Luận văn thạc sĩ ussh quan hệ ngoại giao giữa việt nam với trung quốc và pháp dưới thời tự đức 1848 1883

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh quan hệ ngoại giao giữa việt nam với trung quốc và pháp dưới thời tự đức 1848 1883, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn

• Tác giả: Ngô Thị Quý
• Người hướng dẫn: Gs. Nguyễn Văn Khánh
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Quan Hệ Ngoại Giao Giữa Việt Nam Với Trung Quốc Và Pháp Dưới Thời Tự Đức (1848 – 1883)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN HỆ NGOẠI GIAO GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC DƯỚI THỜI TỰ ĐỨC (1848 – 1883)
• 1.1. Vài nét về quan hệ Việt Nam và Trung Quốc từ thời Gia Long đến Thiệu Trị
• 1.2. Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ 1848 đến 1858
• 1.3. Quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ 1858 đến 1883
• 1.4. Thực dân Pháp xâm lược Việt Nam
• 1.5. Triều đình Huế cầu viện Mãn Thanh chống thực dân Pháp
• 1.6. Triều Nguyễn yêu cầu Mãn Thanh giúp đỡ tiễu trừ giặc phỉ nước Thanh
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ NGOẠI GIAO GIỮA VIỆT NAM VÀ PHÁP DƯỚI THỜI TỰ ĐỨC (1848 – 1883)
• 2.1. Quan hệ giữa Việt Nam và Pháp từ đầu thế kỷ XIX đến 1848
• 2.2. Quan hệ giữa Việt Nam và Pháp từ 1848 đến 1858
• 2.3. Quan hệ giữa Việt Nam và Pháp từ 1858 đến 1883
• 3. CHƯƠNG 3: VIỆT NAM TRONG MỐI QUAN HỆ TRUNG - PHÁP
• 3.1. Thực dân Pháp từng bước hạn chế ảnh hưởng của Trung Quốc đối với Việt Nam
• 3.2. Phản ứng của nhà Thanh trước cuộc xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp
• 3.3. Trung – Pháp phân chia Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc và Pháp dưới triều Tự Đức

Thời kỳ triều Tự Đức (1848-1883) là một giai đoạn quan trọng trong lịch sử quan hệ ngoại giao của Việt Nam với hai cường quốc là Trung Quốc và Pháp. Trong bối cảnh chính trị phức tạp, Việt Nam đã phải đối mặt với nhiều thách thức từ cả hai phía. Mối quan hệ này không chỉ phản ánh sự tương tác giữa các quốc gia mà còn thể hiện những biến động trong chính sách đối ngoại của triều Nguyễn. Việc nghiên cứu quan hệ ngoại giao này giúp hiểu rõ hơn về lịch sử Việt Nam trong thế kỷ 19.

1.1. Lịch sử quan hệ Việt Nam Trung Quốc từ thời Gia Long đến Tự Đức

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc đã có từ lâu đời, bắt đầu từ thời Gia Long. Dưới triều Tự Đức, quan hệ này tiếp tục phát triển nhưng cũng gặp nhiều khó khăn do sự thay đổi trong chính sách của cả hai bên. Sự ảnh hưởng của Trung Quốc đối với Việt Nam vẫn còn mạnh mẽ, nhưng cũng có những dấu hiệu của sự độc lập ngày càng tăng.

1.2. Lịch sử quan hệ Việt Nam Pháp từ đầu thế kỷ XIX đến Tự Đức

Quan hệ giữa Việt Nam và Pháp bắt đầu từ những năm đầu thế kỷ XIX, nhưng đến thời Tự Đức, mối quan hệ này trở nên căng thẳng hơn. Sự xâm lược của thực dân Pháp đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị và ngoại giao của Việt Nam, dẫn đến những quyết định quan trọng của triều đình Huế.

II. Những thách thức trong quan hệ ngoại giao Việt Nam Trung Quốc và Pháp

Trong giai đoạn này, Việt Nam phải đối mặt với nhiều thách thức từ cả Trung Quốc và Pháp. Sự xâm lược của thực dân Pháp đã tạo ra áp lực lớn lên triều đình Huế, trong khi đó, mối quan hệ với Trung Quốc cũng không hề đơn giản. Các yếu tố như chính trị nội bộ, sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của cả hai nước đã tạo ra những khó khăn cho Việt Nam.

2.1. Áp lực từ thực dân Pháp đối với Việt Nam

Thực dân Pháp đã sử dụng nhiều phương pháp để xâm lược Việt Nam, từ quân sự đến ngoại giao. Sự kiện Đà Nẵng năm 1858 đánh dấu sự khởi đầu của cuộc chiến tranh xâm lược, khiến triều đình Huế phải tìm kiếm sự hỗ trợ từ Trung Quốc.

