Nghiên cứu phong trào yêu nước chống Pháp tại Thái Bình cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20

Khám phá sự chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX trong luận án tiến sĩ này.

• Tác giả: Phạm Thị Lan
• Người hướng dẫn: GS. Đinh Xuân Lâm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Sự Chuyển Biến Của Phong Trào Yêu Nước Chống Pháp Ở Thái Bình Cuối Thế Kỷ XIX - Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh mục các bảng, bản đồ
• 1. CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH KINH TẾ – CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX
• 1.1. Vài nét về mảnh đất và con người Thái Bình trong lịch sử
• 1.2. Thái Bình cuối thế kỷ XIX
• 1.3. Chính trị – xã hội
• 1.4. Thái Bình đầu thế kỷ XX
• 1.5. Chính trị
• 1.6. Chuyển biến mới trong giai cấp xã hội
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG CHUYỂN BIẾN CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX
• 2.1. Chuyển biến về tư tưởng
• 2.2. Chủ chiến, ái quốc - tư tưởng cốt lõi của người dân Thái Bình trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX
• 2.3. Chuyển hướng tư tưởng theo khuynh hướng dân chủ tư sản
• 2.4. Chuyển hướng tư tưởng theo khuynh hướng vô sản
• 2.5. Chuyển biến về hình thức đấu tranh
• 2.6. Vũ trang chống Pháp – hình thức chủ yếu của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX
• 2.7. Cuộc chiến đấu tại thành Nam Định
• 2.8. Đánh Pháp xâm lược ở khắp các phủ, huyện trong tỉnh
• 2.9. Phong trào Kỳ Đồng - Mạc Đĩnh Phúc
• 2.10. Những hình thức mới của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình đầu thế kỷ XX
• 2.11. Mở trường học nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng nhân tài
• 2.12. Những hình thức khác
• 2.13. Phong trào đấu tranh đòi quyền sống, độc lập dân tộc
• 2.14. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT CHUNG VỀ NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX
• 3.1. Cơ sở của sự chuyển biến
• 3.2. Những chuyển biến về kinh tế – chính trị – xã hội ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX
• 3.3. Truyền thống đấu tranh bất khuất, sáng tạo, nhạy cảm trước những biến động lịch sử của người dân Thái Bình
• 3.4. Vai trò của lớp trí thức, đặc biệt là ở các dòng họ giàu có, yêu nước tiêu biểu
• 3.5. Ảnh hưởng của phong trào yêu nước vùng phụ cận (Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định)
• 3.6. Đặc điểm của sự chuyển biến
• 3.7. Sự chuyển biến diễn ra liên tục, không đứt đoạn
• 3.8. Sự ra đời sớm của Ban Tỉnh uỷ Thái Bình (6/1929) – nét độc đáo trong quá trình vận động đi đến thành lập Đảng Cộng sản ở một tỉnh nông nghiệp
• 3.9. Những ưu điểm và hạn chế
• Chú thích
• Danh mục các công trình đã công bố của tác giả có liên quan đến luận án
• Sách tham khảo

Tóm tắt

I. Bối cảnh kinh tế chính trị xã hội của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình diễn ra trong bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội đầy biến động. Cuối thế kỷ XIX, Thái Bình là một tỉnh nông nghiệp, nơi mà người dân phải đối mặt với sự áp bức của thực dân Pháp và triều đình phong kiến. Tình hình chính trị bất ổn, sự khủng hoảng kinh tế đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự hình thành của các phong trào yêu nước. Người dân Thái Bình, với truyền thống đấu tranh kiên cường, đã không ngừng tìm kiếm con đường cứu nước. Những cuộc kháng chiến nhỏ lẻ đã diễn ra, thể hiện tinh thần yêu nước mãnh liệt của nhân dân. "Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước" đã trở thành một câu nói nổi tiếng, thể hiện rõ nét tâm tư của người dân trong thời kỳ này.

