Nghiên Cứu Quan Hệ Tộc Người Của Người Khmer Tại Khu Vực Biên Giới Việt Nam - Campuchia Ở Tây Nam Bộ

Tộc người Khmer là một trong những tộc người có lịch sử lâu đời và văn hóa phong phú tại khu vực Tây Nam Bộ Việt… 206 trang · Học viện Khoa học Xã hội · 2015.

• Tác giả: Nguyễn Thuận Quý
• Người hướng dẫn: Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phan An
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Quan hệ tộc người của người Khmer ở hai bên biên giới Việt Nam – Campuchia (Khu vực Tây Nam Bộ)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng, phạm vi và nguồn tài liệu nghiên cứu
• 1.5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 2.1.1. Các công trình nghiên cứu chung về tộc người, quan hệ tộc người
• 2.1.2. Các công trình nghiên cứu về văn hóa Nam bộ và tộc người Khmer Nam bộ
• 3. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ TỘC NGƯỜI CỦA NGƯỜI KHMER BIÊN GIỚI TÂY NAM BỘ TRÊN LĨNH VỰC KINH TẾ, XÃ HỘI
• 4. CHƯƠNG 3: QUAN HỆ TỘC NGƯỜI CỦA NGƯỜI KHMER BIÊN GIỚI TÂY NAM BỘ TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA
• 5. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 5.1. Kết quả nghiên cứu
• 5.2. Xu hướng quan hệ tộc người của người Khmer BG TNB
• 5.3. Vấn đề phát huy các yếu tố tích cực và hạn chế những tiêu cực trong quan hệ tộc người của người Khmer ở hai bên BG Việt Nam – Campuchia KV TNB
• 5.4. Vấn đề bảo tồn và phát huy văn hóa Khmer
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tộc người Khmer

Tộc người Khmer là một trong những tộc người có lịch sử lâu đời và văn hóa phong phú tại khu vực Tây Nam Bộ Việt Nam. Họ chủ yếu sinh sống ở các tỉnh giáp biên giới với Campuchia. Văn hóa Khmer được hình thành từ nhiều yếu tố lịch sử, xã hội và tôn giáo, trong đó có sự ảnh hưởng mạnh mẽ từ tôn giáo Khmer. Người Khmer ở Việt Nam có những đặc điểm văn hóa riêng biệt, từ ngôn ngữ, phong tục tập quán đến các lễ hội truyền thống. Họ sử dụng ngôn ngữ Khmer trong giao tiếp hàng ngày, điều này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra sự kết nối giữa các thế hệ. Sự đa dạng trong văn hóa Khmer cũng thể hiện qua các hình thức nghệ thuật như múa, nhạc và các loại hình thủ công mỹ nghệ. Những yếu tố này không chỉ làm phong phú thêm bức tranh văn hóa của Tây Nam Bộ mà còn góp phần vào sự đa dạng văn hóa của Việt Nam.

II. Quan hệ tộc người Khmer ở biên giới Việt Nam Campuchia

Mối quan hệ giữa người Khmer ở Việt Nam và Campuchia có nhiều khía cạnh phức tạp. Quan hệ tộc người này không chỉ dựa trên yếu tố văn hóa mà còn liên quan đến các vấn đề chính trị, kinh tế và xã hội. Người Khmer ở biên giới thường xuyên giao lưu, buôn bán và hợp tác với nhau, tạo thành một mạng lưới kinh tế vững chắc. Tuy nhiên, mối quan hệ này cũng tiềm ẩn nhiều thách thức, đặc biệt là trong bối cảnh chính trị nhạy cảm giữa hai quốc gia. Sự khác biệt về chính sách và quản lý biên giới có thể dẫn đến những hiểu lầm và xung đột. Do đó, việc nghiên cứu và hiểu rõ về tình hình xã hội Khmer là rất cần thiết để thúc đẩy sự hòa hợp và phát triển bền vững trong khu vực. Các chính sách của Nhà nước cần phải được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn và nhu cầu của người Khmer, nhằm tạo ra một môi trường sống hòa bình và ổn định.

III. Tình hình xã hội và kinh tế của người Khmer

Tình hình xã hội Khmer ở Tây Nam Bộ hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Người Khmer thường sống trong các khu vực nông thôn, nơi mà điều kiện kinh tế còn khó khăn. Họ chủ yếu phụ thuộc vào nông nghiệp, nhưng do biến đổi khí hậu và các yếu tố khác, sản xuất nông nghiệp của họ gặp nhiều khó khăn. Đặc điểm văn hóa Khmer cũng ảnh hưởng đến cách thức tổ chức sản xuất và sinh hoạt hàng ngày. Việc bảo tồn truyền thống Khmer trong bối cảnh hiện đại là một thách thức lớn. Các chính sách phát triển kinh tế cần phải chú trọng đến việc bảo tồn văn hóa và hỗ trợ người Khmer trong việc cải thiện đời sống. Sự kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa sẽ giúp người Khmer duy trì bản sắc văn hóa của mình trong quá trình hội nhập.

IV. Văn hóa và truyền thống của người Khmer

Văn hóa của người Khmer rất phong phú và đa dạng, thể hiện qua các lễ hội, phong tục tập quán và nghệ thuật. Các lễ hội như Lễ hội Ooc Om Boc hay Lễ hội Cúng Trăng không chỉ là dịp để người Khmer thể hiện bản sắc văn hóa mà còn là cơ hội để họ gắn kết cộng đồng. Truyền thống Khmer cũng rất đặc sắc với các hình thức nghệ thuật như múa, nhạc và các loại hình thủ công mỹ nghệ. Việc bảo tồn và phát huy văn hóa Khmer là rất quan trọng, không chỉ cho người Khmer mà còn cho sự đa dạng văn hóa của Việt Nam. Các chính sách văn hóa cần phải được thực hiện để hỗ trợ người Khmer trong việc duy trì và phát triển văn hóa của họ, đồng thời tạo điều kiện cho sự giao lưu văn hóa giữa các tộc người khác.