2.2. Sự thay đổi trong chính sách của Trung Quốc đối với Việt Nam

Trung Quốc dưới triều đại nhà Thanh cũng gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì ảnh hưởng đối với Việt Nam. Sự thay đổi trong chính sách của nhà Thanh đã ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hai nước, đặc biệt là trong bối cảnh xung đột với Pháp.

III. Phương pháp giải quyết vấn đề trong quan hệ ngoại giao

Triều đình Huế đã áp dụng nhiều phương pháp để giải quyết các vấn đề trong quan hệ ngoại giao với Trung Quốc và Pháp. Việc cầu viện Trung Quốc để chống lại thực dân Pháp là một trong những chiến lược quan trọng. Tuy nhiên, những phương pháp này không phải lúc nào cũng mang lại kết quả tích cực.

3.1. Cầu viện Trung Quốc trong cuộc chiến chống Pháp

Triều đình Huế đã nhiều lần gửi sứ giả sang Trung Quốc để cầu viện, mong muốn nhận được sự hỗ trợ từ nhà Thanh. Tuy nhiên, sự chậm trễ và thiếu quyết đoán của Trung Quốc đã khiến cho Việt Nam gặp nhiều khó khăn trong cuộc chiến chống thực dân Pháp.

3.2. Đàm phán với Pháp để bảo vệ chủ quyền

Ngoài việc cầu viện Trung Quốc, triều đình Huế cũng đã cố gắng đàm phán với Pháp để bảo vệ chủ quyền. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán này thường không thành công do sự chênh lệch về sức mạnh giữa hai bên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu về quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam với Trung Quốc và Pháp dưới triều Tự Đức không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử mà còn cung cấp những bài học quý giá cho chính sách đối ngoại hiện nay. Những kết quả từ nghiên cứu này có thể được áp dụng trong việc xây dựng mối quan hệ quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Bài học từ quan hệ Việt Trung

Mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc dưới triều Tự Đức cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì mối quan hệ tốt đẹp với các nước láng giềng. Việc hiểu rõ lịch sử và văn hóa của nhau sẽ giúp tăng cường sự hợp tác và giảm thiểu xung đột.

4.2. Kinh nghiệm từ quan hệ Việt Pháp

Quan hệ với Pháp dưới triều Tự Đức là một bài học về sự cần thiết phải có chính sách đối ngoại linh hoạt và khôn ngoan. Việc học hỏi từ những sai lầm trong quá khứ sẽ giúp Việt Nam xây dựng một chính sách đối ngoại hiệu quả hơn trong tương lai.

V. Kết luận và tương lai của quan hệ ngoại giao

Kết thúc giai đoạn triều Tự Đức, quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam với Trung Quốc và Pháp đã để lại nhiều bài học quý giá. Tương lai của quan hệ này phụ thuộc vào khả năng của Việt Nam trong việc duy trì độc lập và tự chủ trong chính sách đối ngoại.

5.1. Tương lai quan hệ Việt Trung

Trong bối cảnh hiện nay, việc duy trì mối quan hệ tốt đẹp với Trung Quốc là rất quan trọng. Việt Nam cần phải có những chiến lược hợp tác hiệu quả để phát triển mối quan hệ này.

5.2. Tương lai quan hệ Việt Pháp

Mối quan hệ với Pháp cũng cần được củng cố, đặc biệt trong các lĩnh vực kinh tế và văn hóa. Việc học hỏi từ lịch sử sẽ giúp Việt Nam xây dựng một mối quan hệ bền vững hơn với Pháp trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn trị vì 35 năm của vua Tự Đức từ năm 1848 đến năm 1883 là thời kỳ bản lề đầy biến động trong suốt 143 năm tồn tại của triều Nguyễn. Đứng trước sự xâm lược của chủ nghĩa tư bản phương Tây với phát súng đầu tiên tại cửa biển Đà Nẵng vào năm 1858, nền ngoại giao Việt Nam buộc phải vận hành trong thế giằng co phức tạp giữa ba bên: triều đình Huế, nhà Mãn Thanh và thực dân Pháp. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào việc làm sáng tỏ sự chuyển biến trong chính sách ngoại giao của triều Nguyễn đối với Trung Quốc và Pháp, từ mối bang giao truyền thống phương Đông sang tình thế ứng phó với họa ngoại xâm phương Tây.

Mục tiêu cụ thể của công trình là phân tích hệ thống quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam với hai nước lớn trong hai giai đoạn: giai đoạn 1848 – 1858 duy trì bang giao hòa hiếu truyền thống và giai đoạn 1858 – 1883 đương đầu với chiến tranh thực dân. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ các hoạt động tiếp sứ, cử sứ bộ, ký kết các hiệp ước và các cuộc điều đình quân sự diễn ra trên địa bàn từ kinh đô Huế, Bắc Kỳ đến biên giới Lưỡng Quảng và thủ đô Yên Kinh.

Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi làm rõ nguyên nhân gốc rễ dẫn đến việc triều đình Huế lần lượt ký kết các hiệp ước bất bình đẳng, tiêu biểu là Hiệp ước Nhâm Tuất năm 1862 gồm 12 điều khoản và Hiệp ước Quý Mùi năm 1883 gồm 27 điều khoản. Qua việc đối chiếu hơn 20 nguồn tài liệu chính sử song phương, luận văn cung cấp các chỉ số tin cậy về tần suất đi sứ, quy mô viện binh và tác động trực tiếp của các quyết sách ngoại giao đến sự tồn vong của quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết quan hệ quốc tế truyền thống Đông Á và lý thuyết cân bằng quyền lực địa chính trị. Trọng tâm là mô hình trật tự thế giới Hoa Hạ với cấu trúc Thiên triều – Phiên thuộc, dựa trên hệ tư tưởng Nho giáo và nguyên tắc "nội xưng đế, ngoại xưng vương" để giữ vững quyền tự chủ thực tế. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng lý thuyết chính trị thực tế nhằm đánh giá chiến lược "ngoại giao pháo hạm" của Pháp cùng chính sách "hoài nhu viễn phương" của nhà Thanh.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: chế độ triều cống sắc phong với chu kỳ 4 năm một lần theo điển chế năm 1839; tư tưởng Nho gia "nội hạ ngoại di"; trạng thái nửa độc lập nửa phụ thuộc trong quan hệ nước lớn nước nhỏ; chính sách bế quan tỏa cảng và biện pháp cầu viện quân sự nước ngoài.

Phương pháp nghiên cứu

Công trình kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm tái hiện các sự kiện theo trình tự thời gian 1848 – 1883, đặt trong tương quan với bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội đương thời. Phương pháp phân tích, đối chiếu và thống kê sử liệu được sử dụng để kiểm chứng độ xác thực của các văn bản ngoại giao song phương.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hệ thống tư liệu đồ sộ với 38 tập của bộ Đại Nam thực lục chính biên, trong đó khảo sát chuyên sâu 8 tập từ tập XXVII đến tập XXXV biên soạn riêng về triều Tự Đức; 262 quyển của bộ Khâm Định Đại Nam hội điển sử lệ, trọng tâm là 5 quyển từ quyển 128 đến quyển 132 thuộc mục Bang giao; 4 tập Đại Nam chính biên liệt truyện; cùng 4 quyển tư liệu dịch trích lục từ bộ Đại Thanh thực lục thuộc các đời vua Gia Khánh, Đạo Quang, Đồng Trị và Quang Tự.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích theo trục biên niên và sự kiện lịch sử trọng điểm được áp dụng nhằm thu thập toàn bộ các văn bản hành chính như tấu sớ, chiếu dụ, biểu văn và nhật ký đi sứ. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là để giải quyết sự sai lệch về góc nhìn giữa chính sử nhà Nguyễn, chính sử nhà Thanh và tư liệu lưu trữ của Pháp, mang lại tính khách quan khoa học cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn phát hiện sự thay đổi quan trọng về vị thế ngoại giao ngay đầu triều Tự Đức. Năm 1849, triều đình Huế đã đàm phán thành công để khâm sứ nhà Thanh là Lao Sùng Quang lần đầu tiên vào tận kinh đô Huế làm lễ tuyên phong, chấm dứt thông lệ cử sứ thần tiếp nhận sắc phong tại Thăng Long từ thời Lê đến các triều vua Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị. Sự kiện này khẳng định tính chính thống của kinh đô mới Phú Xuân và sự độc lập hoàn toàn với chế độ cũ.

Thứ hai, trong giai đoạn 1858 – 1883, triều đình Huế đã cử 6 đoàn sứ bộ sang Trung Quốc vào các năm 1868, 1870, 1873, 1876, 1880 và 1882. Nghiên cứu xác định rõ mốc thời gian triều đình Tự Đức chính thức thông báo cho nhà Thanh về cuộc xâm lăng của Pháp là vào mùa đông năm 1870 qua sứ bộ của Nguyễn Hữu Lập, chứ không phải năm 1882 như một số học giả quốc tế từng nhận định.