1.1. Tình hình chính trị xã hội

Chính trị và xã hội ở Thái Bình cuối thế kỷ XIX chịu ảnh hưởng nặng nề từ thực dân Pháp. Sự áp bức của thực dân đã dẫn đến sự bất mãn trong quần chúng. Các phong trào yêu nước như Cần Vương, Đông Du đã xuất hiện, thể hiện rõ nét tinh thần chống Pháp. Người dân Thái Bình đã tổ chức nhiều cuộc biểu tình, kháng chiến, thể hiện sự phản kháng mạnh mẽ. Những nhân vật tiêu biểu như Nguyễn Công Thu, Nguyễn Danh Thọ đã trở thành biểu tượng cho phong trào yêu nước. Họ không chỉ là những người lãnh đạo mà còn là những người truyền cảm hứng cho thế hệ sau. Sự chuyển biến trong tư tưởng và hành động của người dân Thái Bình đã tạo ra một làn sóng yêu nước mạnh mẽ, góp phần vào cuộc kháng chiến chung của cả nước.

II. Những chuyển biến của phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình

Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình đã trải qua nhiều giai đoạn chuyển biến quan trọng. Từ những năm cuối thế kỷ XIX, tư tưởng yêu nước đã được hình thành và phát triển mạnh mẽ. Người dân Thái Bình đã chuyển từ hình thức đấu tranh vũ trang sang các hình thức đấu tranh khác như mở trường học, nâng cao dân trí. Những phong trào như Kỳ Đồng - Mạc Đĩnh Phúc đã thể hiện rõ nét sự chuyển biến này. Hình thức đấu tranh không chỉ dừng lại ở vũ trang mà còn mở rộng ra các lĩnh vực văn hóa, giáo dục. "Mở trường học nâng cao dân trí, chấn hưng dân khí, bồi dưỡng nhân tài" đã trở thành một trong những mục tiêu quan trọng của phong trào yêu nước. Điều này cho thấy sự nhạy bén của người dân Thái Bình trong việc nhận thức và thích ứng với tình hình mới.

2.1. Chuyển biến về tư tưởng

Tư tưởng yêu nước của người dân Thái Bình đã có sự chuyển biến mạnh mẽ từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống sang các khuynh hướng mới như dân chủ tư sản và vô sản. Sự xuất hiện của Đảng Cộng sản Việt Nam đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong phong trào yêu nước. Người dân không chỉ đơn thuần chống lại thực dân Pháp mà còn đấu tranh cho quyền lợi của giai cấp công nhân và nông dân. Tư tưởng "chủ nghĩa yêu nước Việt Nam" đã trở thành động lực thúc đẩy phong trào yêu nước, thể hiện rõ nét trong các cuộc biểu tình, kháng chiến. Những tư tưởng này không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc xây dựng đất nước hiện nay.

III. Nhận xét chung về những chuyển biến trong phong trào yêu nước chống Pháp

Phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình đã có những chuyển biến đáng kể, phản ánh sự phát triển của tư tưởng và hình thức đấu tranh. Những chuyển biến này không chỉ mang tính chất địa phương mà còn có ảnh hưởng lớn đến phong trào yêu nước toàn quốc. Sự ra đời của Ban Tỉnh ủy Thái Bình vào năm 1929 là một minh chứng cho sự trưởng thành của phong trào. Những ưu điểm và hạn chế trong phong trào yêu nước đã được phân tích, giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử. "Sự chuyển biến diễn ra liên tục, không đứt đoạn" cho thấy tinh thần kiên cường của người dân Thái Bình trong cuộc đấu tranh chống thực dân. Những bài học từ phong trào yêu nước này vẫn còn nguyên giá trị trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