V. Kết luận và kiến nghị

Mối quan hệ tộc người của người Khmer ở biên giới Việt Nam - Campuchia là một vấn đề phức tạp và đa chiều. Việc nghiên cứu và hiểu rõ về mối quan hệ này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Cần có những chính sách phù hợp để hỗ trợ người Khmer trong việc phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa và duy trì hòa bình. Các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác nghiên cứu và đánh giá tình hình thực tế để đưa ra những giải pháp hiệu quả. Sự hợp tác giữa hai quốc gia trong việc quản lý biên giới và phát triển kinh tế xã hội là rất cần thiết để đảm bảo an ninh và ổn định trong khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Nhân học chuyên ngành Nhân học (mã số 63 31 03 02) của nghiên cứu sinh Nguyễn Thuận Quý, thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phan An và TS. Ngô Văn Bé tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (bảo vệ năm 2015), nghiên cứu về đề tài: "Quan hệ tộc người của người Khmer ở hai bên biên giới Việt Nam – Campuchia (Khu vực Tây Nam Bộ)".

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng Tây Nam Bộ là địa bàn đa dạng về tộc người, tôn giáo và có đường biên giới kéo dài tiếp giáp với Vương quốc Campuchia – nơi người Khmer là tộc người đa số. Trong lịch sử, vùng đất này từng chịu tác động từ các yếu tố chính trị - xã hội phức tạp, trong đó có tư tưởng ly khai thành lập "Nhà nước Khmer Crôm". Đồng thời, trong tiến trình phát triển kinh tế - xã hội hiện hành, giữa cộng đồng người Khmer và các tộc người cận cư có dân số đông (người Việt, người Hoa) vẫn tồn tại khoảng cách phát triển. Một số chính sách dân tộc còn bộc lộ điểm bất cập, kết hợp với hoạt động tuyên truyền của lực lượng chính trị đối lập tại Campuchia khai thác vấn đề biên giới và người gốc Việt. Do đó, việc nghiên cứu thực nghiệm, toàn diện về quan hệ tộc người Khmer vùng biên giới là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý và củng cố an ninh - quốc phòng.

Mục đích nghiên cứu của luận án là tìm hiểu, đánh giá thực trạng và biểu hiện của mối quan hệ tộc người của người Khmer khu vực biên giới Tây Nam Bộ trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa thông qua ba trục quan hệ chính: (1) Với quốc gia - Tổ quốc Việt Nam; (2) Với các tộc người cận cư; (3) Với người đồng tộc (trong nội vùng và xuyên biên giới).

Để thực hiện mục đích trên, luận án xác định bốn nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích cơ sở pháp lý trong các chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam đối với vùng đồng bào Khmer và khu vực Tây Nam Bộ.
2. Phân tích và chỉ rõ quá trình tộc người của cộng đồng người Khmer Tây Nam Bộ.
3. Phân tích thực trạng quan hệ tộc người của người Khmer hai bên biên giới Tây Nam Bộ trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa theo các trục quan hệ đã xác định.
4. Chỉ ra xu thế phát triển của mối quan hệ tộc người Khmer ở khu vực này trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Biểu hiện và xu thế quan hệ tộc người của người Khmer ở hai bên biên giới Việt Nam – Campuchia khu vực Tây Nam Bộ, tập trung chủ yếu vào không gian cư trú và hoạt động ở phía biên giới Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Tập trung tại các khu vực cửa khẩu và địa bàn giáp ranh gồm Bình Hiệp – BrâyVo (Long An – Prey Veng), Xà Xía – Prek Chak (Kiên Giang – Kampot), Xuân Tô – Phnom Den (An Giang – Takeo).
• Phạm vi thời gian: Khảo sát tiến trình biến đổi từ năm 1986 (thời điểm Việt Nam bước vào công cuộc Đổi mới) đến năm 2014.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại các công trình nghiên cứu tiền nhiệm thành hai nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu lý luận chung về tộc người, quan hệ tộc người và chính sách dân tộc:

• Đặng Nghiêm Vạn trong “Quan hệ các tộc người trong một quốc gia dân tộc” (1993) và “Cộng đồng quốc gia Dân tộc Việt Nam đa tộc người” (2009) đã phân tích hệ thống lý luận về cộng đồng quốc gia và cộng đồng tộc người, tuy nhiên chưa đi sâu vào quan hệ đồng tộc xuyên biên giới Tây Nam.
• Charles F. Keyes (chủ biên, 2005) với “Hợp tuyển tính dân tộc và quan hệ dân tộc ở Việt Nam và Đông Nam Á” tập hợp các bài giảng về phân loại tộc người, tính dân tộc và chính sách tộc người xuyên quốc gia ở Đông Nam Á nhưng chưa cập nhật dữ liệu kinh tế - văn hóa của người Khmer hiện đại.
• Kỷ yếu hội thảo “Chính sách dân tộc trong những năm đổi mới. Thành tựu cùng những vấn đề đặt ra” (Tạp chí Dân tộc học, 2010) và công trình của Lê Ngọc Thắng (chủ biên, 2011) “Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách dân tộc ở Việt Nam” đã hệ thống hóa đường lối chính sách nhưng chưa gắn cụ thể với địa bàn đồng bào Khmer tại các tỉnh biên giới Tây Nam Bộ như An Giang, Kiên Giang.
• Đề tài cấp Nhà nước do Phan Xuân Biên chủ nhiệm (2011) “Tác động của quan hệ tộc người đối với sự phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội ở nước ta đến năm 2020” giải quyết các vấn đề lý luận mang tính tổng thể quốc gia, chưa khảo sát trường hợp cụ thể tại vùng biên giới Tây Nam Bộ.