Thứ ba, nghiên cứu làm sáng tỏ tình trạng phức tạp tại biên giới phía Bắc khi các toán thổ phỉ tàn quân Thái Bình Thiên Quốc tràn sang từ sau năm 1860. Có những toán giặc lên tới hơn 10.000 người như liên minh Mông Hùng Thạc và Hoàng Anh tại Tuyên Quang, hoặc hơn 2.000 quân của Lý Hợp Thắng tại Cao Bằng năm 1862. Triều đình Huế buộc phải yêu cầu nhà Thanh cử đề đốc Phùng Tử Tài đem 31 quân doanh sang biên giới phối hợp tiễu trừ vào năm 1870, mở đầu cho sự can thiệp quân sự trực tiếp của quân Thanh tại Bắc Kỳ.

Thứ tư, chính sách ngoại giao cầu viện Mãn Thanh mang tính thỏa hiệp đã làm suy giảm sức chiến đấu tự chủ của dân tộc, khiến triều đình lần lượt ký Hiệp ước 1874 thừa nhận Pháp chiếm lục tỉnh Nam Kỳ và Hiệp ước 1883 công nhận nền bảo hộ của Pháp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các quyết sách ngoại giao thời Tự Đức xuất phát từ sự trói buộc của tư tưởng Nho giáo chính thống, luôn coi Trung Quốc là trung tâm văn minh thế giới dù nhà Thanh lúc đó đã suy yếu nghiêm trọng sau hai cuộc Chiến tranh thuốc phiện (1839 – 1842 và 1856 – 1860). Triều đình Huế đã không nhận thức được bản chất thỏa hiệp phân chia quyền lợi giữa thực dân Pháp và nhà Thanh.

So sánh với các nghiên cứu của học giả Pháp và Nhật Bản, công trình đã chứng minh rằng Tự Đức không hề mù quáng hay thụ động tuyệt đối. Triều đình đã liên tục phái các đoàn công cán sang Hương Cảng, Áo Môn và Quảng Đông như đoàn của Phạm Phú Thứ năm 1863, Đặng Huy Trứ năm 1865 và 1867, hay Lê Đĩnh năm 1881 để do thám tình hình thế giới và tìm mua vũ khí. Tuy nhiên, sự do dự và thiếu nhất quán của vua Tự Đức đã khiến các bản điều trần canh tân bị bác bỏ.

Toàn bộ diễn biến bang giao và mức độ can thiệp quân sự qua từng mốc lịch sử có thể được trực quan hóa thông qua bảng thống kê niên biểu các sứ bộ hoặc biểu đồ cột so sánh tần suất đi sứ trước và sau năm 1858. Biểu đồ đường thời gian cũng giúp phân định rõ ràng 3 giai đoạn ngoại giao: phòng thủ thụ động (1848 – 1858), thỏa hiệp nhượng bộ (1858 – 1874) và cầu viện chuyển giao (1874 – 1883).

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao năng lực phân tích chiến lược địa chính trị đa phương bằng cách thiết lập cơ chế giám sát và dự báo biến động quốc tế định kỳ 6 tháng một lần. Mục tiêu đạt 100% độ chính xác trong nhận diện các nguy cơ ngoại giao, do Cục Hợp tác Quốc tế và các cơ quan tham mưu đối ngoại hoàn thiện trong giai đoạn 2026 – 2028.

Thứ hai, đổi mới chương trình đào tạo và bồi dưỡng cán bộ ngoại giao thông qua việc tích hợp 15 bài học lịch sử đàm phán độc lập tự chủ từ thời Nguyễn vào giáo trình chuyên ngành. Kế hoạch yêu cầu 100% học viên ngoại giao nắm vững kỹ năng xử lý quan hệ với các nước lớn, thực hiện liên tục trong lộ trình 2026 – 2027 dưới sự chủ trì của Học viện Ngoại giao.

Thứ ba, triển khai chương trình số hóa toàn diện 100% hệ thống Châu bản, văn bản ngoại giao và tư liệu đi sứ thời Nguyễn trong vòng 24 tháng, từ năm 2026 đến năm 2028. Đơn vị phụ trách chính là Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước phối hợp cùng Viện Sử học nhằm cung cấp kho dữ liệu mở phục vụ nghiên cứu và đấu tranh bảo vệ chủ quyền.

Thứ tư, xây dựng ít nhất 5 đề tài nghiên cứu cấp quốc gia về sự phối hợp giữa bảo vệ an ninh biên giới và hoạt động đối ngoại hòa bình trong thời kỳ hội nhập. Dự án triển khai trong thời gian 3 năm từ 2026 đến 2029 do Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam điều phối thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Lịch sử Việt Nam và Quan hệ Quốc tế: Cung cấp nguồn sử liệu chính xác từ 38 tập chính sử và tư liệu dịch từ Thanh sử, hỗ trợ biên soạn giáo trình và các bài viết học thuật chuyên sâu.

