đặt vấn đề. Nghiên cứu Mác-xít về nhân cách Khi đề cập đến các nghiên cứu Mác-xít về nhân cách thì không thể không nhắc tới các công trình nghiên cứu ở Liên Xô trƣớc đây, trong đó nhân cách chủ yếu đƣợc xem xét từ góc độ tâm lý học và từ cách tiếp cận hoạt động (ngày nay, còn gọi là cách tiếp cận hành vi - the action approach). Có thể kể đến tên tuổi của một số nhà khoa học tiêu biểu nhƣ: A. Trong số ít tài liệu đã đƣợc dịch ra tiếng Việt, cuốn Hoạt động, ý thức, nhân cách (bản gốc xuất bản năm 1978, bản dịch xuất bản năm 1989) của Leonchiep là tài liệu tham khảo có nhiều giá trị đối với nghiên cứu lý luận về nhân cách.
Đáng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chú ý là trong tác phẩm này tác giả đã xây dựng khá hệ thống bộ máy khái niệm của tâm lý học Mác-xít. Trong chƣơng 5 “hoạt động và nhân cách”, tác giả đã xem xét, phân tích nhân cách nhƣ là đối tƣợng nghiên cứu của tâm lý học, phân biệt 2 khái niệm cá nhân và nhân cách. Từ đó, tác giả cũng chỉ ra hoạt động là cơ sở cho sự hình thành và phát triển của nhân cách, phân tích các yếu tố và xác lập mối quan hệ giữa động cơ, cảm xúc và nhân cách, phần cuối cùng nêu lên quá trình hình thành nhân cách [58]. Cuốn Chủ nghĩa xã hội và nhân cách, (năm 1983,1984) gồm 2 tập, là công trình chuyên khảo về đề tài nhân cách đã đƣợc xuất bản bằng tiếng Việt.
Đây là công trình của tập thể các nhà khoa học khối xã hội chủ nghĩa. Xuất phát từ chủ trƣơng đề cao và bảo vệ học thuyết Mác-xít về nhân cách, các tác giả đã cố giải đáp những vấn đề liên quan tới sự phát triển nhân cách trong xã hội xã hội chủ nghĩa và đó cũng là nội dung cơ bản đƣợc nghiên cứu và trình bày trong tác phẩm này. Cuốn sách không chỉ nhấn mạnh đến mối liên hệ lẫn nhau giữa các quan hệ kinh tế, chính trị, pháp luật, tinh thần, kể cả đạo đức, mỹ học. nhƣ là cơ sở xã hội của sự phát triển những đặc trƣng của con ngƣời mới, tạo thành một tổng hòa các mặt phát triển toàn diện của nhân cách, mà còn là cơ sở của sự tác động lẫn nhau giữa nhân cách với các nhân tố quyết định bộ mặt hiện tại của xã hội xã hội chủ nghĩa, nhƣ cách mạng khoa học - kỹ thuật, nền văn hóa tinh thần, chủ nghĩa tập thể xã hội chủ nghĩa, thời gian nhàn rỗi.
Mặt khác, cuốn sách đã tập trung chú ý đến những vấn đề có tính chất xuất phát điểm của học thuyết Mác-xít về nhân cách nhƣ: bản chất của nhân cách, cơ chế quyết định thế giới tinh thần và hoạt động của nhân cách [103, 116]. Trong số các học giả phƣơng Tây nghiên cứu triết học và tâm lý học khá công phu theo khuynh hƣớng Mác-xít, không thể không nhắc tới học giả ngƣời Pháp Luyxiêng Sevơ (Lucien Seve) với tác phẩm nổi tiếng Chủ nghĩa Mác và lý luận về nhân cách (năm 1989). Ông đã dành nhiều thời gian nghiên cứu chủ nghĩa Mác, đặc biệt là bộ Tư bản, từ đó rút ra những khái niệm cơ bản làm phƣơng pháp luận cho nghiên cứu tâm lý học. Cuốn sách có tên nêu trên ra đời là kết quả nhiều năm dày công nghiên cứu của ông.