Nhóm nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ và cộng đồng người Khmer Nam Bộ:

• Các công trình của Lê Anh Trà (1984), Mạc Đường (1991), Nguyễn Mạnh Cường và Nguyễn Minh Ngọc (2005), Viện Văn hóa (1988) đã phác thảo bức tranh văn hóa, tôn giáo, lịch sử cư trú và giao lưu văn hóa của các tộc người vùng đồng bằng sông Cửu Long.
• Nguyễn Khắc Cảnh (1998) trong “Phum, sóc Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long” nghiên cứu hình thái tổ chức xã hội truyền thống nhưng chưa đi sâu vào biến đổi của nông thôn Khmer hiện đại.
• Lưu Văn Sùng (2010) khảo sát các điểm nóng chính trị - xã hội miền núi nhưng chưa làm rõ tác động qua lại của quan hệ tộc người biên giới Tây Nam Bộ với Campuchia.
• Phan An (2010) trong “Dân tộc Khmer Nam bộ” cung cấp nguồn tư liệu điền dã phong phú qua 35 năm về văn hóa vật chất, tinh thần nhưng mảng quan hệ kinh tế chưa được khai thác sâu.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết là: Xây dựng một công trình chuyên khảo dựa trên tư liệu điền dã thực tế, phân tích đồng bộ quan hệ tộc người của người Khmer khu vực biên giới Tây Nam Bộ trên cả ba chiều kích kinh tế, xã hội và văn hóa, đồng thời nhận diện tính chất nhạy cảm của quan hệ đồng tộc xuyên biên giới Việt Nam – Campuchia.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết nhân học và dân tộc học làm khung phân tích:

• Lý thuyết về tộc người và tiêu chí xác định thành phần tộc người: Tác giả điểm lại quan điểm của các học giả phương Tây và Xô Viết (Charles F. Keyes, Leach, Webber, Stalin, Tokarev, Gumilev). Luận án phân biệt rõ hai khái niệm "Dân tộc" (nation - cộng đồng chính trị - xã hội gắn với quốc gia, lãnh thổ thống nhất) và "Tộc người" (ethnie - cộng đồng người có chung tiếng nói, đặc trưng văn hóa và ý thức tự giác tộc người). Luận án tiếp thu quan điểm của các nhà dân tộc học Việt Nam (Đặng Nghiêm Vạn, Phan Hữu Dật, Khổng Diễn, Bế Viết Đẳng) xác định ba tiêu chí: ngôn ngữ, đặc điểm văn hóa và ý thức tự giác tộc người; trong đó ý thức tự giác tộc người giữ vai trò cốt lõi.
• Lý thuyết về quá trình tộc người và xu thế tộc người: Vận dụng quan điểm của Nguyễn Văn Huy, Lâm Bá Nam, Phạm Quang Hoan về hai xu thế vận động: xu thế liên hợp (cố kết, hòa hợp, giao lưu tiếp biến văn hóa) và xu thế phân ly (thường phát sinh khi có sự can thiệp từ bên ngoài hoặc bất bình đẳng xã hội).
• Lý thuyết về quan hệ tộc người và đồng tộc xuyên biên giới: Vận dụng khung lý thuyết của Phạm Quang Hoan, Nguyễn Hồng Dương, Trần Quang Nhiếp để khảo sát quan hệ giữa các thành viên cùng tộc người sống ở hai quốc gia độc lập (đồng tộc xuyên biên giới).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai kết hợp giữa nghiên cứu tài liệu và điền dã thực tế:

• Phương pháp nghiên cứu tư liệu tổng hợp: Thu thập văn bản pháp quy, các chủ trương chỉ thị của Đảng và Nhà nước, báo cáo tổng kết của Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Ban Dân tộc các tỉnh An Giang, Kiên Giang, Long An, Đồng Tháp và số liệu thống kê kinh tế - xã hội.
• Phương pháp điền dã dân tộc học: Tác giả trực tiếp thực hiện quan sát tham dự, phỏng vấn sâu tại các xã biên giới: Văn Giáo, Núi Tô, Tri Tôn (An Giang); Xà Xía, Vĩnh Điều (Kiên Giang); Bình Hiệp (Long An); Thường Phước (Đồng Tháp) và các khu vực cửa khẩu BrâyVo, Prek Chak, Phnom Den thuộc Campuchia.
• Phương pháp điều tra bảng hỏi (phiếu khảo sát): Tác giả lập mẫu điều tra ngẫu nhiên trên 185 người Khmer (gồm 45 sinh viên Khmer tại Trường Đại học Đồng Tháp và 140 người dân làm các ngành nghề buôn bán, nông nghiệp, dịch vụ tại vùng biên giới).
• Phương pháp điều tra hồi cố và nhân chứng lịch sử: Ghi nhận thông tin từ các nhân chứng cao tuổi, trí thức Khmer và cán bộ địa phương để phục dựng biến động cư dân và sinh hoạt văn hóa truyền thống.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, lý thuyết, phương pháp và khái quát về địa bàn nghiên cứu