Nhóm cán bộ hoạch định chính sách và công tác ngoại giao: Rút ra 5 bài học đắt giá về việc duy trì tính độc lập tự chủ, tránh dựa dẫm vào các thế lực bên ngoài và linh hoạt trong đàm phán đa phương thời kỳ hiện đại.

Nhóm học viên cao học và sinh viên các khối ngành Khoa học Xã hội: Sử dụng làm tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp đối chiếu sử liệu song phương và kỹ thuật phân tích sự kiện lịch sử theo trục thời gian.

Nhóm chuyên gia phân tích chiến lược an ninh quốc phòng: Cung cấp case study thực tế về mối liên hệ hữu cơ giữa an ninh biên giới đất liền, quản lý hải đảo ven biển và chính sách đối ngoại quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Triều đình Tự Đức duy trì lệ triều cống 4 năm một lần với nhà Thanh nhằm mục đích gì? Mục đích chính là giữ gìn hòa khí biên cương và khẳng định tính chính thống của vương triều phong kiến theo quy tắc bang giao truyền thống phương Đông. Theo điển chế từ năm 1839, triều đình vẫn gửi cống phẩm định kỳ nhằm duy trì danh nghĩa Thiên triều bảo hộ nhưng vẫn bảo đảm quyền độc lập tự trị trong nội bộ.

Triều đình Huế chính thức cầu viện nhà Thanh chống thực dân Pháp vào năm nào? Từ năm 1870, triều đình Huế đã thông báo tình hình quân Pháp chiếm 6 tỉnh Nam Kỳ cho nhà Thanh qua sứ bộ Nguyễn Hữu Lập. Đến năm 1880 và chính thức là năm 1882 qua phái đoàn Phạm Thận Duật tại Thiên Tân, triều đình mới chính thức yêu cầu nhà Thanh giúp đỡ giải quyết vấn đề quân sự trước sức ép của Pháp tại Bắc Kỳ.

Ý nghĩa của sự kiện tiếp khâm sứ Lao Sùng Quang tại kinh đô Huế năm 1849 là gì? Đây là dấu mốc khẳng định sự công nhận hoàn toàn của nhà Thanh đối với triều Nguyễn đóng đô ở Phú Xuân thay vì Thăng Long như các thời kỳ trước. Nghi lễ diễn ra ngày 22 tháng 7 năm 1849 giúp tiết kiệm chi phí tuần du Bắc Hà và nâng cao uy tín ngoại giao của vua Tự Đức.

Thổ phỉ biên giới phía Bắc đã ảnh hưởng như thế nào đến nền ngoại giao thời Tự Đức? Từ sau năm 1860, tàn quân nông dân từ Trung Quốc như toán quân hơn 10.000 người của Mông Hùng Thạc tràn sang cướp phá các tỉnh Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn. Triều đình Huế buộc phải nhờ 31 quân doanh của tướng Phùng Tử Tài sang giúp tiễu trừ, vô tình tạo điều kiện cho quân Thanh chiếm đóng và can thiệp sâu vào nội bộ nước ta.

Vì sao các bản điều trần cải cách canh tân đất nước thời Tự Đức không được thực thi? Dù các sứ thần như Đặng Huy Trứ năm 1868 hay Lê Đĩnh năm 1881 đã gửi nhiều bản điều trần tiến bộ sau khi công cán ở Hương Cảng, triều đình Tự Đức vẫn mang nặng tư tưởng bảo thủ Nho giáo. Sự nghi ngại văn minh phương Tây cùng tâm lý ỷ lại vào Mãn Thanh đã làm đình trệ toàn bộ các đề xuất cải cách.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng toàn diện bức tranh ngoại giao Việt Nam với Trung Quốc và Pháp dưới triều Tự Đức qua 35 năm biến động lịch sử.
• Phân tích bản chất của quan hệ triều cống sắc phong truyền thống và chỉ rõ sự chuyển đổi mang tính lịch sử sang hình thức ngoại giao cầu viện đối phó ngoại xâm.
• Khai thác và đối chiếu hệ thống sử liệu phong phú gồm 38 tập Đại Nam thực lục cùng các nguồn tư liệu chính thống của nhà Thanh và văn thư Pháp.
• Đúc kết bài học lịch sử sâu sắc về việc kiên định độc lập tự chủ và tránh tư tưởng ỷ lại vào các cường quốc trong quan hệ quốc tế.
• Mở ra hướng nghiên cứu mới về sự tương tác đa phương giữa các quốc gia Đông Á trước làn sóng bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây trong nửa cuối thế kỷ XIX.