Nó đã thu hút đƣợc sự chú ý lớn trong giới triết 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học Mác-xít thời bấy giờ. Với 4 chƣơng, “lý luận về nhân cách” đã đƣợc hình thành và triển khai khá chi tiết, cụ thể trong tác phẩm này trên tinh thần Mác-xit [105]. Trong khi đề cập đến các vấn đề nghiên cứu mới về con ngƣời, cuốn sách Con người - Những ý kiến mới về một đề tài cũ (năm 1986) cũng đã khẳng định và đề cao khuynh hƣớng tiếp cận duy vật lịch sử trong lý giải vấn đề lý luận về nhân cách mà L. Sevơ là một đại biểu theo khuynh hƣớng này [123].
Công trình khoa học này đã luận giải rất nhiều vấn đề cơ bản, nền tảng về con ngƣời, phê phán những quan điểm sai lệch và trực tiếp đấu tranh bảo vệ quan điểm Mác - Lênin về con ngƣời. Theo các tác giả, vấn đề lý luận về nhân cách đƣợc lý giải theo quan điểm duy vật lịch sử là vấn đề quan trọng trở thành trọng điểm trong các cuộc tranh luận [123, tr. Ở Việt Nam, nghiên cứu các quan điểm Mác-xít về nhân cách cũng đã đƣợc các nhà khoa học đề cập đến nhƣ là cơ sở lý luận và phƣơng pháp luận của mình. Việc hệ thống hóa các quan điểm Mác-xít về nhân cách đã đƣợc tác giả Nguyễn Ngọc Bích trong công trình Tâm lý học nhân cách: một số vấn đề lý luận (năm 1998) đề cập đến.
Cùng với việc khái quát các tƣ tƣởng trong lịch sử phƣơng Đông và tâm lý học phƣơng Tây về nhân cách, cuốn sách mang tính giáo trình này cũng đã đề cập đến xu hƣớng nghiên cứu nhân cách ở Liên Xô (cũ), trong đó tác giả trình bày các nguyên tắc nghiên cứu, các trƣờng phái lớn, các trung tâm nghiên cứu nhân cách ở Liên Xô. Bên cạnh đó, tác giả đã khái quát chín xu hƣớng nghiên cứu nhân cách ở Liên Xô với từng đại diện tiêu biểu cho từng xu hƣớng. Đặc biệt tác giả đã dành một chƣơng riêng để phân tích những tƣ tƣởng của Mác, Lênin, Hồ Chí Minh về vấn đề nhân cách nhƣ là cơ sở phƣơng pháp luận xây dựng tâm lý học nhân cách [4]. Theo tác giả, “Mác đã đặt cơ sở triết học cho việc giải quyết vấn đề nhân cách.
Đó cũng chính là mặt phƣơng pháp luận của nhân cách. Muốn nghiên cứu nhân cách phải đặt nó trong mối quan hệ xã hội, sự hoạt động của con ngƣời trong xã hội đó” [4, tr. Tác giả cũng đã phân tích khá chi tiết những tƣ tƣởng của Mác về con ngƣời và nhân cách gồm có: tƣ tƣởng của Mác về con ngƣời với tƣ cách một nhân cách là con ngƣời có ý thức, là một chỉnh thể, nhân cách đƣợc hình thành qua mối quan hệ giữa ngƣời này với ngƣời khác trong xã hội, nhân cách phát triển hài hòa, toàn diện, điều kiện để nhân cách phát triển hài hòa toàn diện, nghiên cứu nhân 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách phải nghiên cứu phạm trù hoạt động của nhân cách. Những phân tích này là những gợi ý rất quan trọng cho ngƣời thực hiện Luận án.