Chương 1 làm rõ nguồn gốc nhân chủng, tiến trình lịch sử và môi trường cư trú của người Khmer Tây Nam Bộ. Tác giả dẫn chứng nguồn gốc hình thành cư dân Đông Nam Á từ hai đại chủng Australoid và Mongoloid dẫn tới các loại hình trung gian Indonesien cổ và Vedoid cổ. Dưới tác động của quá trình "Ấn Độ hóa" (theo nhận định của Coedes và Lương Ninh đối với cư dân Môn cổ/Penong), tộc danh Khmer gắn với truyền thuyết Kampu và Mera (Kampuja). Quá trình di chuyển xuống vùng đồng bằng hạ lưu sông Mê Kông đã diễn ra sự Nam Á hóa mạnh mẽ.

Về lịch sử xác lập chủ quyền, từ sau các mốc lịch sử năm 1698 (Nguyễn Hữu Cảnh lập phủ Gia Định) và năm 1708 (Mạc Cửu quy phục chúa Nguyễn), cộng đồng người Khmer chính thức hòa nhập vào cộng đồng quốc gia Việt Nam. Tên gọi "Khmer" được chuẩn hóa trên văn bản hành chính theo Chỉ thị 117-CT/TW (1981) và Chỉ thị 122-CT (1982), thay thế các tên gọi mang hàm ý phân biệt trước đây.

Chương 1 chỉ ra năm hình thức cư trú đặc trưng của người Khmer vùng biên giới Tây Nam Bộ:

1. Cư trú trên đất giồng: Hình thức truyền thống lâu đời nhất, thích ứng với vùng ngập nước.
2. Cư trú trên đất ruộng: Hình thành từ cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX khi mật độ dân cư gia tăng.
3. Cư trú ven kênh rạch: Thích ứng với hệ thống thủy lợi và giao thông đường thủy.
4. Cư trú dọc theo trục lộ giao thông: Xuất hiện cùng với quá trình mở rộng hạ tầng, tạo điều kiện phát triển kinh tế thương mại - dịch vụ phi nông nghiệp.
5. Cư trú ven sườn đồi núi, bìa rừng: Gắn với hoạt động khai thác nương rẫy, lâm thổ sản.

Chương này cũng tổng hợp bức tranh kinh tế - xã hội vùng biên giới Tây Nam Bộ gồm 4 tỉnh giáp biên với chiều dài gần 350 km (theo Nghị định số 34/2014/NĐ-CP):

Chỉ tiêu kinh tế - xã hội vùng Tây Nam Bộ	Dữ liệu ghi nhận trong luận án
Tăng trưởng kinh tế toàn vùng năm 2014	8,98%
Cơ cấu kinh tế (Khu vực I - II - III)	32,3% - 26,2% - 41,5%
Thu nhập bình quân đầu người năm 2014	Xấp xỉ 38 triệu đồng/người/năm
Sản lượng lúa (năm 2012 / năm 2014)	24,3 triệu tấn / 25,0 triệu tấn
Sản lượng thủy sản năm 2014	Gần 3,2 triệu tấn
Kim ngạch xuất khẩu / Nhập khẩu năm 2014	12,3 tỷ USD / Hơn 5,3 tỷ USD
Số lượng trường Phổ thông Dân tộc nội trú	28 trường (9 trường cấp tỉnh, 19 trường cấp huyện)
Tỷ lệ hộ nghèo dân tộc Khmer (2013-2014)	28,57% (khoảng 74.514 hộ nghèo, 60.000 hộ cận nghèo)

Chương 2. Quan hệ tộc người của người Khmer biên giới Tây Nam Bộ trên lĩnh vực kinh tế, xã hội

Chương 2 phân tích sự tương tác giữa cộng đồng người Khmer với Nhà nước Việt Nam thông qua các chính sách dân tộc như Chỉ thị 117-CT/TW (1981), Chỉ thị 68-CT/TW (1991), Nghị quyết 24/NQ-TW (2003), Quyết định 135/1997/QĐ-TTg, Quyết định 134/2004/QĐ-TTg, Quyết định 33/2008/QĐ-TTg, Quyết định 74/2008/QĐ-TTg và Quyết định 447/QĐ-UBDT (2013). Các chính sách này hỗ trợ đất ở (An Giang: 1.603 hộ; Kiên Giang: 675 hộ), hỗ trợ đất sản xuất (Kiên Giang: 837 hộ), cho vay vốn sản xuất và đào tạo nghề. Toàn vùng có khoảng 15.000 cán bộ, công chức và 14.000 đảng viên là người Khmer.

Tuy nhiên, chương 2 cũng phản ánh những khó khăn: giảm nghèo chưa bền vững, nguồn vốn hỗ trợ dàn trải, định mức cho vay sản xuất còn thấp dẫn đến việc một số hộ chuyển đổi sai mục đích sử dụng vốn (như bán bò giống được hỗ trợ do thiếu đất chăn thả).

