Nghiên cứu quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại TP.HCM

Luận văn thạc sĩ phân tích quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước ở TP Hồ Chí Minh, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng và giải pháp.

• Tác giả: Phan Tấn Hùng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Trình
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Quan Hệ Lao Động Tại Doanh Nghiệp Ngoài Nhà Nước
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Mục lục
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng, biểu
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUAN HỆ LAO ĐỘNG
• 1.1. Các đề tài nghiên cứu của các tác giả về QHLĐ
• 1.2. Các đề tài nghiên cứu của các tác giả trong nước về QHLĐ
• 1.3. Các đề tài nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về QHLĐ
• 1.4. Những nhận xét về kết quả nghiên cứu liên quan đến quan hệ lao động và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.4.1. Những vấn đề nghiên cứu liên quan được tác giả kế thừa và phát triển trong luận án và những hạn chế
• 1.4.2. Những khoảng trống và những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Tóm tắt chương 1
• 2. CHƯƠNG 2. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC
• 2.1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về các vấn đề liên quan đến quan hệ lao động
• 2.1.1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về sở hữu
• 2.1.2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về quan hệ lao động
• 2.1.3. Học thuyết giá trị thặng dư của Mác – Lênin
• 2.2. Khái niệm, bản chất, chủ thể, đặc điểm về quan hệ lao động
• 2.2.1. Một số khái niệm liên quan về quan hệ lao động
• 2.2.2. Bản chất của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp kinh tế ngoài nhà nước
• 2.2.3. Chủ thể của quan hệ lao động
• 2.2.4. Đặc điểm quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.3. Nội dung của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.3.1. Quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất
• 2.3.2. Quan hệ tổ chức quản lý trong sản xuất trong doanh nghiệp
• 2.3.2.1. Hợp đồng lao động
• 2.3.2.2. Thỏa ước lao động tập thể
• 2.3.3. Quan hệ lợi ích kinh tế trong quan hệ lao động
• 2.3.3.1. Tiền lương (Tiền công) của người lao động trong doanh nghiệp
• 2.3.3.2. Tiền thưởng của người lao động trong doanh nghiệp
• 2.3.3.3. Các khoản phúc lợi trong doanh nghiệp
• 2.3.3.4. Lợi nhuận của doanh nghiệp
• 2.3.3.5. Bảo hiểm xã hội trong doanh nghiệp
• 2.3.4. Quan hệ lợi ích phi kinh tế trong quan hệ lao động
• 2.3.4.1. Môi trường làm việc trong doanh nghiệp
• 2.3.4.2. Điều kiện lao động trong doanh nghiệp
• 2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.4.1. Các nhân tố ảnh hưởng từ phía nhà nước
• 2.4.2. Các nhân tố ảnh hưởng từ phía doanh nghiệp
• 2.4.3. Các nhân tố ảnh hưởng từ phía người lao động
• 2.4.4. Các nhân tố ảnh hưởng từ tổ chức công đoàn
• 2.4.5. Các nhân tố ảnh hưởng từ Hiệp định thương mại đến quan hệ lao động Việt Nam trong tiến trình Hội nhập Quốc tế
• 2.5. Vai trò của quan hệ lao động quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 2.5.1. Tác động tích cực của quan hệ lao động hài hòa
• 2.5.1.1. Quan hệ lao động hài hòa là động lực cơ bản để tăng năng suất lao động, phát triển lực lượng sản xuất
• 2.5.1.2. Quan hệ lao động hài hòa góp phần thức đẩy và hoàn thiện quan hệ sản xuất
• 2.5.1.3. Quan hệ lao động hài hòa là nhân tố quan trọng hình thành con người mới để xây dựng và làm chủ xã hội
• 2.5.2. Tác động tiêu cực của quan hệ lao động bất đồng
• 2.5.2.1. Giảm năng suất lao động và kiềm hãm phát triển lực lượng sản xuất
• 2.5.2.2. Ảnh hưởng xấu đến quan hệ sản xuất
• 2.5.2.3. Lãn công, đình công, bãi công ảnh hưởng đến bất ổn chính trị - xã hội
• 2.6. Một số học thuyết kinh tế có liên quan đến quan hệ lao động
• 2.6.1. Học thuyết kinh tế về tiền lương – thu nhập
• 2.6.2. Học thuyết kinh tế về lợi nhuận
• 2.6.3. Học thuyết kinh tế về phân phối
• 2.7. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động và bài học kinh nghiệm ở thành phố Hồ Chí Minh
• 2.7.1. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở các tỉnh tại Việt Nam
• 2.7.1.1. Kinh nghiệm của tỉnh Đồng Nai
• 2.7.1.2. Kinh nghiệm của tỉnh Bình Dương
• 2.7.1.3. Kinh nghiệm của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu
• 2.7.2. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở các nước trên thế giới
• 2.7.2.1. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Nga
• 2.7.2.2. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Nhật Bản
• 2.7.2.3. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Trung quốc
• 2.7.2.4. Kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động ở Thụy Điển
• 2.8. Bài học kinh nghiệm về quan hệ lao động trong việc giải quyết các mối quan hệ về lợi ích trong các DN ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 2.9. Khung phân tích của luận án
• 2.10. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp luận
• 3.1.1. Phương pháp duy vật biện chứng
• 3.1.2. Phương pháp duy vật lịch sử
• 3.1.3. Phương pháp trừu tượng hóa khoa học
• 3.1.4. Phương pháp nghiên cứu liên ngành
• 3.1.5. Phương pháp phân tích mâu thuẫn
• 3.2. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu thống kê và mô tả
• 3.2.2. Phương pháp phân tích – tổng hợp
• 3.2.3. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 3.2.4. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 3.2.5. Phương pháp khảo sát
• 3.3. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VỀ QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 4.1. Tình hình về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài Nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.1.1. Tổng quan về tình hình kinh tế - xã hội thành phố Hồ Chí Minh
• 4.1.2. Tổng quan về tình hình lao động tại thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2. Thực trạng về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài Nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.1. Quan hệ sở hữu trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.2. Quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất giữa người lao động và người sử dụng lao động, người quản lý trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.3. Thực trạng về hợp đồng lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.4. Thỏa ước lao động tập thể trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.5. Thực trạng quan hệ về lợi ích kinh tế trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.6. Tiền lương (tiền công) người lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.7. Tiền thưởng người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.8. Lợi nhuận trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.9. Các khoản phúc lợi, phụ cấp của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên đại bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.10. Bảo Hiểm xã hội trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên đại bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.11. Thực trạng quan hệ về lợi ích phi kinh tế trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.11.1. Môi trường lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên đại bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.11.2. Điều kiện lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.12. Một số quan hệ lao động khác trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 4.2.12.1. Quan hệ giữa người lao động với tổ chức cơ sở Đảng trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 4.2.12.2. Quan hệ giữa người lao động và Nhà nước trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.12.3. Quan hệ giữa người lao động và tổ chức công đoàn trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trong trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2.12.4. Quan hệ giữa người lao động và Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 4.3. Đánh giá về tình hình thực hiện quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh trong những năm qua
• 4.3.1. Những kết quả đạt được
• 4.3.2. Những mặt hạn chế
• 4.3.3. Tiền lương người lao động thấp
• 4.3.4. Tiền thưởng và các khoản trợ cấp, tiền tăng ca thấp
• 4.3.5. Trình độ chuyên môn nghiệp của người lao động không đồng đều
• 4.3.6. Hành vi và thái độ giữa người quản lý và người lao động
• 4.3.7. Công đoàn cơ sở còn nhiều yếu kém
• 4.3.8. Nhà ở cho người lao động còn thiếu
• 4.3.9. Nguyên nhân của những hạn chế
• 4.4. Tóm tắt chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP CẢI THIỆN QUAN HỆ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NGOÀI KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 5.1. Quan điểm và định hướng giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế Nhà nước hiện nay
• 5.1.1. Giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế Nhà nước gắn với chủ trương và chính sách của nhà nước
• 5.1.2. Giải quyết mối quan hệ lao động phải phù hợp với định hướng phát triển quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế Nhà nước thời gian tới
• 5.1.3. Giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên cơ sở hợp tác và hài hòa lợi ích của doanh nghiệp, người lao động và nhà nước
• 5.2. Các giải pháp nhằm cải thiện mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 5.2.1. Nhóm giải pháp từ phía nhà nước
• 5.2.1.1. Cải cách chế độ tiền lương trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phồ Hồ Chí Minh
• 5.2.1.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phồ Hồ Chí Minh
• 5.2.1.3. Nâng cao hiểu biết pháp luật của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 5.2.1.4. Tăng cường công tác quản lý nhà nước về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài nhà nước trên địa bàn thành phồ Hồ Chí Minh
• 5.2.1.5. Hoàn thiện pháp luật về quan hệ lao động
• 5.2.1.6. Giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, giảm chi phí cho hoạt động sản xuất kinh doanh, tạo điều kiện cho doanh nghiệp nâng cao khả năng cạnh tranh trên thương trường
• 5.2.2. Nhóm giải pháp từ phía người sử dụng lao động
• 5.2.2.1. Nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh
• 5.2.2.2. Nâng cao ý thức kỷ luật của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước
• 5.2.2.3. Tăng cường đối thoại doanh nghiệp giữa người sử dụng lao động và người lao động
• 5.2.2.4. Tạo điều kiện nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động: nâng lương, xây nhà ở lưu trú công nhân, nhà trẻ, câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa, thể dục thể thao, các phúc lợi khác, chú trọng đến lợi ích của người lao động
• 5.2.3. Giải pháp đối với người lao động
• 5.2.4. Nhóm giải pháp từ phía Tổ chức Công đoàn
• 5.2.4.1. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về pháp luật lao động cho người lao động
• 5.2.4.2. Củng cố quan hệ hợp tác làm cầu nối người lao động và người sử dụng lao động, nâng cao vai trò của công đoàn
• 5.3. Tóm tắt chương 5
• PHẦN KẾT LUẬN
• Các công trình khoa học đã công bố
• Danh mục tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tổng quan về quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước

Quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài nhà nước đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam. Đặc biệt, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc hiểu rõ về quan hệ lao động giúp các doanh nghiệp tối ưu hóa hoạt động sản xuất và nâng cao hiệu quả kinh doanh. Các doanh nghiệp này thường có đặc điểm riêng biệt về cơ cấu tổ chức và quản lý, ảnh hưởng đến cách thức thực hiện các quyền lợi của người lao động.

1.1. Đặc điểm của doanh nghiệp ngoài nhà nước

Doanh nghiệp ngoài nhà nước thường có cơ cấu tổ chức linh hoạt và chịu sự chi phối của thị trường. Điều này tạo ra những thách thức và cơ hội cho người lao động trong việc đàm phán quyền lợi và hợp đồng lao động.

1.2. Vai trò của quan hệ lao động trong doanh nghiệp

Quan hệ lao động không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp mà còn tác động đến đời sống của người lao động. Một môi trường làm việc hài hòa sẽ thúc đẩy năng suất lao động và giảm thiểu xung đột.

II. Thách thức trong quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như tranh chấp lao động, điều kiện làm việc không đảm bảo và sự thiếu hụt thông tin về quyền lợi của người lao động là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Tranh chấp lao động và nguyên nhân

Tranh chấp lao động thường xảy ra do sự không đồng thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về các vấn đề như tiền lương, thời gian làm việc và các khoản phúc lợi. Việc thiếu thông tin và hiểu biết về pháp luật lao động cũng góp phần làm gia tăng xung đột.

2.2. Điều kiện làm việc và an toàn lao động

Nhiều doanh nghiệp ngoài nhà nước chưa chú trọng đến việc cải thiện điều kiện làm việc và an toàn lao động. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người lao động mà còn làm giảm năng suất lao động.

III. Phương pháp cải thiện quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước

Để cải thiện quan hệ lao động, các doanh nghiệp cần áp dụng những phương pháp hiệu quả. Việc xây dựng một môi trường làm việc tích cực và khuyến khích đối thoại giữa người lao động và người sử dụng lao động là rất quan trọng.

3.1. Tăng cường đối thoại trong doanh nghiệp

Đối thoại giữa người lao động và người sử dụng lao động giúp giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh. Việc tổ chức các cuộc họp định kỳ để lắng nghe ý kiến của người lao động là một cách hiệu quả để cải thiện quan hệ lao động.

3.2. Đào tạo và nâng cao nhận thức pháp luật

Đào tạo cho người lao động về quyền lợi và nghĩa vụ của họ theo quy định của pháp luật sẽ giúp họ tự tin hơn trong việc bảo vệ quyền lợi của mình. Điều này cũng giúp giảm thiểu xung đột và tranh chấp lao động.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quan hệ lao động

Nghiên cứu về quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp cải thiện quan hệ lao động đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các doanh nghiệp đã ghi nhận sự gia tăng năng suất lao động và giảm thiểu xung đột.