3.1. Đặc điểm của sự chuyển biến

Sự chuyển biến trong phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình diễn ra liên tục và không ngừng nghỉ. Người dân đã không ngừng tìm kiếm những hình thức đấu tranh mới, từ vũ trang đến văn hóa, giáo dục. Sự ra đời của các tổ chức yêu nước, đặc biệt là Đảng Cộng sản, đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong phong trào. Những đặc điểm này không chỉ phản ánh sự nhạy bén của người dân Thái Bình mà còn thể hiện rõ nét tinh thần yêu nước mãnh liệt. Những phong trào yêu nước này đã góp phần quan trọng vào cuộc kháng chiến chung của cả nước, tạo nên sức mạnh tổng hợp trong cuộc đấu tranh giành độc lập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 BỐI CẢNH KINH TẾ - CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG PHÁP Ở THÁI BÌNH CUỐI THẾ KỶ XIX - ĐẦU THẾ KỶ XX. Những năm cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, phong trào yêu nước chống Pháp ở Thái Bình có sự chuyển biến rất cơ bản từ khuynh hướng quân chủ qua dân chủ tư sản đến khuynh hướng vô sản và được diễn ra trong bối cảnh kinh tế - chính trị - xã hội trong và ngoài tỉnh có nhiều biến đổi. Vài nét về mảnh đất và con người Thái Bình trong lịch sử. Ngày 21/3/1890 Toàn quyền Đông Dương ra nghị định thành lập tỉnh Thái Bình trên cơ sở cắt phần đất các huyện Đông Quan, Phụ Dực, Quỳnh Côi, Thuỵ Anh, Thanh Quan, Tiền Hải, Trực Định, Vũ Tiên, Thư Trì của tỉnh Nam Định và huyện Thần Khê của tỉnh Hưng Yên hợp thành.

Năm 1894, hai huyện Hưng Nhân và Duyên Hà của tỉnh Hưng Yên được cắt về Thái Bình, và từ đó tên gọi cùng địa dư của tỉnh Thái Bình về cơ bản không thay đổi. Như vậy, tên tỉnh Thái Bình đến nay mới có 112 năm, nhưng mảnh đất này đã có bề dày lịch sử hàng ngàn năm. Trải qua bao triều đại với nhiều tên gọi khác nhau, song Thái Bình từ xa xưa vẫn là vùng đất ven biển thuộc hạ lưu sông Hồng nằm trong lòng châu thổ Bắc Bộ, được xác định giữa các vĩ tuyến 2017’ - 2043’ Bắc và các kinh tuyến 10606’ - 10639’ Đông. Ngày nay Thái Bình có diện tích rộng 1.533km 2 , từ Tây sang Đông dài 54km, từ Bắc xuống Nam dài 49 km.

Bắc cách Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng bằng sông Luộc, sông Hóa; Tây Nam cách Nam Định bằng sông Hồng; Đông giáp vịnh Bắc Bộ. z 18 Theo lịch sử phát triển của châu thổ sông Hồng thì toàn bộ vùng đất thuộc hai huyện Quỳnh Phụ, Hưng Hà, phần lớn đất đai thuộc phía Tây Bắc huyện Đông Hưng và Thư Trì (cũ) một phần Thuỵ Anh (cũ), Đông Quan (cũ) có lịch sử từ 3000-2000 năm. Hầu hết đất đai thuộc các huyện Vũ Thư, Thuỵ Anh (cũ), Đông Quan (cũ) và vùng Bắc Kiến Xương có lịch sử từ 2000-1000 năm. Vùng Nam Kiến Xương, Tiền Hải và vùng ven biển huyện Thái Ninh (cũ) có lịch sử từ 1000 năm trở lại đây theo xu hướng muộn dần, gần như song song với bờ biển hiện nay.

Và những vùng đất có độ tuổi xấp xỉ 1000 năm trở lại đây ngày càng chiếm tỉ lệ khá cao trong tổng diện tích đất đai của Thái Bình do sự bức xúc sức ép về dân số mà xu hướng khai phá bằng phương thức lấn biển ngày càng được đẩy mạnh và cũng do công cuộc đắp đê, trị thuỷ khẩn hoang ngày càng mở rộng, đặc biệt từ thời kỳ phong kiến tự chủ (thế kỷ XI). Nằm trong địa vực châu thổ sông Hồng, nhưng Thái Bình mang nét độc đáo là tỉnh đồng bằng duy nhất không có núi. Theo phân vùng cảnh quan đồng bằng của các nhà nghiên cứu địa văn hóa thì đồng bằng sông Hồng được chia thành 3 vùng lớn: vùng rìa đồng bằng Bắc Bộ, vùng trung tâm đồng bằng và vùng duyên hải hiện tại. Với cách phân chia này, Thái Bình vừa có cảnh quan của vùng trung tâm đồng bằng, vừa có cảnh quan của vùng duyên hải.

