Chương 1 Quan hệ thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ trước khi gia nhập WTO 1. Các nhân tố tác động đến quan hệ thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ 1. Nhân tố chung Có nhiều nhân tố tác động đến quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, đầu tiên phải kể đến đó là xu thế hội nhập kinh tế chung trên toàn cầu. Đây là một xu thế khách quan tác động một cách toàn diện đến mọi quốc gia, không có ngoại lệ, nó đặt mỗi nước trước những thời cơ và cả những thách thức to lớn.
Như vậy, toàn cầu hóa kinh tế là quá trình lực lượng sản xuất và quan hệ kinh tế quốc tế vượt khỏi biên giới quốc gia và phạm vi từng khu vực, lan tỏa ra phạm vi toàn cầu, trong đó vốn, tiền tệ, thông tin, lao động… vận động thông thoáng, sự phân công lao động mang tính quốc tế, mối quan hệ kinh tế quốc tế giữa quốc gia, khu vực đan xen nhau, hình thành mạng lưới quan hệ đa tuyến, vận hành theo các “luật chơi” chung được hình thành qua sự hợp tác và đấu tranh giữa các thành viên của cộnng đồng quốc tế. Toàn cầu hóa và khu vực hóa đã trở thành một trong những xu thế phát triển của quan hệ quốc tế hiện đại. Xu thế này phát triển mạnh mẽ trong những năm qua và sẽ tiếp tục phát triển trong thế kỷ tới. Quá trình này được thể hiện rất rõ trong sự gia tăng rất nhanh của trao đổi quốc tế về thương mại, dịch vụ, tài chính và các yếu tố sản xuất cũng như sự hình thành các khu vực thương mại tự do và các khối liên kết trên thế giới.
Các tổ chức như Liên minh Châu Âu (EU), Khối Mậu dịch tự do Bắc Mỹ (NAFTA), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Tổ chức Hợp tác kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương (APEC), Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN)… ngày càng trở nên quen thuộc với các nước trên thế giới. Về thương mại, trao đổi buôn bán trên thị trường thế giới ngày càng tăng, đây là một trong những chỉ số thể hiện rõ nhất về toàn cầu hóa. Từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay, giá trị buôn bán trên toàn cầu đã tăng 12 lần. Giá trị hàng hóa dịch vụ trao đổi trên thị trường quốc tế tăng từ 11% tổng sản phẩm toàn thế giới năm 1971 lên 27% năm 1993, tăng 16,2 lần từ 400 tỷ Đôla Mỹ (USD) lên 6.700 tỷ USD năm 1994, và đến năm 1998 là 28.
Trong 10 năm qua, tốc độ tăng trưởng của thương mại hàng hóa và dịch vụ luôn gấp 2 lần tốc độ tăng trưởng của GDP thế giới [16; tr 23]. Đặng Thùy Vân – K13KTĐN 6 Đại học Kinh tế-ĐHQGHN Luận văn Thạc sỹ ”Quan hệ thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ trước và sau khi Việt Nam gia nhập WTO” Về tài chính, số lượng vốn trên thị trường chứng khoán thế giới đã tăng gấp 3 lần trong 10 năm qua, từ 4,7 ngàn tỷ lên 15,2 ngàn tỷ USD. Về đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), xu hướng chung trên toàn thế giới trong những năm qua vẫn tiếp tục tăng: năm 1997 đạt khoảng 400 tỷ USD đến năm 2000 tăng lên 1.491 tỷ USD, trong đó khoảng 2/3 là hướng vào các nước tư bản phát triển [7; tr. Dưới tác động của toàn cầu hóa, thị trường thế giới từng bước được thống nhất và ngày càng phát triển.
Toàn cầu hóa kinh tế thúc đẩy quá trình hình thành các khối liên kết khu vực. Sự trao đổi kinh tế giữa các khu vực này ngày càng đóng vai trò quan trọng, tăng thêm sự phụ thuộc và tác động lẫn nhau giữa các nền kinh tế và các khu vực kinh tế. Theo thống kê của Liên Hợp quốc (LHQ) ở thế kỷ 20, trong những năm 60 có khoảng 19 khối liên kết khu vực, những năm 70 có 28 khối liên kết, đến những năm 80 con số này là 32 và vào những năm 92 đã đạt tới gần 60 khối với hơn 160 nước tham gia dưới các loại hình và mức độ khác nhau. Trong đó đáng chú ý là Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), hiện với 150 thành viên, đã chiếm tới hơn 90% tổng giá trị thương mại quốc tế; APEC, với 21 thành viên, chiếm tới 56% GDP và 46% thương mại thế giới [16; tr.
Đối với các nước đang phát triển và chuyển đổi nền kinh tế thì hội nhập kinh tế tạo ra rất nhiều cơ hội trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế của mỗi quốc gia và tất nhiên cũng đặt ra không ít các thách thức. Nếu quốc gia nào biết chủ động và có lộ trình phù hợp với điều kiện cụ thể của chính mình sẽ nhanh chóng vượt qua được các thách thức và tận dụng các cơ hội có được để phát triển kinh tế đất nước mình, đồng thời góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khu vực và toàn cầu. Nắm bắt được xu thế này, Việt Nam cũng nhận thấy sự cần thiết phải hội nhập vào nền kinh tế thế giới, mở rộng quan hệ với mọi quốc gia không phân biệt chế độ chính trị trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, quyền tự quyết của các dân tộc. Còn đối với Hoa Kỳ quan hệ với Việt Nam sẽ tạo ra sự ràng buộc lẫn nhau, đan xen lợi ích kinh tế có lợi cho phát triển kinh tế, củng cố hơn nữa vai trò và vị trí của Hoa Kỳ trong khu vực Đông Nam Á.