4.1. Kết quả từ các doanh nghiệp điển hình

Nhiều doanh nghiệp đã áp dụng thành công các phương pháp cải thiện quan hệ lao động, dẫn đến sự hài lòng cao hơn từ phía người lao động và tăng trưởng bền vững cho doanh nghiệp.

4.2. Bài học kinh nghiệm từ các nghiên cứu

Các nghiên cứu cho thấy rằng việc xây dựng một môi trường làm việc tích cực và khuyến khích sự tham gia của người lao động vào các quyết định của doanh nghiệp là rất quan trọng.

V. Kết luận và tương lai của quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước

Tương lai của quan hệ lao động tại doanh nghiệp ngoài nhà nước phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải tiến của các doanh nghiệp. Việc xây dựng một môi trường làm việc công bằng và minh bạch sẽ là chìa khóa để phát triển bền vững.

5.1. Định hướng phát triển quan hệ lao động

Các doanh nghiệp cần xác định rõ định hướng phát triển quan hệ lao động, từ đó xây dựng các chính sách phù hợp để đảm bảo quyền lợi cho người lao động.

5.2. Tầm quan trọng của sự hợp tác

Sự hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm nhà nước, doanh nghiệp và người lao động, sẽ tạo ra một môi trường làm việc hài hòa và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tiêu đề "Quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh" do nghiên cứu sinh Phan Tấn Hùng thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, bảo vệ năm 2018 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Văn Trình (hướng dẫn chính) và PGS.TS Nguyễn Minh Tuấn (hướng dẫn phụ). Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế Chính trị, mã số đào tạo 62 31 01 02.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nền kinh tế Việt Nam tồn tại nhiều thành phần kinh tế dựa trên các hình thức sở hữu khác nhau: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI). Trong đó, các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước hoạt động dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, dẫn đến việc quan hệ lao động mang bản chất chủ yếu là quan hệ thuê mướn lao động (quan hệ chủ – thợ). Người sở hữu tư liệu sản xuất nắm quyền chi phối quá trình tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm.

Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng cho thấy hệ thống quan hệ lao động còn bộc lộ nhiều bất cập. Các vụ tranh chấp lao động và đình công diễn biến phức tạp, trong đó hơn 90% số cuộc đình công xuất phát từ mâu thuẫn về lợi ích kinh tế (tiền lương, tiền thưởng, tiền làm thêm giờ, các khoản trợ cấp và điều kiện sinh hoạt). Hơn 95% số vụ đình công tập trung tại khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và doanh nghiệp tư nhân. Khi chỉ số giá tiêu dùng gia tăng, tiền lương thực tế không đáp ứng đủ nhu cầu tái sản xuất sức lao động, đặt người lao động vào tình trạng khó khăn.

Mặc dù hệ thống pháp luật đã qua nhiều lần sửa đổi (Bộ luật Lao động các năm 2006, 2007, 2008, 2012), sự can thiệp và điều chỉnh của Nhà nước vẫn chưa giải quyết triệt để các xung đột về mặt lợi ích. Việc tiếp cận quan hệ lao động dưới góc độ Kinh tế Chính trị học nhằm làm rõ mối quan hệ giữa sở hữu, quản lý và phân phối lợi ích kinh tế là một khoảng trống cần được luận giải thấu đáo.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là nghiên cứu khái quát lý luận và phân tích thực trạng nhằm làm rõ bản chất quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp cải thiện quan hệ lao động, nâng cao đời sống vật chất của người lao động, phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động và xử lý hài hòa quan hệ lao động trên cả ba phân hệ: xã hội, tập thể và cá nhân.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định cụ thể như sau:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quan hệ lao động, bao gồm khái niệm, bản chất, nội dung, chủ thể, vị trí và vai trò của quan hệ lao động trong doanh nghiệp.
2. Phân tích thực trạng quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh thông qua các yếu tố: tiền lương, tiền thưởng, chế độ phúc lợi, điều kiện làm việc, hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể và khảo sát thực tế người lao động cùng người sử dụng lao động.
3. Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp nhằm thúc đẩy quan hệ lao động lành mạnh, hài hòa, bảo đảm kết hợp lợi ích của người sử dụng lao động, người lao động và toàn xã hội.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu:

1. Bản chất quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước là gì? Nội dung của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp này cần hướng đến những vấn đề nào?
2. Thực trạng quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay diễn ra như thế nào trên cả hai phương diện lợi ích kinh tế và lợi ích phi kinh tế? Những khiếm khuyết cơ bản là gì?
3. Những nhóm giải pháp nào có khả năng cải thiện quan hệ lao động và nâng cao đời sống vật chất của người lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước tại Thành phố Hồ Chí Minh thời gian tới?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ lao động giữa người lao động và người sử dụng lao động thông qua quá trình thuê mướn lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước (bao gồm doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) hoạt động trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào quan hệ lợi ích kinh tế (tiền lương, tiền thưởng, lợi nhuận, phúc lợi) và lợi ích phi kinh tế (điều kiện, môi trường làm việc), cùng các biểu hiện xung đột như đình công, bãi công.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu phân tích và đánh giá thực trạng giai đoạn 2005 – 2015, định hướng giải pháp với tầm nhìn đến năm 2025.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trong nước

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước theo nhiều chiều cạnh tiếp cận:

• Hướng tiếp cận kinh tế và tổ chức lao động: Lê Văn Minh (1994) nghiên cứu sự chuyển hóa của quan hệ lao động từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường. Nguyễn Ngọc Quân (1997) phân tích các mâu thuẫn văn hóa ứng xử và kinh tế trong doanh nghiệp FDI giai đoạn đầu mở cửa, phân loại nguyên nhân đình công từ phía người sử dụng lao động và người lao động. Nguyễn Thị Bích Loan (2003) khảo sát tuyển dụng và chính sách đãi ngộ trong doanh nghiệp liên doanh. Vũ Việt Hằng (2004) tiếp cận mô hình quản trị nguồn nhân lực và môi trường tác động đến quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài quốc doanh và FDI.
• Hướng tiếp cận thể chế và thiết chế quan hệ ba bên: Nguyễn Mạnh Cường (2013) phân tích mô hình quan hệ lao động tại Việt Nam, tập trung vào cơ chế thương lượng, đối thoại và vai trò quản lý nhà nước. Lê Thanh Hà (2012) nghiên cứu thực trạng lao động và vai trò đại diện của công đoàn cơ sở trong khu vực FDI. Trần Thị Thanh Hà (2016) tập trung vào cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của tổ chức công đoàn trong việc tổ chức, lãnh đạo đình công và giải quyết xung đột lao động từ năm 1995 trở đi.
• Hướng tiếp cận xung đột lao động và đình công: Lê Mạnh Hà (2008) xem xét đình công như biểu hiện bế tắc về quyền và lợi ích, chỉ ra các khác biệt về văn hóa quản lý, định mức lao động và tiền lương thấp ở khu vực FDI. Lê Thị Mai (2017) phân tích giải pháp giảm thiểu xung đột lao động, nhấn mạnh hơn 95% số vụ đình công xảy ra ở khu vực tư nhân và FDI.
• Hướng tiếp cận giai cấp công nhân và lợi ích kinh tế: Đặng Quang Định (2010) nghiên cứu sự biến đổi cơ cấu, chất lượng và quan hệ lợi ích kinh tế của giai cấp công nhân Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa. Nguyễn An Ninh (2008) luận giải xu hướng công nhân hóa về số lượng, phương thức lao động và tác phong công nghiệp.
• Chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước: Luận án điểm lại các mốc thể chế hóa quan trọng: Đại hội VI (1986) về kinh tế nhiều thành phần; Quyết định 217/HĐBT; Pháp lệnh Hợp đồng lao động năm 1990; các Văn kiện Đại hội IX, X, XI, XII về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, đổi mới tiền lương, bảo hiểm xã hội và bảo đảm an sinh xã hội.

Các hướng nghiên cứu ngoài nước

Luận án khảo cứu nhiều công trình lý thuyết và thực nghiệm quốc tế:

• Lý thuyết quản trị và mô hình hệ thống: Mô hình hệ thống quan hệ lao động của Andre Petit (được trích dẫn qua Giáo trình của Nguyễn Tiệp, 2008), phân tích sự tương tác giữa môi trường bên trong, bên ngoài và việc cân bằng quyền lực thương lượng giữa các bên; các chiến lược quản trị doanh nghiệp đối với tổ chức công đoàn.
• Vai trò của Nhà nước và khung khổ pháp lý: Ian Clark (1979) nghiên cứu sự can thiệp của Nhà nước và quy chế trong chuyển đổi hệ thống quan hệ lao động tại Anh. Chris Howell nghiên cứu mối quan hệ giữa công đoàn và nhà nước tại Anh giai đoạn 1890 – 2000. Tony Dundon và Derek Rollinson (2004) nghiên cứu quan hệ việc làm tại các doanh nghiệp không có tổ chức công đoàn.
• Chuyển đổi quan hệ lao động tại Việt Nam: Do Quynh Chi (2011, Luận án Tiến sĩ tại Đại học Sydney) sử dụng phương pháp phân tích đa chiều ở ba cấp độ (doanh nghiệp, địa phương, quốc gia), chỉ ra vai trò trung gian của chính quyền cấp tỉnh trong việc điều chỉnh chính sách lao động.
• Thương lượng tập thể và phúc lợi: Fossum phân tích cấu trúc thương lượng, đàm phán, quản lý hợp đồng và sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập. Hamermesh, Daiji Kawaguchi và Jungmin Lee (2014) đánh giá tác động của quy định cắt giảm thời giờ làm việc đến sự thỏa dụng và phúc lợi của người lao động tại Nhật Bản và Hàn Quốc.

Tác giả / Năm	Tên công trình / Đề tài	Hướng tiếp cận chính
Lê Văn Minh (1994)	Đổi mới QHLĐ trong quá trình hình thành nền KTTT ở Việt Nam	Kinh tế & Tổ chức lao động
Nguyễn Ngọc Quân (1997)	Hoàn thiện QHLĐ trong các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam	Tranh chấp lao động, HĐLĐ, TƯLĐTT
Do Quynh Chi (2011)	Understanding Industrial Relations Transformation in Vietnam	Phân tích thể chế đa cấp độ (Doanh nghiệp - Tỉnh - Quốc gia)
Lê Thanh Hà (2012)	QHLĐ trong DN FDI ở Việt Nam và vai trò của CĐCS	Thực trạng lao động và đại diện công đoàn
Nguyễn Mạnh Cường (2013)	Mô hình quan hệ lao động ở Việt Nam	Cơ chế ba bên, đối thoại, thiết chế pháp lý
Trần Thị Thanh Hà (2016)	Công đoàn tổ chức và lãnh đạo đình công	Thiết chế công đoàn, giải quyết đình công

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề quan hệ lao động dưới góc độ luật học, quản trị nhân lực hoặc kinh tế lao động thuần túy. Luận án của Phan Tấn Hùng lựa chọn hướng nghiên cứu chuyên sâu từ góc độ Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin:

1. Đặt quan hệ lao động trong cấu trúc ba mặt của quan hệ sản xuất (quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức quản lý và quan hệ phân phối).
2. Làm rõ bản chất kinh tế của mối quan hệ giữa tiền công (giá cả sức lao động) và lợi nhuận (giá trị thặng dư) trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước.
3. Phân tích nguồn gốc kinh tế sâu xa dẫn đến các mâu thuẫn và xung đột lao động tại địa bàn kinh tế trọng điểm Thành phố Hồ Chí Minh.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng hệ thống lý luận kinh tế chính trị làm nền tảng phân tích:

• Quan điểm Mác – Lênin về quan hệ sản xuất: Quan hệ sản xuất là mối quan hệ xã hội giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất. Ba mặt cấu thành gồm: sở hữu tư liệu sản xuất, tổ chức quản lý và phân phối sản phẩm. Trong đó, quan hệ sở hữu giữ vai trò quyết định, chi phối địa vị của người lao động trong khâu quản lý và phương thức phân phối kết quả lao động.
• Học thuyết giá trị thặng dư và hàng hóa sức lao động: Hàng hóa sức lao động có thuộc tính đặc biệt là tạo ra giá trị mới lớn hơn giá trị của bản thân nó. Quá trình sản xuất tư bản là sự kết hợp giữa quá trình lao động tạo ra giá trị sử dụng và quá trình làm tăng giá trị (tạo ra giá trị thặng dư). Giá trị hàng hóa sức lao động bao gồm: giá trị các tư liệu sinh hoạt vật chất và tinh thần cần thiết để nuôi sống người lao động, chi phí đào tạo chuyên môn, và giá trị tư liệu sinh hoạt để nuôi dưỡng con cái họ. Ngày lao động được chia thành thời gian lao động cần thiết và thời gian lao động thặng dư.
• Bản chất tiền lương và lợi nhuận: Tiền lương trong nền kinh tế thị trường là hình thức biểu hiện bằng tiền của giá trị hàng hóa sức lao động. Luận án phân biệt tiền lương theo thời gian và tiền lương theo sản phẩm. Lợi nhuận là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư, do toàn bộ tư bản ứng trước sinh ra.
• Các khái niệm học thuật về quan hệ lao động: Tổng hợp các định nghĩa của Grant & Malette, Loic Cadin, Daniel Quinn Mills, Boivin & Guilbaul và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) để xác lập quan niệm: Quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước là quan hệ thuê mướn lao động (chủ – thợ), được điều chỉnh thông qua hợp đồng lao động cá nhân, thỏa ước lao động tập thể và sự can thiệp của pháp luật Nhà nước.
• Khung phân tích của luận án (Sơ đồ 3.1): Mô hình hóa sự tương tác giữa ba chủ thể (Nhà nước, Người sử dụng lao động, Người lao động và Công đoàn) dưới sự chi phối của môi trường bên ngoài (kinh tế, pháp lý, hiệp định thương mại AEC, CPTPP) và môi trường bên trong doanh nghiệp, tác động trực tiếp đến việc giải quyết các mối quan hệ lợi ích kinh tế và phi kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp luận triết học và phương pháp nghiên cứu cụ thể của khoa học kinh tế:

• Phương pháp luận:
  • Phương pháp duy vật biện chứng: Xem xét quan hệ lao động trong sự vận động, phát triển không ngừng và trong mối liên hệ hữu cơ giữa các yếu tố cấu thành quan hệ sản xuất.
  • Phương pháp duy vật lịch sử: Đặt quan hệ lao động trong từng giai đoạn phát triển của nền kinh tế nhiều thành phần và tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
  • Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Gạt bỏ các hiện tượng ngẫu nhiên, bề ngoài để nắm bắt bản chất của quan hệ bóc lột lao động làm thuê và sự phân chia giá trị thặng dư.
  • Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp kiến thức kinh tế chính trị, luật học, xã hội học lao động và quản trị học.
  • Phương pháp phân tích mâu thuẫn: Nhận diện các mặt đối lập và thống nhất về lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
  • Phương pháp thống kê và mô tả: Thu thập, phân loại, hệ thống hóa số liệu về cơ cấu lao động, tiền lương, doanh thu, lợi nhuận và tình hình đình công.
  • Phương pháp phân tích – tổng hợp: Mổ xẻ các số liệu thống kê để rút ra các kết luận có tính quy luật về quan hệ lao động.
  • Phương pháp so sánh đối chiếu: So sánh chỉ số lương tối thiểu, thu nhập, tranh chấp lao động giữa các nhóm ngành nghề và giữa các địa phương (Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu), cũng như kinh nghiệm quốc tế (Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Thụy Điển).
  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Rà soát các văn bản pháp quy, báo cáo tổng kết của các cơ quan quản lý.
  • Phương pháp khảo sát: Thiết kế bảng câu hỏi điều tra lấy ý kiến người lao động và người sử dụng lao động tại các doanh nghiệp trên địa bàn TP.HCM.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo chính thức của Cục Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, Tổng cục Thống kê, Sở Lao động – Thương binh và Xã hội TP.HCM, Liên đoàn Lao động TP.HCM và các công trình khoa học đã công bố. Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp thông qua kết quả điều tra, khảo sát thực tế tại các doanh nghiệp ngoài nhà nước trên địa bàn thành phố.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến quan hệ lao động

Chương này dành cho việc tổng thuật hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến quan hệ lao động, chia theo các nhóm vấn đề: bản chất quan hệ làm công ăn lương, thực trạng đình công trong khu vực FDI, vai trò của công đoàn cơ sở, cơ chế ba bên và tác động của thể chế. Tác giả chỉ ra những điểm kế thừa và làm rõ khoảng trống lý luận cần tiếp tục giải quyết dưới lăng kính kinh tế chính trị học.

Chương 2: Cơ sở khoa học về quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết toàn diện cho luận án:

• Phân tích quan điểm Mác – Lênin về sở hữu, bản chất quan hệ lao động và học thuyết giá trị thặng dư.
• Xác định chủ thể, đặc điểm, nội dung quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước (gồm quan hệ sở hữu, quan hệ tổ chức quản lý, quan hệ lợi ích kinh tế: tiền lương, thưởng, phúc lợi, lợi nhuận, bảo hiểm xã hội; và quan hệ lợi ích phi kinh tế: môi trường, điều kiện lao động).
• Phân tích các nhân tố ảnh hưởng (Nhà nước, doanh nghiệp, người lao động, công đoàn, các hiệp định thương mại tự do) và tác động hai mặt: tác động tích cực của quan hệ lao động hài hòa (tăng năng suất, hoàn thiện quan hệ sản xuất) và tác động tiêu cực của quan hệ lao động bất đồng (đình công, lãng công, suy giảm năng suất, bất ổn xã hội).
• Tổng kết kinh nghiệm xây dựng quan hệ lao động tại các tỉnh (Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu) và các quốc gia (Nga, Nhật Bản, Trung Quốc, Thụy Điển) để rút ra bài học cho TP.HCM.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết cơ sở phương pháp luận triết học (duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, trừu tượng hóa khoa học, liên ngành, phân tích mâu thuẫn) cùng các phương pháp thao tác cụ thể (thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh đối chiếu, khảo sát thực địa bằng bảng hỏi) và xây dựng sơ đồ khung phân tích (Sơ đồ 3.1).