Đóng góp lớn nhất của công trình là làm sáng tỏ trách nhiệm lịch sử của triều đình Huế và tái định vị các mốc thời gian bang giao quan trọng bằng cứ liệu khoa học xác thực. Trong lộ trình nghiên cứu tiếp theo giai đoạn 2026 – 2028, các nhà khoa học cần tiếp tục mở rộng khai thác hệ thống tư liệu đa ngữ nhằm hoàn thiện bức tranh toàn cảnh về lịch sử ngoại giao cận đại. Hãy áp dụng ngay những bài học lịch sử quý báu này vào công tác nghiên cứu, giảng dạy và thực tiễn đối ngoại để xây dựng nền ngoại giao Việt Nam hiện đại, tự cường và hội nhập bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 QUAN HỆ NGOẠI GIAO GIỮA VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC DƯỚI THỜI TỰ ĐỨC (1848 – 1883) 1.1 Vài nét về quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc từ thời Gia Long đến Thiệu Trị Đã có khá nhiều tác giả khi nghiên cứu về các vấn đề lịch sử Việt Nam, hay về lịch sử ngoại giao Việt Nam với Trung Quốc đã ít nhiều đề cập đến quan hệ Việt - Trung nửa đầu thể kỷ XIX. Nhưng hầu hết các tác giả đều tập trung phân tích ý nghĩa của việc sắc phong và triều cống giữa triều Nguyễn và triều Thanh để tìm hiểu bản chất mối quan hệ giữa hai nhà nước phong kiến Việt Nam và Trung Quốc. Chúng ta không phủ nhận rằng ở nửa đầu thế kỷ XIX, trong mối quan hệ giữa Việt Nam và Trung Quốc, thì một trong những nét quan trọng nhất là vấn đề sắc phong và triều cống- đặc trưng căn bản của quan hệ ngoại giao Việt –Trung trong lịch sử phong kiến. Đề cập đến đặc trưng căn bản này, các nhà nghiên cứu đều tập trung vào một số điểm: - Lý giải nguyên nhân vì sao các triều đại phong kiến Việt Nam thường xuyên phải xin cầu phong và chịu triều cống đối với Trung Hoa.

Việt Nam là một nước nhỏ, ở cạnh Trung Quốc lớn hơn nhiều lần và là một đế chế luôn nuôi ý đồ thôn tính Việt Nam. Để tồn tại độc lập và sống hoà mục, các triều đại Việt Nam đều phải chịu “thần phục” Trung Hoa. Điều này, Phan Huy Chú cũng đã từng viết ở thế kỷ XIX: “Nước Việt ta cõi đất ở phương Nam mà 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thông hiếu với Trung Quốc, tuy nuôi dân dựng nước có quy mô riêng, nhưng ở trong thì xưng đế mà đối ngoại thì xưng vương vẫn chịu phong hiệu, xét lý thực phải như thế”[7; 135]. Mặt khác, các triều đại phong kiến Việt Nam đặc biệt là từ triều Lê trở đi, hầu hết đều chịu ảnh hưởng sâu sắc học thuyết Khổng Mạnh, với hệ tư tưởng cốt lõi là Thiên mệnh, trong đó Thiên tử thay trời trị dân, thống trị các nước chư hầu và thuộc quốc, cho nên các triều đại Việt Nam đều coi Trung Quốc là Thiên triều.

- Xin phong vương và triều cống Trung Hoa là một dạng quan hệ đặc biệt giữa nước nhỏ với nước lớn. Việc được Trung Quốc sắc phong có ý nghĩa khẳng định tính chính thống của một ông vua, hay một triều đại mới được thiết lập. Đồng thời nó còn khẳng định sự hợp pháp của triều đại đó đối với Thiên triều, Thiên triều có nghĩa vụ bảo vệ an ninh, toàn vẹn lãnh thổ cho quốc gia được phong vương, không thể vô cớ tự đem quân sang xâm chiếm. - Nhận Trung Quốc là Thiên triều và chịu sự thần phục, nhưng điều đó chỉ trên danh nghĩa, còn thực tế, các triều đại Việt Nam đều giữ vững quyền tự trị độc lập của mình.

- Đây là sự thể hiện đường lối đối ngoại mềm dẻo,“lấy nhu thắng cương”của Việt Nam mà triều đại phong kiến nào cũng áp dụng trong ứng xử với Trung Quốc. Đến đầu thế kỷ XIX, trong mối quan hệ Việt Nam và Trung Quốc, có thể nói những biểu hiện trên vẫn còn nguyên giá trị của nó. Trong Hội điển của triều Nguyễn đã quy định rất chặt chẽ, cụ thể những nghi thức trong quan hệ bang giao với nhà Thanh. Cho đến trước năm 1858 khi thực dân Pháp xâm lược nước ta, các vua Nguyễn đều thực hiện rất đầy đủ các nghi thức trong việc xin phong và triều cống các triều đình phong kiến Trung Hoa.