Nếu quan niệm Thái Bình là một đồng bằng lớn thì trên đồng bằng này cũng có vùng cao, vùng trũng, vùng hình thành sớm, vùng hình thành muộn với các yếu tố về khí hậu, thổ nhưỡng khác nhau, thích hợp với quá trình canh tác cấy lúa, trồng màu, trồng cây công nghiệp, ươm tơ dệt vải, các nghề thủ công… Chúng ta biết rằng, hàng vạn năm trước đây, đồng bằng sông Hồng vốn là một vùng đất màu mỡ (do được phù sa của hai hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp, với địa hình và khí hậu thuận lợi. Thái Bình nằm trong lòng châu thổ Bắc Bộ nên cùng được hưởng sự ưu đãi đó của tự nhiên, nhưng z 19 là một miền đất ven biển mới được bồi tụ nên đất đai Thái Bình có nhiều vùng chua mặn nặng cần phải trải qua quá trình cải tạo mới có thể canh tác được. Mặt khác, Thái Bình nằm ở vùng đất thấp thuộc hạ lưu sông Hồng, có độ cao trung bình từ 1-2m, xen kẽ có những vùng dưới 0,5m hoặc có một số nơi khác có độ cao trên 2-3m, điều này gây khó khăn cho địa phương trong việc giữ hoặc tiêu thoát nước và thường gây ra úng hạn. Một khó khăn nữa cho Thái Bình là với 50km bờ biển, nước thuỷ triều ở vùng biển có chiều cao trung bình từ 1,9m đến 2,4m, có ngày lên tới 3,8m lại luôn luôn có mối đe doạ của gió bão, sóng triều, nước mặn, không chỉ đối với các làng mạc ven biển mà đối với cả các vùng đất cách xa biển 15km - 30km như miền Đông các huyện Quỳnh Phụ, Đông Hưng, Kiến Xương.

Các sông lớn chảy ven và qua đất Thái Bình, đặc biệt là sông Hồng, hàng năm mang ra biển gần 1 tỷ m3 nước và hơn 100 triệu tấn phù sa. Vì độ dốc thấp, dòng chảy quanh co, lại có nhiều cồn bãi nên việc thoát nước ra biển chậm. Mùa mưa, lũ nguồn dồn về nhanh, cộng với lượng nước mưa trong tỉnh làm nước sông dâng lên rất cao, dễ xảy ra vỡ đê, úng lụt. Về dân cư, kết quả của các công trình nghiên cứu về lịch sử đất đai và cư dân đồng bằng sông Hồng cho thấy: từ hơn 4000 năm về trước, người Việt cổ gốc Việt-Mường đã từ vùng đất tổ thuộc các tỉnh Phú Thọ, Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Tây … tiến xuống khai phá và chiếm lĩnh đồng bằng theo quá trình biển lùi và lấn biển.

Từ những di chỉ khảo cổ học như những gò, đường, đống, những di vật khảo cổ học như những mũi tên, mũi giáo, lưỡi rìu… bằng đồng và những phế tích mộ cổ tìm được ở các vùng Hưng Hà, Quỳnh Phụ, Thái Thụy, Vũ Thư, Đông Hưng cho thấy: những lớp dân cư đầu tiên đến tụ cư ở Thái Bình theo những gò đất, những dải đất cao ven sông, ven biển, tương đối tập trung ở Hưng Hà, Quỳnh Phụ và một phần thuộc Thụy Anh (cũ ), Thư Trì (cũ) và Tiên Hưng (cũ) vào cuối thời đại đồng thau cách đây từ 3000 - 2700 z 20 năm, lớp cư dân đầu tiên này từ các vùng trung du thuộc Phú Thọ, Bắc Giang, Sơn tây … xuống. Đến thời đại đồ sắt, với nền văn hóa Đông Sơn cách ngày nay từ 2700-1800 năm, cư dân Thái Bình đã khá đông đúc. Qua ngàn năm Bắc thuộc, đặc biệt từ Nhà nước phong kiến Đại Việt tự chủ (thế kỷ XI) về sau, cư dân Thái Bình về cơ bản được bổ sung theo các luồng nói trên và đến thế kỷ XV- thế kỷ XVIII, do nhiều lý do khác nhau, các luồng dân cư từ các vùng Nam Định, Hải Dương, Đông Triều tiếp tục về cư trú tại Thái Bình. Ngoài ra còn có những cư dân khác nhập cư vào Thái Bình do các công hầu khanh tướng các triều Lý - Trần đưa tù binh về khai phá tại các điền trang thái ấp được triều đình ban cấp.