Chương 4: Thực trạng về quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Chương này tập trung phản ánh và phân tích bức tranh thực nghiệm thông qua các số liệu và bảng biểu chuyên sâu:

• Bối cảnh kinh tế – xã hội và lao động: Phân tích cơ cấu lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên theo trình độ chuyên môn kỹ thuật (Bảng 4.1) và theo loại hình kinh tế (Bảng 4.2).
• Thực trạng thực hiện các cam kết pháp lý: Đánh giá tỷ trọng lao động làm công ăn lương theo loại hợp đồng lao động (Bảng 4.3) và ý kiến của công nhân về chất lượng thỏa ước lao động tập thể phân theo lĩnh vực sản xuất (Bảng 4.4).
• Thực trạng quan hệ lợi ích kinh tế: Phân tích tiền lương bình quân/tháng của người làm công ăn lương theo nghề nghiệp (Bảng 4.5); mức lương tối thiểu vùng I tại TP.HCM qua các năm (Bảng 4.14); so sánh tương quan giữa doanh thu thuần (Bảng 4.6) và lợi nhuận trước thuế của doanh nghiệp theo loại hình (Bảng 4.7); tỷ lệ trích đóng BHXH, BHYT, BHTN và kinh phí công đoàn (Bảng 4.8).
• Thực trạng quan hệ lợi ích phi kinh tế: Phân tích tỷ lệ lao động làm việc với trình độ tổ chức hợp lý (Bảng 4.9); điều kiện chất lượng nhà xưởng (Bảng 4.10); đánh giá tổng thể điều kiện làm việc của người lao động (Bảng 4.11); tỷ lệ doanh nghiệp có yếu tố gây hại môi trường (Bảng 4.12).
• Xung đột lao động và vai trò của các tổ chức: Thống kê toàn diện các cuộc đình công tại TP.HCM giai đoạn 2006 – 2015 (Bảng 4.13); đánh giá nguyên nhân cốt lõi gây mâu thuẫn, xung đột (Bảng 4.15); đánh giá thực trạng hoạt động của công đoàn cơ sở (Bảng 4.16); phân tích mối quan hệ giữa người lao động với cấp ủy Đảng, Nhà nước và Đoàn Thanh niên.
• Nhận diện các hạn chế chính: Tiền lương thực tế còn thấp, tiền thưởng và phụ cấp tăng ca chưa thỏa đáng, trình độ tay nghề không đồng đều, hành vi ứng xử của nhà quản lý còn thiếu chuẩn mực, năng lực công đoàn cơ sở còn yếu kém và tình trạng thiếu hụt nhà ở cho công nhân.

Chương 5: Định hướng và các giải pháp cải thiện quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 5 xây dựng quan điểm định hướng giải quyết quan hệ lao động gắn liền với chủ trương của Đảng, xu thế hội nhập quốc tế và nguyên tắc hài hòa lợi ích ba bên. Đồng thời, đề xuất hệ thống giải pháp chia theo bốn nhóm chủ thể:

1. Nhóm giải pháp từ phía Nhà nước: Cải cách chính sách tiền lương; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật; tăng cường quản lý nhà nước; hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật; giảm thuế thu nhập doanh nghiệp (so sánh với biểu thuế quốc tế tại Bảng 5.1) và chi phí sản xuất để nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.
2. Nhóm giải pháp từ phía Người sử dụng lao động: Tổ chức đào tạo nghiệp vụ; nâng cao kỷ luật lao động; tăng cường đối thoại định kỳ tại nơi làm việc; chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động (tăng lương, xây nhà ở lưu trú, nhà trẻ, câu lạc bộ văn hóa – thể thao).
3. Nhóm giải pháp đối với Người lao động: Tự giác học tập nâng cao tay nghề, rèn luyện tác phong công nghiệp và nâng cao nhận thức pháp luật lao động.
4. Nhóm giải pháp từ phía Tổ chức Công đoàn: Tăng cường tuyên truyền, giáo dục pháp luật; củng cố vị thế làm cầu nối thương lượng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp, chính đáng của đoàn viên.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

• Vận dụng nhất quán lý luận Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin để phân tích quan hệ lao động trong doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước, làm rõ bản chất kinh tế của quan hệ thuê mướn lao động và sự phân phối giá trị thặng dư trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Luận giải mối liên hệ biện chứng giữa ba mặt của quan hệ sản xuất (sở hữu, tổ chức quản lý, phân phối) với sự hình thành, biến đổi và xung đột trong quan hệ lao động.
• Xác định xu hướng vận động khách quan của quan hệ lao động tại địa bàn đô thị lớn trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và chính sách

• Hệ thống hóa bức tranh toàn cảnh về quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh qua chuỗi số liệu từ năm 2005 đến năm 2015.
• Chỉ rõ các nguyên nhân kinh tế trực tiếp dẫn đến tranh chấp lao động và đình công, đặc biệt là mâu thuẫn giữa mức lương danh nghĩa và nhu cầu tái sản xuất sức lao động thực tế.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp giữa Nhà nước, Doanh nghiệp, Người lao động và Tổ chức Công đoàn, chú trọng chính sách hỗ trợ nhà ở cho công nhân, cơ chế đối thoại tại nơi làm việc và cải cách tiền lương tối thiểu theo vùng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Dữ liệu khảo sát thực nghiệm và thống kê chuyên sâu của luận án tập trung chủ yếu trong phạm vi địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2005 – 2015. Các phân tích về tác động của các hiệp định thương mại tự do mới chủ yếu dừng ở mức độ dự báo định hướng do thời điểm hoàn thành nghiên cứu (năm 2018).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh quan hệ lao động giữa các vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; đánh giá sâu hơn tác động thực tế của Hiệp định CPTPP, EVFTA và các cam kết về tiêu chuẩn lao động quốc tế của ILO đối với sự biến đổi của thiết chế đại diện người lao động tại doanh nghiệp trong giai đoạn tiếp theo.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Dùng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo trong giảng dạy và nghiên cứu các chuyên đề thuộc học phần Kinh tế Chính trị Mác – Lênin, Kinh tế Lao động, Quan hệ Lao động và Quản trị Nhân lực.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Sở LĐ-TB&XH, Liên đoàn Lao động, Ban Quản lý các Khu chế xuất và Khu công nghiệp TP.HCM): Cung cấp cơ sở khoa học và cứ liệu thực tiễn phục vụ công tác hoạch định chính sách lao động, tiền lương, xây dựng thiết chế hòa giải và phòng ngừa đình công.
• Người sử dụng lao động và cán bộ công đoàn cơ sở: Tham khảo kinh nghiệm xây dựng thỏa ước lao động tập thể, thiết lập quy trình đối thoại định kỳ và cải thiện điều kiện lao động nhằm ổn định nguồn nhân lực.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định bản chất của quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước là gì?

Luận án chỉ ra rằng do dựa trên chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, quan hệ lao động trong các doanh nghiệp ngoài kinh tế nhà nước mang bản chất là quan hệ thuê mướn lao động (quan hệ chủ – thợ). Người sử dụng lao động nắm quyền chi phối quản lý và phân phối sản phẩm, còn người lao động là người làm thuê hưởng lương; quan hệ lợi ích kinh tế giữa hai bên thể hiện qua sự phân chia giữa tiền công (giá cả sức lao động) và lợi nhuận (hình thức biểu hiện của giá trị thặng dư).