17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Dưới triều Nguyễn, mối quan hệ truyền thống với Trung Quốc vẫn được thực hiện chủ yếu thông qua các đoàn sứ bộ. Ghi chép trong chính sử triều Nguyễn cho biết các đoàn sứ bộ dưới ba triều vua Gia Long, Minh Mệnh và Thiệu Trị diễn ra như sau: Bảng 1: Các đoàn Sứ bộ được cử sang Trung Hoa từ năm 1802 đến 1847 Năm Sứ bộ Mục đích đi sứ Nhâm Tuất Chánh sứ: Trịnh Hoài Đức Mang dấu ấn vàng và sắc phong (1802) Phó sứ: Ngô Nhâm Tĩnh mà nhà Thanh phong cho triều Huỳnh Ngọc Uẩn Tây Sơn sang trả. Báo tin Nguyễn Ánh chiến thắng Tây Sơn lập triều đại mới Giao nộp cho nhà Thanh 3 tên cướp biển người Tàu [48; 495] Chánh sứ: Lê Quang Định Xin phong vương cho vua Gia Phó sứ: Lê Chánh Lộ Long và xin đổi tên nước ta thành Nguyễn Gia Cát Nam Việt. Vua nhà Thanh chuẩn cho tên nước là Việt Nam.

[78; 306] Giáp Tý Chánh sứ: Lê Bán Khâm Tạ ơn việc nhà Thanh cử Tề Bố (1804) Phó sứ: Trần Minh Nghĩa Sâm sang phong vương cho vua Nguyễn Đăng Đệ Gia Long [78; 306] Kỷ Tỵ Chánh sứ: Nguyễn HữuThiện Tuế cống theo lệ[48; 748] (1809) Phó sứ: Ngô Vị Lê Đắc Tần Chánh sứ: Vũ Trịnh Mừng lễ ngũ Tuần Đại khánh của Phó sứ: Nguyễn Đình Chất vua Gia Khánh [78; 307] Nguyễn Văn Thinh 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quý Dậu Chánh sứ: Nguyễn Du Tuế cống theo lệ [78; 307] (1813) Phó sứ: Trần Văn Đại Nguyễn Văn Phong Đinh Sửu Chánh sứ: Hồ Công Thuận Tuế cống theo lệ (1817) Phó sứ: Nguyễn Huy Trinh [78; 307] Phan Huy Thực Kỷ Mão Chánh sứ: Nguyễn XuânTình Mừng lễ lục tuần Đại Khánh của (1819) Phó sứ: Đinh Phiên vua Gia Khánh [78; 307] Nguyễn Hựu Bổng Canh Thìn Chánh sứ: Ngô Vị Báo tang vua Gia Long và xin (1820) Phó sứ: Trần Bá Kiên phong vương cho vua Minh Hoàng Văn Thịnh Mạng[78; 307] Ất Dậu Chánh sứ: Hoàng Kim Hoán Tạ ơn việc nhà Thanh cử tổng đốc (1825) Phó sứ: Phan Huy Chú Quảng Tây là Phan Cung Thân Trần Chẩn sang phong vương cho Minh Mạng năm 1821[51;91] Chánh sứ: Hoàng Văn Quyền Tuế cống theo lệ[51;91] Phó sứ: Nguyễn Trọng Vũ Nguyễn Hựu Nhân Kỷ Sửu Chánh sứ Nguyễn Trọng Vũ Tuế cống theo lệ[78;308] ( 1829) Phó sứ: Nguyễn Đình Tân Đặng Văn Khải Tân Mão Chánh sứ: Hoàng Văn Đản Mừng lễ Ngũ Tuần đại khánh Vua (1831) Phó sứ: Trương Hảo Hợp Đạo Quang Phan Huy Chú [78;308] 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quý Tỵ Chánh sứ: Trần Văn Trung Tuế cống theo lệ[78;309] (1837) Phó sứ: Phan Thanh Giải Nguyễn Huy Chiểu Đinh Dậu Chánh sứ: Phạm Thế Trung Tuế cống theo lệ[78;309] (1840) Phó sứ: Nguyễn Đức Hoạt Nguyễn VănNhượng Tân Sửu Chánh sứ: Lý Văn Phức Báo tang vua Minh Mạng và xin (1841) Phó sứ: Nguyễn Đức Hoạt phong cho vua Thiệu Trị [78;309] Bùi Phụ Phong Ất Tỵ Chánh sứ: Trương Hảo Hợp Tạ ơn việc nhà Thanh cử Bảo (1845) Phó sứ: Phạm Chi Hương Thang sang tuyên phong cho vua Vương Hữu Quang Thiệu Trị vào năm 1842 [78;310] Như vậy, vua Nguyễn nào lên ngôi, việc làm trước hết cũng là cử một đoàn sứ bộ sang Trung Hoa xin được sắc phong. Theo cách đánh giá của một giám mục phương Tây: “Lễ phong sắc đem lại uy quyền cho vua An Nam. Trước khi phong sắc, vua An Nam chỉ mang tên quốc trưởng (người đứng đầu trong nước) hay là (thủ lĩnh của nước) hay cũng chỉ là vương, hay vua là cùng. Khi đã được phong sắc các vua ở Huế tự xưng là Hoàng Đế”[88; 311] Khác với các vương triều trước đó thường thiết lập sau khi giành được thắng lợi trong công cuộc chống giặc ngoại xâm hay phong trào giải phóng dân tộc, nhờ đó khẳng định được tính chính thống của mình trước nhân dân, còn triều Nguyễn đã vấp phải lòng trung thành của hầu hết các nho sĩ cũng như nhân dân Bắc Hà đối với triều Lê.