Về mặt xã hội, số liệu khảo sát thực nghiệm 185 người Khmer cho thấy mức độ tham gia chính trị - xã hội:

Nội dung khảo sát (Mẫu N = 185)	Kết quả cụ thể từ phiếu điều tra
Nhận thức về tư cách công dân Việt Nam	185/185 (100%) nhận là công dân Việt Nam, nhận biết quốc kỳ
Khả năng thuộc và hát đúng bài Quốc ca	83/185 thuộc đầy đủ (gồm 45 SV); 64 người hát được vài câu; 38 người không thuộc
Mức độ tham gia họp tổ, ấp/phum sóc	125/185 có tham dự (81 thường xuyên - chủ yếu là nam giới: 73/81); 60 người chưa từng dự
Nhận biết Chủ tịch/Bí thư xã	46 người biết đầy đủ họ tên; 101 người chỉ biết tên; 38 người không biết
Nhận biết Trưởng ấp/phum nơi cư trú	71 người biết đầy đủ họ tên; 74 người chỉ biết tên; 40 người không biết tên; 43 người không biết mặt
Tham gia các tổ chức đoàn thể địa phương	124/185 tham gia (45 SV là Đoàn viên; 47 Hội Nông dân; 19 Hội Phụ nữ); 61 người nằm ngoài đoàn thể

Bên cạnh đó, chương 2 phân tích ảnh hưởng từ tình hình chính trị Campuchia. Hoạt động tuyên truyền chống đối của Đảng Cứu nguy Dân tộc (CNRP) do Sam Rainsy đứng đầu (khai thác vấn đề biên giới và kích động kỳ thị người Việt) đã gây tâm lý e ngại, dè dặt cho cư dân biên giới trong các hoạt động thăm thân, giao thương. Hoạt động của các tụ điểm tệ nạn như casino, trường gà dọc biên giới (có ít nhất 14 sới gà lậu đoạn từ Bavet đến Kompong Trach) và tình trạng buôn lậu đường cát, nông sản qua biên giới gây ảnh hưởng phức tạp đến an ninh trật tự.

Chương 3. Quan hệ tộc người của người Khmer biên giới Tây Nam Bộ trên lĩnh vực văn hóa

Chương 3 khảo sát đời sống văn hóa của người Khmer vùng biên giới thông qua các yếu tố:

• Chính sách văn hóa: Việc bảo tồn chữ viết Pali - Khmer được duy trì qua hệ thống trường Bổ túc Văn hóa Pali Trung cấp Nam Bộ tại Sóc Trăng (tuyển sinh 60 tăng sinh năm 2014), Trường Trung cấp Pali Trà Vinh (31 học viên) và các chương trình phát thanh - truyền hình tiếng Khmer trên 8/9 đài cấp tỉnh.
• Giao lưu tiếp biến văn hóa với các tộc người cận cư: Người Khmer, người Việt, người Hoa có sự dung hợp trong phong tục tập quán, hoạt động sản xuất (như vần công, đổi công) và sinh hoạt tôn giáo.
• Cố kết nội tộc và vai trò của chùa Phật giáo Nam tông: Ngôi chùa và các vị sư sãi giữ vị trí trung tâm trong đời sống tâm linh, giáo dục đạo đức và bảo tồn di sản văn hóa (kinh lá buông tại chùa Xà-Tón, sách kinh Bali tại chùa Xà-Xía, lễ cưới truyền thống, tang ma hỏa táng).
• Hôn nhân và ngôn ngữ: Sự đan xen giữa hôn nhân nội tộc và liên kết hôn nhân ngoại tộc với người Việt, người Hoa; việc sử dụng song ngữ Việt – Khmer trong giao tiếp xã hội và thủ tục hành chính.
• Giao lưu văn hóa xuyên biên giới: Người Khmer hai bên biên giới duy trì mối liên hệ thân tộc thông qua các dịp lễ hội truyền thống lớn như Chôl Chnăm Thmây, Sen Đôn-ta, Ok Om Bok.

Chương 4. Kết quả và bàn luận

Chương 4 tổng hợp các phát hiện chính và thảo luận về xu hướng quan hệ tộc người:

• Mối quan hệ giữa người Khmer với quốc gia - dân tộc Việt Nam giữ vai trò định hướng chủ đạo; tính công dân và ý thức pháp luật được khẳng định rõ nét.
• Xu hướng liên hợp, cố kết và hòa hợp dân tộc chiếm ưu thế tuyệt đối trong đời sống thực tế, thể hiện qua sự cộng cư hòa bình và hợp tác kinh tế - văn hóa giữa người Khmer và các tộc người cận cư.
• Tác giả bàn luận về các giải pháp nhằm hạn chế tác động tiêu cực từ các nhân tố bên ngoài (như tư tưởng cực đoan, tệ nạn xã hội vùng biên) và đề xuất các phương thức bảo tồn bản sắc văn hóa Khmer gắn với nâng cao mức sống kinh tế của người dân.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa các khái niệm lý luận về tộc người, tính dân tộc, quá trình tộc người và mối quan hệ đồng tộc xuyên biên giới áp dụng vào trường hợp cụ thể của tộc người Khmer Nam Bộ.
• Xác lập khung phân tích đa chiều (3 trục quan hệ: với Nhà nước, với tộc người cận cư, với đồng tộc nội vùng/xuyên biên giới) trên 3 lĩnh vực (kinh tế, xã hội, văn hóa).

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bộ dữ liệu điền dã thực tế giai đoạn 1986–2014 tại các xã biên giới của An Giang, Kiên Giang, Long An, Đồng Tháp và một số khu vực cửa khẩu giáp ranh Campuchia.
• Đánh giá khách quan hiệu quả và những hạn chế của các chương trình, chính sách dân tộc (Chương trình 135, Chương trình 134, Quyết định 33, 74, 447) tại vùng đồng bào Khmer biên giới Tây Nam Bộ.
• Phản ánh thực trạng nhận thức chính trị, mức độ tham gia hoạt động đoàn thể của đồng bào Khmer qua mẫu khảo sát 185 đối tượng.