2. Nguyên nhân kinh tế chủ yếu dẫn đến các cuộc đình công tại Thành phố Hồ Chí Minh theo phân tích của luận án là gì?

Theo số liệu thống kê của luận án, hơn 90% số cuộc đình công xuất phát từ các vấn đề lợi ích kinh tế trực tiếp: tiền lương thấp không bù đắp được chi phí tái sản xuất sức lao động trong bối cảnh chỉ số giá tiêu dùng tăng, tiền thưởng và tiền làm thêm giờ không thỏa đáng, các khoản phụ cấp (chuyên cần, trách nhiệm, nhà ở, tiền ăn) bị cắt giảm hoặc chậm chi trả, và việc người sử dụng lao động không thực hiện đúng các cam kết trong hợp đồng hay thỏa ước lao động tập thể.

3. Khung phân tích của luận án xem xét quan hệ lao động qua những nội dung cụ thể nào?

Quan hệ lao động được khảo sát toàn diện qua hai nhóm nội dung: (1) Quan hệ lợi ích kinh tế, bao gồm tiền lương, tiền thưởng, lợi nhuận doanh nghiệp, phúc lợi, phụ cấp và bảo hiểm xã hội; (2) Quan hệ lợi ích phi kinh tế, bao gồm hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể, môi trường làm việc, điều kiện an toàn vệ sinh lao động và quan hệ ứng xử giữa nhà quản lý với người lao động.

4. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp trọng tâm nào từ phía Nhà nước?

Từ phía Nhà nước, luận án kiến nghị: cải cách chính sách tiền lương tối thiểu bảo đảm mức sống thực tế; hoàn thiện khung pháp luật về quan hệ lao động; tăng cường thanh tra, kiểm tra và quản lý nhà nước; nâng cao chất lượng đào tạo nghề; tuyên truyền phổ biến pháp luật cho công nhân; đồng thời xem xét giảm thuế thu nhập doanh nghiệp và chi phí sản xuất để hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Phan Tấn Hùng đã hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận Kinh tế Chính trị học Mác – Lênin về quan hệ lao động trong khu vực kinh tế ngoài nhà nước. Qua phân tích thực chứng đa chiều giai đoạn 2005 – 2015 tại Thành phố Hồ Chí Minh, công trình đã làm rõ bản chất kinh tế, nhận diện các xung đột lợi ích cốt lõi dẫn đến tranh chấp lao động và đình công. Hệ thống giải pháp đồng bộ được đề xuất hướng tới mục tiêu xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ, bảo đảm kết hợp thỏa đáng lợi ích của người lao động, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN QUAN HỆ LAO ĐỘNG 1.1 Các đề tài nghiên cứu của các tác giả về quan hệ lao động (QHLĐ) 1.1 Các đề tài nghiên cứu của các tác giả trong nước về QHLĐ Lê Văn Minh (1994), trường Đại học Kinh tế Quốc dân, luận án Phó Tiến sỹ với đề tài “Đổi mới QHLĐ trong quá trình hình thành nền kinh tế thị trường ở Việt Nam”. Đây là luận án chuyên ngành Kinh tế và Tổ chức lao động. Luận án góp phần làm sáng tỏ quan hệ lao động trong nền kinh tế thị trường như khái niệm, nội dung, tính chất, các chủ thể cấu thành trong QHLĐ. Những năm trước đó, nền kinh tế Việt Nam vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp với một thành phần kinh tế là thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa dưới hai hình thức, kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể, chủ yếu trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất và sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất.

Sau khi nước ta chuyển sang cơ chế thị trường, quan hệ lao động cũng có những chuyển hóa. Sự chuyển hóa này xảy ra ở các thành phần kinh tế như kinh tế tư nhân, doanh nghiệp cổ phần, doanh nghiệp FDI và cả doanh nghiệp nhà nước. Trong nền kinh tế thị trường, quan hệ giữa người lao động và người sử dụng lao động là quan hệ làm công ăn lương. Vì thế khi lợi ích không được chia sẽ thì NLĐ sẽ tranh chấp và dẫn đến đình công.

Luận án nghiên cứu quan hệ lao động ở các doanh nghiệp sản xuất nói chung dưới góc độ kinh tế và pháp luật. Luận án nêu lên đặc điểm về quan hệ lao động trước năm 1986: Nhà nước XHCN với hình thức sở hữu là sỡ hữu toàn dân nên các chế độ chính sách về lao động chỉ tập trung chủ yếu vào khu vực nhà nước, quan hệ trực tiếp giữa nhà nước và NLĐ về chính sách tiền lương bình quân được thể hiện rõ nét. Sau khi kinh tế mở cửa, mô hình quan hệ lao động cũng đã có sự chuyển hóa trong các doanh nghiệp, do đó, các chế độ chính sách về quan hệ lao động cũng có sự thay đổi cho phù hợp. Từ cơ cấu kinh tế một chế độ sở hữu – công hữu về tư liệu sản xuất sang nền kinh tế tồn tại nhiều quan hệ sở hữu khác nhau, thể hiện ở sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế khác nhau.

Từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang cơ chế thị TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 22 trường định hướng XHCN. Nhiều thành phần kinh tế nên nhiều kiểu quan hệ lao động khác nhau cùng xuất hiện. Do sự thay đổi về mô hình quan hệ lao động nên khi có mâu thuẫn trong quan hệ lao động, thực tế nhiều tranh chấp không thể giải quyết được bằng thương lượng giữa hai bên nên dẫn đến xung đột trong lao động và đình công. Nguyễn Ngọc Quân (1997), trường Đại học Kinh tế Quốc dân, luận án Phó Tiến sỹ chuyên ngành Kinh tế và Tổ chức lao động với đề tài “Hoàn thiện quan hệ lao động trong các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam”.

Trong những năm đầu thu hút đầu tư nước ngoài, việc phát sinh nhiều vấn đề phức tạp trong quan hệ lao động cần phải được giải quyết. Do nhiều nhà đầu tư nước ngoài khác nhau đầu tư vào Việt Nam nên họ mang nhiều bản sắc văn hóa khác nhau. Trong khi đó, người lao động Việt Nam lại quen với tác phong lao động nông nghiệp nên giữa người lao động và người sử dụng lao động thường phát sinh những mâu thuẫn xung quanh vấn đề ứng xử. NSDLĐ thường đối xử thô bạo đối với công nhân lao động và vì thế xảy ra tranh chấp lao động và đình công.