Khi Dinh điền sứ Nguyễn Công Trứ tổ chức cuộc khẩn hoang trên quy mô lớn lập ra huyện Tiền Hải vào năm 1828 thì cư dân chủ yếu thuộc các làng của Kiến Xương, Vũ Thư cùng với cư dân của các vùng Nam Định, Hà Nam về hợp cư. Một đặc điểm đáng chú ý của cư dân Thái Bình là, hầu như trong mọi thời kỳ lịch sử, người Kinh chiếm tỉ lệ tuyệt đối. Đây là một trong những cơ sở để tìm hiểu vốn văn hóa truyền thống của người Việt thuộc đồng bằng sông Hồng. Chủ thể của nền văn minh sông Hồng còn lưu truyền đậm nét ở Thái Bình, biểu hiện ở kỹ thuật trồng lúa nước, kinh nghiệm đắp đê sông, đê biển, phong tục tập quán, cách làm nhà ở, cơ cấu gia đình, dòng họ, hình thái quần cư nông thôn… Ở Thái Bình điều kiện tự nhiên, đất đai, sông ngòi… rất thuận tiện cho việc thâm canh lúa, chăn nuôi gia súc, gia cầm, nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản, làm muối và các nghề dệt vải, rèn sắt đúc đồng… Tất cả đã tạo nên và làm ổn định nền kinh tế tự cung, tự cấp với hệ thống chợ nông thôn, góp phần phát triển đời sống kinh tế - xã hội của cư dân Thái Bình theo tiến trình chậm mà chắc, ít có sự đột biến lớn.

z 21 Có thể nói, trồng lúa nước là nét đặc trưng tiêu biểu về kinh tế của dân cư đồng bằng sông Hồng. Sức hút mạnh mẽ đối với cư dân đồng bằng sông Hồng là những vùng thuận tiện trồng lúa nước. Bởi vậy, quá trình hình thành, khai phá vùng đất Thái Bình gắn liền với xu hướng hội tụ của các luồng cư dân đổ về đây sinh sống. Sự hội tụ của nhiều luồng dân cư về khai phá, chinh phục và cải tạo vùng đất Thái Bình đã biến nơi đây trở thành một vùng nông nghiệp điển hình và phát triển trong điều kiện trống vắng những đô thị trung tâm, yếu tố thị dân mờ nhạt.

Đó là một trong những đặc trưng quan trọng của tỉnh Thái Bình. Thái Bình cuối thế kỷ XIX: 1. Chính trị - xã hội: Sau khi phong trào Cần Vương thất bại, thực dân Pháp đã cơ bản hoàn thành công cuộc bình định ở Việt Nam về mặt quân sự. Đất nước ta hoàn toàn bị đặt dưới quyền thống trị của thực dân Pháp.

Từ năm 1897, hệ thống chính quyền ở Bắc kỳ được thiết lập như sau: - Ở miền xuôi: Mỗi tỉnh được chia thành nhiều phủ, huyện. Đứng đầu Phủ là Tri phủ và đứng đầu huyện là Tri huyện; dưới huyện là tổng, xã, làng. - Ở miền núi: Chia thành đạo và châu. Đứng đầu đạo là Chánh quản đạo hoặc Quản đạo và đứng đầu châu là Tri châu hoặc Phó châu; đối với những đạo hoặc châu có địa bàn quá rộng có thể đặt thêm chức Bang tá để giúp việc cho Chánh quản đạo hoặc Tri châu; dưới châu là các tổng, làng, bản.

Như vậy, qua việc tổ chức - sắp xếp bộ máy cai trị, Toàn quyền Đume đã tập trung mọi quyền hành ở Việt Nam vào tay thực dân Pháp với hệ thống các quan cai trị từ Toàn quyền đến Thống sứ (Bắc Kỳ), Khâm sứ (Trung Kỳ), Thống đốc (Nam Kỳ). Tháng 11/1873 thực dân Pháp tiến đánh Nam Định lần thứ nhất, mười năm sau (1883) chúng chiếm đóng Nam Định lần thứ hai (lúc đó Thái Bình z 22 còn thuộc Nam Định - PTL). Đây là thời điểm đánh dấu sự có mặt của người Pháp trên mảnh đất này.