Bởi vậy, để khẳng định tính chính thống của mình, việc được Thiên triều Trung Hoa sắc phong như các triều đại trước càng trở nên có ý nghĩa và cần thiết. Ở một mặt nào đó, việc sắc phong này cũng có nghĩa là công nhận sự sụp đổ hoàn toàn của triều đại Tây Sơn. 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ghi chép của L.Cadierè trong Hội truyền giáo Paris cho biết: “Năm 1802, khi chiếm được Huế, thì vua tóm ngay được các ấn tín và sắc vàng của Tây Sơn vì hấp tấp chạy mà bỏ sót lại. Gia Long gửi cho Bắc Kinh.

Kết quả cuộc vận động này rất nhanh: Tây Sơn đã bị tuyên bố thất bại”[88;307]. Trong Đại Nam cũng cho biết, năm 1802 “vua đã cùng bầy tôi bàn việc thông sứ với nước Thanh. Vua cho rằng: Nước ta tuy cũ nhưng mệnh đã đổi mới…Nay bắt được ấn sách của giặc Tây Sơn là do nhà Thanh phong cho…ta có thể sai người đưa sang trả trước và đem việc Bắc phạt báo cho họ biết, đợi khi bình định được Bắc Hà sẽ nối lại việc bang giao cũ thì khéo hơn”[48; 495]. Cũng trong năm 1802, nhà vua đã cử hai đoàn sứ thần sang nhà Thanh để trao trả quốc ấn, sắc phong của Tây Sơn trước kia và để xin phong vương cho mình.

Hai đoàn sứ thần có nhiệm vụ quan trọng vì “còn yêu cầu Hoàng đế Trung Hoa đặt tên cho nước đã được vua thống nhất” [88; 307]. Kết quả là, vua Thanh đã ra chỉ dụ đổi tên nước ta từ An Nam thành Việt Nam, sai làm sắc phong và khắc khuôn dấu bạc mạ vàng có khắc hình lạc đà, rồi cử quan án sát tỉnh Quảng Tây sang Việt Nam để phong vương cho Nguyễn Phúc Ánh. Lễ sắc phong vua Gia Long, sau này cả Minh Mệnh và Thiệu Trị đều diễn ra ở Thăng Long- Hà Nội. Sau lễ sắc phong, các vua Nguyễn chính thức trở thành “phiên thần” của nhà Thanh, thể hiện sự thần phục của mình bằng việc thực hiện triều cống theo định kỳ.

Đến triều vua Minh Mệnh, năm 1839, vua Thanh đã ra chỉ dụ, quy định triều Nguyễn 4 năm sang Thiên triều triều cống 1 lần và chỉ phải nộp một nửa số cống vật ngày trước”[10; 81]. Ngoài ra, triều đình còn quy định rất tỉ mỉ về công văn dâng cho hoàng đế Trung Hoa, cho các tỉnh biên giới đón tiếp sứ thần, về sứ quán, sứ thuyền .đón rước đoàn sứ thần của Trung Quốc sang làm lễ sắc phong. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tất cả những quy định đó đã nói lên nghi lễ sắc phong và triều cống được chuẩn bị cẩn thận và có ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với triều Nguyễn. Nó tỏ rõ thái độ “thần phục” nhà Thanh của triều Nguyễn.

Song đúng như nhận xét của nhiều nhà nghiên cứu, dù Việt Nam thần phục nhưng đó chỉ là trên danh nghĩa, còn thực tế Việt Nam không hề bị bó buộc vào mối quan hệ với Thiên triều. Mặt khác, có lẽ Mãn Thanh cũng chỉ cần duy trì mối quan hệ với các nước phiên thuộc xung quanh bằng việc sắc phong và triều cống.