Các mối quan hệ kinh tế quốc tế và khu vực được chi phối bởi quá trình toàn cầu hóa, nhất là toàn cầu hóa về kinh tế, người ta có thể gác lại nhiều mâu thuẫn, xung đột để đảm bảo tăng trưởng và lợi nhuận, người ta có thể thỏa hiệp để các quan hệ thương mại, đầu tư không bị gián đoạn. Bức tranh kinh tế-chính trị quốc tế đan xen nhau với nhứng lợi ích kinh tế-chính trị chằng chịt, nếu không có cách giải Đặng Thùy Vân – K13KTĐN 7 Đại học Kinh tế-ĐHQGHN Luận văn Thạc sỹ ”Quan hệ thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ trước và sau khi Việt Nam gia nhập WTO” mã phù hợp khó có thể có sự phát triển bến vững. Trong bối cảnh thế giới phức tạp đó, quan hệ giữa các nước lớn, như quan hệ giữa Hoa Kỳ với Nhật Bản, Hoa Kỳ với Trung Quốc đều có tác động trực tiếp đến sự phát triển của nước ta. Và có được một Hiệp định thương mại với Hoa Kỳ, để có các mối quan hệ thương mại bình thường là một bước tiến trong chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta.
Nhân tố Việt Nam Một trong những nhân tố quan trọng nhất tác động đến quan hệ kinh tế Việt Nam-Hoa Kỳ chính là những thành tựu của Việt Nam trong quá trình thực hiện chính sách “Đổi mới” và những tác động của nó đến việc mở rộng quan hệ kinh tế quốc tế. Từ một nền kinh tế gần như khép kín dưới chế độ kinh tế tập trung bao cấp, Việt Nam đã chuyển sang phát triển một nền kinh tế mở, tăng cường các quan hệ và giao lưu kinh tế với tất cả các nước, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế. Trong quá trình hội nhập, chính sách thương mại của nước ta từng bước được cải cách theo hướng tự do hóa hơn, phù hợp với thông lệ quốc tế hơn, góp phần thúc đẩy thương mại phát triển. Một chính sách thương mại thông thoáng Từ năm 1995 trở lại đây, nhiều giải pháp vĩ mô đúng đắn được thi hành đã góp phần tạo ra động lực mới cho tăng trưởng hoạt động ngoại thương.
Chính sách thương mại quốc tế linh hoạt: Từ tháng 9/2001, quyền kinh doanh xuất nhập khẩu hàng hóa đã được mở cho tất cả các thương nhân (trước đây chỉ mở đến doanh nghiệp). Phạm vi được phép kinh doanh XNK cũng không phụ thuộc vào ngành hàng ghi trong giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh. Các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, kể từ tháng 1/2002 cũng được quyền xuất khẩu hàng hóa gần như thương nhân Việt Nam. Đây là những biện pháp hết sức quan trọng góp phần đa dạng hóa chủ thể xuất khẩu, qua đó khơi dậy tiềm năng xuất khẩu của các thành phần kinh tế.
Ngoài ra công tác thị trường và xúc tiến thương mại tiếp tục được sự quan tâm đặc biệt. Từ năm 1995 trở lại đây, Bộ Thương mại đã tổ chức hàng chục đoàn liên ngành đi khảo sát và tìm kiếm cơ hội kinh doanh tại Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga và Châu Phi. Để đối phó với các rào cản thương mại ngày càng nhiều, các Bộ và các Hiệp Đặng Thùy Vân – K13KTĐN 8 Đại học Kinh tế-ĐHQGHN Luận văn Thạc sỹ ”Quan hệ thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ trước và sau khi Việt Nam gia nhập WTO” hội đã có sự phối hợp khá tích cực để theo dõi, phân tích và có biện pháp đối phó đấu tranh kịp thời bảo vệ quyền lợi chính đáng cho các doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Tiếp tục cải cách chính sách thuế và thuế quan: Trong những năm đổi mới, chúng ta đã có rất nhiều cố gắng trong việc cải cách chính sách thuế nội địa và thuế quan.
Là một thành viên của Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA), Việt Nam đang nỗ lực hết sức mình nhằm giảm thuế suất đối với toàn bộ các dòng thuế (chỉ trừ một số ít mặt hàng) xuống dưới mức 5% cho đến cuối năm 2006. Cùng với việc ban hành Nghị định 21-2002/NĐ-CP vào tháng 2-2002, khoảng 5.558 dòng thuế trong số tổng cộng 6.324 dòng thuế đã nằm trong “danh mục bao hàm” hiện có thuế suất dưới 20% và dự kiến sẽ giảm xuống dưới 5% trong ba năm tới [16; tr. Ngoài ra, Việt Nam còn áp dụng một số biện pháp nhằm khuyến khích xuất khẩu như: hoàn thuế cho các doanh nghiệp xuất khẩu hoạt động tốt, các nhà xuất khẩu được miễn thuế giá trị gia tăng (VAT) và được hưởng những ưu đãi về thuế thu nhập… Mở rộng hoạt động ngoại thương: Ngoại thương là thành tố quan trọng nhất trong nền kinh tế Việt Nam. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam từ năm 1991 đến nay liên tục tăng mạnh.
Biến động tỷ trọng xuất nhập khẩu của Việt Nam qua các thời kỳ gắn liền với các động thái của nền kinh tế thế giới. Sự giảm mạnh tăng trưởng xuất khẩu trong năm 1998 của Việt Nam do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á, vì các quốc gia Châu Á là các nước nhập khẩu chủ yếu hàng xuất khẩu Việt Nam. Tiến trình chủ động hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực của nước ta Bước đầu tiên đánh dấu tiến trình chủ động hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta từ khi thực hiện quá trình Đổi mới.