Tuy nhiên, việc hệ thống hóa và phân tích tƣ tƣởng của Mác về nhân cách của tác giả còn những điểm chƣa nhất quán, dàn trải và trùng lặp. Kế thừa những tri thức gợi mở của tác giả, trong Luận án chúng tôi sẽ khắc phục những hạn chế mà cuốn sách này mang đến để phân tích cụ thể, chi tiết, cô đọng những giá trị tƣ tƣởng trong quan niệm của Mác và các tác giả Mác-xít khác về con ngƣời và nhân cách. Trong cuốn sách Vấn đề nhân cách trong tâm lý học ngày nay (Đào Thị Oanh chủ biên, 2007), các tác giả đã tổng hợp khá cơ bản và đầy đủ những vấn đề lý luận nhân cách, trong đó có phân tích lý luận về nhân cách trong tâm lý học Xô Viết với một số quan điểm và khuynh hƣớng chủ yếu nhƣ: khuynh hƣớng sinh - tâm lý, khuynh hƣớng tiếp cận triết học từ cái chung đến cái riêng, khuynh hƣớng nghiên cứu nhân cách định hƣớng giáo dục con ngƣời mới. Các tác giả cũng đã hệ thống hóa cách hiểu về nhân cách, quan niệm về cấu trúc nhân cách cũng nhƣ phân tích những tƣ tƣởng chủ yếu trong Tâm lý học Xô Viết với các đại diện tiêu biểu nhƣ Vugotxki, V.
Tuy nhiên, cũng giống nhƣ một số giáo trình khác về tâm lý học nhân cách, việc xác định rõ tiêu chí để hệ thống hóa các học thuyết và các cách tiếp cận ở cuốn sách này còn chƣa thật rõ nét, cách sắp xếp vấn đề trong công trình này chƣa thật logic và thiếu tính chặt chẽ [91]. Khẳng định trong lịch sử tâm lý học nhân cách, tâm lý học Mác-xít và tâm lý học Xô Viết trƣớc đây luôn giữ một vị trí quan trọng, tác giả Lê Đức Phúc, trong bài viết Về nhân cách và nghiên cứu nhân cách [Xem 22, tr. 36-80], bên cạnh việc khái quát lịch sử nghiên cứu nhân cách với các xu hƣớng tiêu biểu ngoài Mác-xít cũng đã có nhận định về quan điểm Mác-xít là “những quan điểm cơ bản có ý nghĩa lý luận và phƣơng pháp luận chỉ đạo chung cho hoạt động nghiên cứu con ngƣời và nhân cách” [22, tr. Tác giả cũng đã phân tích những nội dung cơ bản của quan điểm Mác-xít về nhân cách của các đại biểu tiêu biểu nhƣ Leonchiep, Rubinstein,.
Những nội dung tóm lƣợc này là một trong những gợi ý của tác giả đối với ngƣời viết Luận án. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trực tiếp bàn về “Chủ nghĩa Mác và vấn đề nhân cách”, (năm 1983) tác giả Phạm Văn Sỹ đã làm rõ quan điểm duy vật lịch sử về nhân cách. Theo tác giả, lý luận Mác-xít về nhân cách đã có những yếu tố cơ bản trong tác phẩm của Mác và đƣợc những ngƣời Mác-xit vận dụng triển khai theo yêu cầu phát triển của chủ nghĩa xã hội và yêu cầu đấu tranh tƣ tƣởng. Tác giả đã phân tích những luận điểm cơ bản trong các tác phẩm của Mác về con ngƣời và nhân cách, từ đó có sự so sánh đối chiếu với những quan điểm khác nhau và đối lập nhau giữa ngƣời Mác-xít và học giả tƣ sản về nhân cách.
Tác giả đã khẳng định: “Chủ nghĩa Mác đã có một lý luận về nhân cách, lý luận này tìm thấy những yếu tố cơ bản trong nhiều tác phẩm của Mác và Ph. Vấn đề là chúng ta phải khéo léo kết hợp ba cuộc cách mạng: cách mạng tƣ tƣởng và văn hóa với cách mang quan hệ sản xuất, cách mạng học - kỹ thuật nhằm làm cho trình độ đạo đức, thẩm mỹ của cá nhân, nhân cách cá nhân đƣợc gìn giữ và phát huy phù hợp với tình hình phát triển thực tế xã hội. Nhƣ vậy, sự đa dạng của các quan điểm, học thuyết, các cách tiếp cận trên đây đối với vấn đề nhân cách đã phần nào nói lên tính chất phức tạp, khó khăn của vấn đề nghiên cứu.