hạn chế và giải pháp để kiểm soát rủi ro từ hóa chất không phải lúc nào cũng có và không phải lúc nào cũng được triển khai một cách toàn diện do thiếu nguồn lực.1: Khả năng xảy ra và thiệt hại của ba loại sự cố đối với hóa chất (Nguồn: Quản lý rủi ro liên quan đến hóa chất, Tổng cục môi trường) 12 do an Trong rất nhiều trường hợp, sự cố hóa chất là điểm khởi đầu cho sự cố môi trường, tức là làm cho một hay nhiều thành phần môi trường bị suy giảm nhanh chóng đến mức gây nguy hiểm cho các hệ sinh thái và cuộc sống của con người. Trong một số trường hợp do hậu quả của sự cố môi trường, việc hồi phục lại các thành phần môi trường đó không những rất khó khăn mà còn rất tốn kém về nguồn lực và thời gian.2 Các tổ chức về an toàn hóa chất 1.1 Tổ chức hài hòa toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hóa chất (Globally Harmonized System of Classification and Labeling of Chemicals-GHS) GHS được xây dựng bởi Liên Hiệp Quốc, hệ thống này được sử dụng chung và thay thế cho các hệ thống phân loại và ghi nhãn hóa chất khác nhau giữa các quốc gia.
Tuy nhiên, GHS không bắt buộc thường dành cho các quốc gia phát triển áp dụng để phân loại hóa chất, nhận diện các mối nguy hại vật lý, sức khỏe và môi trường của hóa chất, tạo các quy trình hướng dẫn sử dụng, bảo quản, lưu trữ, vận chuyển, thải bỏ hóa chất cũng như các biện pháp an toàn và biện pháp phòng ngừa ứng phó sự cố.2: Các loại cảnh báo nguy hiểm được quy định trong GHS (Nguồn: GHS Classification Giude) Các thành phần yêu cầu của GHS: Biểu tượng (chữ tượng hình nguy hiểm GHS): Truyền đạt thông tin về sức khỏe, thể chất và môi trường, được chỉ định cho một loại và loại nguy hiểm GHS. Chữ tượng hình bao gồm các ký hiệu nguy hiểm hài hòa cộng với các yếu tố đồ họa khác, chẳng hạn như đường viền, mô hình nền hoặc cozers và các chất có độc tính đối với cơ quan đích. Ngoài ra, các hóa chất và chất kích thích có hại được đánh dấu bằng dấu chấm than, thay thế cho muối Châu Âu. Chữ tượng hình sẽ có biểu tượng màu đen trên nền trắng với khung kim cương màu đỏ.
Đối với vận chuyển, chữ tượng hình sẽ có nền, ký 13 do an hiệu và màu sắc hiện đang được sử dụng trong Khuyến nghị của Liên Hợp Quốc về Vận chuyển Hàng hóa Nguy hiểm. Khi một chữ tượng hình vận chuyển xuất hiện, chữ tượng hình GHS cho cùng một nguy cơ sẽ không xuất hiện. Các từ tín hiệu: "Nguy hiểm" hoặc "Cảnh báo" sẽ được sử dụng để nhấn mạnh các mối nguy hiểm và cho biết mức độ nghiêm trọng tương đối của mối nguy hiểm, được gán cho loại và loại nguy hiểm GHS. Một số loại nguy hiểm ở cấp độ thấp hơn không sử dụng các từ tín hiệu.
Chỉ nên sử dụng một từ tín hiệu tương ứng với loại nguy cơ nghiêm trọng nhất trên nhãn. Tuyên bố về nguy cơ GHS: Các cụm từ tiêu chuẩn được gán cho một loại nguy hiểm và loại mô tả bản chất của mối nguy hiểm. Một tuyên bố thích hợp cho mỗi nguy cơ GHS phải được đưa vào nhãn cho các sản phẩm có nhiều hơn một nguy cơ. Các thành phần nhãn bổ sung có trong GHS là: Tuyên bố phòng ngừa GHS: Các biện pháp giảm thiểu hoặc ngăn ngừa tác dụng phụ.
Có bốn loại tuyên bố phòng ngừa bao gồm: phòng ngừa, ứng phó trong các trường hợp vô tình bị đổ hoặc phơi nhiễm, lưu trữ và xử lý.