Năm 1990 có 21 vụ đình công do các chuyên gia nước ngoài cư xử không phù hợp với văn hóa Việt Nam. Năm 1991 có 10 cuộc đình công xảy ra để phản đối NSDLĐ hách dịch, dọa nạt, cư xử thô bạo đối với NLĐ. Năm 1992 có 14 vụ tranh chấp lao động và đình công do người lao động làm tăng ca mà không được trả lương thêm giờ. Năm 1993 có 35 vụ đình công do NSDLĐ đánh đập, ngược đãi NLĐ.

Về mức độ và quy mô, các cuộc đình công cho thấy số lượng người tham gia đình công ngày càng tăng, có nơi xảy ra trong bộ phận như tổ, phân xưởng, nhưng cũng có nơi diễn ra toàn doanh nghiệp. Luận án cho rằng: “quan hệ lao động là quan hệ trong quá trình tạo ra giá trị mới – giá trị thặng dư, hoặc nói một cách khác, lao động sống là lao động tạo ra giá trị thặng dư và giá trị thặng dư thuộc về người sử dụng lao động”. “Trong quan hệ lao động, người lao động chịu sự lệ thuộc vào người sử dụng lao động về mặt pháp lý trên cơ sở hợp đồng lao động chứ không lệ thuộc về mặt kinh tế”. Luận án đi vào xem xét về cơ sở lý luận quan hệ về quan hệ lao động như chủ thể lao động, nội TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 23 dung, loại hình quan hệ lao động, các cơ sở pháp lý để hình thành quan hệ lao động và giải quyết tranh chấp trong quan hệ lao động như hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể.

Về thực trạng quan hệ lao động, luận án nghiên cứu và phân tích về đặc điểm quan hệ lao động trong các doanh nghiệp FDI, việc thực hiện hợp đồng lao động và thỏa ước lao động tập thể trong doanh nghiệp FDI và những yếu tố làm nảy sinh xung đột trong quan hệ lao động và đình công. Luận án nêu lên một số nguyên nhân làm phát sinh đình công: Về phía người sử dụng lao động: NSDLĐ lợi dụng sự thiếu hiểu biết về pháp luật của người lao động, sự yếu kém của công đoàn cơ sở, sự lỏng lẻo trong quản lý của cơ quan Nhà nước để làm thiệt hại về lợi ích người lao động như định mức quá cao buộc công nhân phải kéo dài thời gian làm việc, đơn giá tiền lương thấp, trù dập người lao động khi họ đấu tranh bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Về phía người lao động: Tác phong làm việc, ý thức kỷ luật kém, nhận thức và hiểu biết pháp luật còn nhiều hạn chế, thiếu bình tỉnh, đấu tranh tự phát, hạn chế về mặt giao tiếp… Tác giả cho rằng “Chính bản thân các chủ thể của quan hệ lao động trong cuộc đình công cũng là một nhân tố quan trọng thúc đẩy đình công. Và, hành vi của họ dưới nhiều góc độ khác nhau, vì nhiều lý do khác nhau là nguyên nhân góp phần làm tăng số cuộc đình công”.

Từ đó, tác giả đưa ra các biện pháp nhằm hoàn thiện nội dung quan hệ lao động, thỏa ước lao động tập thể và cơ chế giải quyết xung đột lao động và đình công. Tác giả đề nghị thành lập cơ quan giải quyết xung đột lao động như Hội đồng trọng tài, tòa án lao động, hội đồng hòa giải lao động; xây dựng công đoàn vững mạnh để tham gia vào giải quyết xung đột lao động. Nguyễn Thị Bích Loan (2003), trường Đại học Thương mại Hà Nội chủ nhiệm đề tài “Một số ý kiến góp phần giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài ở Việt Nam”. Đề tài nghiên cứu quan hệ lao động ở các mặt tuyển dụng lao động, đãi ngộ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh.

Đề tài sử dụng các câu hỏi phỏng vấn đề nghiên cứu mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài để làm sáng tỏ những vấn đề liên quan đến TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 24 quan hệ lao động giữa người sử dụng lao động và người lao động trong công tác tuyển dụng và các chính sách đãi ngộ cũng như đánh giá những mặt tích cực và hạn chế của nó. Tác giả đề xuất các giải pháp về tuyển dụng và đãi ngộ lao động nhằm giải quyết mối quan hệ lao động trong các doanh nghiệp liên doanh nước ngoài như chú ý đến tính thích nghi trong môi trường làm việc đa văn hóa, cải tiến cách chi trả lương phù hợp và quan tâm hơn đến tinh thần người lao động, có chính sách đãi ngộ phù hợp để giữ chân người lao động. Vũ Việt Hằng (2004), trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh với đề tài “Một số vấn đề về quan hệ lao động tại các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ chuyển đổi kinh tế” chuyên ngành Kinh tế và Kế hoạch hóa Kinh tế quốc dân. Luận án nghiên cứu các đặc trưng về quan hệ lao động của từng loại hình doanh nghiệp trong thời kỳ chuyển đổi sang cơ chế thị trường và sử dụng lý thuyết mô hình để phân tích quan hệ lao động giữa người lao động và doanh nghiệp qua sự hài lòng trong công tác quản trị nguồn nhân lực, các chính sách nhằm tạo nên môi trường làm việc thuận lợi trong doanh nghiệp.

Tác giả nghiên cứu thực trạng của doanh nghiệp qua nhiều yếu tố như các môi trường bên ngoài và bên trong ảnh hưởng đến môi trường quan hệ lao động. “Mấy vấn đề cơ bản về quan hệ lao động”, Vụ định mức và tổ chức lao động, Nhà xuất bản lao động. Cuốn sách xem quản lý lao động không hạn chế một vài biện pháp mà phải thật sự tác động tổng hợp của nhiều biện pháp. Trong doanh nghiệp cần phải tiến hành nhiều biện pháp như hoàn thiện từng bước công nghệ sản xuất, tổ chức, quản lý sản xuất và cải thiện đời sống vật chất văn hóa cho người lao động.

Một là, quản lý lao động phải giải quyết tốt các quan hệ giữa người lao động với người lao động. Hai là, quản lý lao động còn phải giải quyết tốt mối quan hệ giữa người lao động với công cụ lao động, với các đối tượng lao động, giữa người lao động với môi trường sản xuất nhằm đảm bảo tốt sự phối hợp giữa kỹ thuật, người lao động và môi trường nhằm tăng năng suất lao động. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 25 Để giải quyết tốt các mối quan hệ trên, trước hết chúng ta phải giải quyết nhiều vấn đề như các tiêu chuẩn, định mức, chế độ, thể lệ, chính sách được quy định có căn cứ khoa học và lấy con người làm trung tâm.