Kiến nghị và giải pháp của tác giả:

• Điều chỉnh chính sách hỗ trợ kinh tế: tập trung nguồn lực, nâng mức cho vay vốn sản xuất, thiết kế mô hình hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế (tránh tình trạng cấp vốn mua bò khi không có đồng cỏ chăn thả).
• Tăng cường công tác đào tạo nghề gắn với giải quyết việc làm tại chỗ; thực hiện hiệu quả chính sách cử tuyển và bố trí công tác cho con em người Khmer sau khi tốt nghiệp.
• Nâng cao hiệu quả tuyên truyền của hệ thống cán bộ cơ sở; tăng cường công tác dân vận đối với phụ nữ và thanh niên Khmer.
• Phối hợp liên ngành trong quản lý biên giới nhằm kiểm soát tình trạng buôn lậu, tệ nạn cờ bạc vùng biên, đồng thời duy trì chính sách ngoại giao láng giềng hữu nghị theo phương châm 16 chữ vàng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do điều kiện khách quan và chủ quan trong quá trình điền dã, dữ liệu khảo sát tập trung chủ yếu ở phía biên giới Việt Nam; phạm vi khảo sát phía biên giới Campuchia chỉ mới dừng lại ở một số khu vực cửa khẩu (BrâyVo, Prek Chak, Phnom Den) nên mức độ so sánh tương quan giữa hai bên biên giới còn hạn chế.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điền dã sâu hơn vào các phum, sóc nội địa của Campuchia giáp ranh Tây Nam Bộ; khảo sát chi tiết hơn các biến động kinh tế nông nghiệp xuyên biên giới và mạng lưới hôn nhân xuyên quốc gia trong bối cảnh hội nhập Cộng đồng ASEAN.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các ngành Nhân học, Dân tộc học, Xã hội học, Văn hóa học và Quan hệ quốc tế khi nghiên cứu về quá trình tộc người và cư dân biên giới.
• Cán bộ làm công tác quản lý nhà nước tại Ban Chỉ đạo Tây Nam Bộ, Ủy ban Dân tộc, Ban Dân vận, các cơ quan hoạch định chính sách dân tộc - tôn giáo cấp trung ương và địa phương.
• Bộ chỉ huy Bộ đội Biên phòng, các cơ quan an ninh - quốc phòng trong công tác bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, giữ gìn trật tự an ninh vùng biên giới Tây Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát quan hệ tộc người Khmer qua những trục quan hệ cơ bản nào?
Luận án tiếp cận quan hệ tộc người qua ba trục quan hệ chính: (1) Quan hệ với quốc gia - Tổ quốc Việt Nam; (2) Quan hệ với các tộc người cận cư (người Việt, người Hoa); (3) Quan hệ với người đồng tộc (gồm người Khmer nội vùng và người Khmer xuyên biên giới Campuchia).

2. Khảo sát thực nghiệm trên 185 người Khmer cho thấy kết quả gì về ý thức công dân và hiểu biết chính trị cơ sở?
Kết quả cho thấy 100% (185/185) người được hỏi nhận biết mình là công dân Việt Nam; tuy nhiên chỉ có 83 người thuộc bài Quốc ca (trong đó có 45 sinh viên), 38 người không thuộc và 64 người chỉ hát được vài câu. Về nhận biết chính quyền, có 38 người không biết Chủ tịch/Bí thư xã, 40 người không biết tên và 43 người không biết mặt Trưởng ấp nơi mình cư trú.

3. Luận án chỉ ra những hình thức cư trú nào của người Khmer khu vực biên giới Tây Nam Bộ?
Luận án xác định 5 hình thức cư trú: (1) Cư trú trên đất giồng (hình thức truyền thống lâu đời); (2) Cư trú trên đất ruộng; (3) Cư trú ven kênh rạch; (4) Cư trú dọc trục lộ giao thông; (5) Cư trú ven sườn đồi núi, bìa rừng.

4. Tình hình chính trị Campuchia tác động thế nào đến quan hệ tộc người tại vùng biên giới?
Các hoạt động tuyên truyền của Đảng Cứu nguy Dân tộc (CNRP) do Sam Rainsy đứng đầu (khai thác vấn đề biên giới và bài xích người Việt) cùng sự tồn tại của các tệ nạn như casino, sới gà lậu (ít nhất 14 sới gà từ Bavet đến Kompong Trach) đã tạo tâm lý e dè, ảnh hưởng đến hoạt động thăm thân, giao thương của người Khmer hai bên biên giới.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ Nhân học của Nguyễn Thuận Quý đã làm rõ thực trạng và các biểu hiện của quan hệ tộc người Khmer khu vực biên giới Tây Nam Bộ trên các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa giai đoạn 1986–2014. Kết quả nghiên cứu chứng minh rằng xu thế liên hợp, cố kết nội tộc và hòa hợp với cộng đồng quốc gia Việt Nam là dòng chảy chủ đạo trong đời sống của đồng bào Khmer. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn phục vụ việc điều chỉnh chính sách dân tộc, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh - quốc phòng tại vùng biên giới Tây Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu. Lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 1. Lý thuyết nghiên cứu 1. Lý thuyết về tộc người Từ khá sớm, trong các công trình nghiên cứu khoa học đã xuất hiện khái niệm tộc người, nhưng chưa trở thành một thuật ngữ ở cấp quốc gia.

Đến giữa thế kỷ XIX, ở Bỉ thuật ngữ tộc người mới được sử dụng để xác định thành phần dân tộc 7 của đất nước này. Sau đó, nhiều quốc gia khác cũng thực hiện hoạt động này như: Mĩ (1856), Phổ (1864), Hy Lạp (1865), Áo – Hung (1867), Nga (1862), Ấn Độ (1871), Miến Điện (1871), đến năm 1872 các tiêu chí xác định tộc người được bàn đến trong một Hội thảo quốc tế tổ chức tại Nga. Khi xem xét những đặc trưng của một tộc người, các học giả Dân tộc học đều có quan điểm riêng của mình. Những năm đầu thập niên 50, 60 của thế kỷ XX, nhiều công trình nghiên cứu ở Mĩ về các tiêu chí xác định tộc người đã chỉ ra các tiêu chí về: văn hóa, ngôn ngữ, tổ chức chính trị, lãnh thổ hoặc sự tương đồng về mặt sinh học, cùng chia sẻ những giá trị văn hóa cơ bản, có một khu vực của giao tiếp và tương tác, có mối quan hệ thành viên đặc trưng và được xác định bởi các cộng đồng khác.

Nhưng những tiêu chí này lại đồng nhất chủng tộc với nền văn hóa, ngôn ngữ, xã hội, làm hạn chế tính đa dạng vốn có của mối quan hệ tộc người luôn chịu tác động bởi yếu tố lịch sử, địa lý và tính linh hoạt, sáng tạo có chọn lọc của các cộng đồng người. Học giả Charles R. Keyes cho rằng, tộc người cần phải được nhìn nhận từ một nhóm có quan hệ nguồn gốc mà thành viên của nó chứng tỏ mối quan hệ này thông qua các thuộc tính văn hóa mà họ cùng chia sẻ và dựa trên các yếu tố văn hóa, sinh học của cộng đồng tộc người [115]. Trong khi học giả Leach cho rằng yếu tố quan trọng nhất là yếu tố văn hóa, còn học giả Webber lại đề cao yếu tố sinh học [118].

Đặc biệt là định nghĩa về dân tộc của Stalin đã có ảnh hưởng lớn đến quan điểm của các nhà Dân tộc học Xô Viết. Ông cho rằng dân tộc là một cộng đồng người ổn định, hình thành qua một quá trình phát triển lịch sử, cùng chung một ngôn ngữ, lãnh thổ, đời sống kinh tế…[123]. Học giả Tokarev quan niệm về tộc người là một cộng đồng người dựa trên một hay nhiều mối gắn kết xã hội như: chung nguồn gốc, ngôn ngữ, lãnh thổ, sự liên kết nhà nước, mối quan hệ kinh tế, đặc trưng văn hóa, tôn giáo. Nhưng quan niệm này giả thuyết rằng chỉ có các đặc điểm chung về ngôn ngữ, tôn giáo, kinh tế quyết định sự tồn tại của tộc người.

Học giả Gumilev cho rằng quá trình hình thành tộc người là kết quả thích ứng ban đầu của một cộng đồng đối với điều kiện sinh thái bản địa và quá trình hình thành gen 8 tộc người chỉ diễn ra ở những nơi mà điều kiện sinh thái thích hợp với nó, quan niệm này chỉ xem tộc người và lịch sử tộc người dưới gốc độ sinh học. Đến thập niên 60, 70 của thế kỷ XX, các công trình nghiên cứu về lịch sử tộc người và văn hóa truyền thống của các tộc người được công bố nhiều hơn. Sau thập niên 70, các vấn đề của quan hệ dân tộc, đô thị, nông thôn, kinh tế, xã hội và văn hóa…được quan tâm nghiên cứu. Dân tộc học đã tiếp thu những thành tựu lý thuyết và phương pháp mới của Nhân học và các ngành khoa học liên ngành.

Từ các phân tích trên cho thấy: có ba yếu tố thường được xem là những chỉ báo về thành phần tộc người gồm ngôn ngữ, đặc điểm văn hóa và ý thức tự giác tộc người. Tuy nhiên, phải có quan điểm nhận thức toàn diện, đầy đủ trong việc phân tích các chỉ báo xác định thành phần tộc người. Tác giả Đặng Nghiêm Vạn cho rằng: không thể nào chỉ lấy ngôn ngữ để làm cơ sở cho việc xác định thành phần dân tộc [108]. Cùng quan điểm đó, Khổng Diễn nhận định: trong tất cả các đặc trưng tộc người thì ngôn ngữ là quan trọng nhất song, nó không phải là tiêu chí duy nhất, vì hiện nay trên thế giới có những dân tộc nói hai, ba thứ tiếng và ngược lại, nhiều dân tộc lại chỉ nói cùng một thứ tiếng [32].

Trong khi đó, ý thức tộc người thể hiện sự tự khẳng định của các thành viên trong cộng đồng tộc người qua quá trình phát triển tộc người. Đó là quá trình lưu giữ, phát huy những giá trị chính trị, đạo đức mang tính bản sắc của tộc người. Nhưng việc xác định thành phần dân tộc dựa vào ý thức tự giác tộc người mang tính chủ quan. Bởi vì, khi một tộc người cộng cư với các cộng đồng người khác, qua yếu tố hôn nhân ngoại tộc đã làm cho việc xác định một cá nhân thuộc về tộc người nào không được rạch ròi, lâu bền, đặc biệt là khi có liên quan đến chế độ, chính sách quyền lợi cho một tộc người cộng cư, cá nhân sẽ tự tự nhận báo về thành phần tộc người của mình theo cách có lợi nhất cho bản thân.

Cũng có trường hợp một người thuộc một tộc người cùng lúc có hai ý thức tự giác về thành phần tộc người của mình, vì nhà nước và bản thân họ xác định tộc danh của họ trên giấy tờ nhưng vẫn ý thức mình là một thành viên của tộc người khác. Tuy nhiên, do điều kiện lịch sử quy định, các nhà nghiên cứu dân tộc học Việt Nam đã đặt tiêu chí tự giác dân tộc 9 lên trên tiêu chí về đặc điểm văn hóa tộc người. Nhiều tác giả cho rằng, so với tất cả các tiêu chí khác, ý thức tự giác tộc người là tiêu chí đáng tin cậy nhất [37]. Phan Hữu Dật khẳng định trong ba tiêu chí xác định thành phần dân tộc, tiêu chí quan trọng nhất, có tính chất cốt lõi, có ý nghĩa quyết định là ý thức tự giác dân tộc [28].

Khổng Diễn cũng cho đây là tiêu chí cực kỳ quan trọng, suy cho cùng lại là cái quyết định để xác định thành phần dân tộc [32]. Văn hóa tộc người phản ánh và thể hiện một cách sống động toàn bộ cuộc sống tộc người. Mỗi tộc người có những đặc điểm riêng biệt về văn hóa, tạo nên bản sắc văn hóa tộc người. Theo tác giả Bế Viết Đẳng, chính những đặc điểm văn hóa của một cộng đồng, chứ không phải văn hóa của họ nói chung, là cái làm cho họ khác với những cộng đồng khác [34].

Theo thời gian và các yếu tố tác động, các nội dung văn hóa có thể thay đổi, chuyển đổi nhưng vẫn giữ được những đặc trưng văn hóa tộc người. Qua tiếp xúc tộc người về mọi phương diện, văn hóa của các tộc người bị biến đổi. Sự biến đổi này có thể làm cho văn hóa các tộc người phát triển phong phú thêm, nhưng cũng có thể bị mai một. Tuy nhiên, trong quá trình giao lưu, tiếp xúc, nhiều tộc người không còn giữ những đặc điểm văn hóa riêng của mình nên chúng ta không nên chỉ dựa vào các đặc trưng sinh hoạt văn hóa mà xác định thành phần tộc người.

Từ các phân tích về tiêu chí xác định thành phần tộc người trên cho thấy, dù sao thì ý thức tộc người có ý nghĩa rất sâu sắc và mạnh mẽ, chi phối đời sống vật chất và tinh thần của các thành viên trong cộng đồng. Khi có dấu hiệu thay đổi về ý thức tự giác của tộc người thì sẽ xuất hiện dấu hiệu thay đổi thành phần tộc người. Thực tế cho thấy, việc giữ gìn tộc người trước hết là giữ gìn tộc danh và ý thức về tộc người. Ở Việt Nam, khái niệm tộc người cũng xuất hiện khá sớm từ thời phong kiến nhưng chỉ được sử dụng cho các cộng đồng người khác, không phải là người Kinh.

Hoạt động xác định thành phần tộc người ở nước ta diễn ra chậm hơn 100 năm so 10 với thế giới. Đến năm 1979 Tổng cục thống kê mới công bố danh mục các thành phần dân tộc ở Việt Nam. Trong thực tiễn cũng như khoa học, “Dân tộc” và “Tộc người” là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Trong khi “Dân tộc” phải là một cộng đồng chính trị, bao gồm cư dân của một quốc gia có chung một nhà nước, một chính phủ, có luật pháp thống nhất,…thì “Tộc người” là cộng đồng người, không nhất thiết phải cư trú trên cùng lãnh thổ, có chung một nhà nước, dưới sự quản lý điều hành của một chính phủ với những đạo luật chung thống nhất.

Ở Việt Nam, hai khái niệm “Dân tộc” và “Tộc người” song song tồn tại. Khái niệm “Dân tộc” được dùng ở cấp độ quốc gia để chỉ Dân tộc Việt Nam bao gồm tất cả những người là công dân Việt Nam, sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam và Việt kiều ở nước ngoài. Bên cạnh đó, “Dân tộc” cũng được dùng để chỉ các cộng đồng tộc người cụ thể như dân tộc Khmer, dân tộc Chăm, dân tộc Tày, dân tộc Việt (Kinh), dân tộc Mảng, dân tộc Sán Dìu,… “Tộc người”, theo tác giả Phan Hữu Dật: Tộc người là một cộng đồng người được hình thành trong lịch sử, mang ba tiêu chuẩn chủ yếu sau đây: cùng chung tiếng nói; cùng có chung một ý thức tự giác tộc người biểu hiện ở tên tự gọi chung; có những yếu tố văn hóa thống nhất [28]. Việc xác định “Tộc người” hay “Dân tộc”, GS.

Đặng Nghiêm Vạn cho rằng “thường dựa trên những tiêu chí giống nhau. Có điều nếu tiêu chí quan trọng đối với dân tộc là lãnh thổ, là nhà nước (thiết chế chính trị), thì quan trọng đối với một tộc người, một nhóm địa phương lại là văn hóa, là ý thức tự giác tộc người” [108, tr. Như vậy, khi ta xem xét cụm từ “dân tộc Việt Nam” nghĩa là ta đang bàn đến một cộng đồng quốc gia được xác định bởi một lãnh thổ gắn liền với một thể chế chính trị - xã hội nhất định, tương ứng với thuật ngữ “nation”. Trong luận án này, chúng tôi xem xét cụm từ “dân tộc Khmer” đồng nghĩa với việc ta đang bàn đến một cộng đồng mang tính tộc người cụ thể.