Tổng quan nghiên cứu

Quận Hoàn Kiếm là trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế và văn hóa của Thủ đô Hà Nội với diện tích tự nhiên 5,25 km², bao gồm 18 phường trực thuộc và quy mô dân số khoảng 16 vạn người. Trong giai đoạn phát triển vừa qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ quận, kinh tế địa phương đạt mức tăng trưởng vượt bậc khi thu ngân sách nhà nước tăng từ 4.264 tỷ đồng năm 2015 lên 9.842 tỷ đồng vào năm 2019, đạt mức tăng trưởng bình quân hàng năm 21,9%. Trong hệ thống chính trị cơ sở, phường giữ vai trò trực tiếp trong việc hiện thực hóa các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Toàn bộ hiệu lực quản lý đô thị phụ thuộc mật thiết vào vai trò của cấp ủy, đặc biệt là phương thức lãnh đạo của Đảng ủy đối với Ủy ban nhân dân (UBND) phường.

Tuy nhiên, thực tiễn vận hành tại 18 phường thuộc quận Hoàn Kiếm vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Tình trạng quy chế làm việc thiếu kiểm tra, mối quan hệ giữa Bí thư Đảng ủy và Chủ tịch UBND phường còn dựa vào cơ chế thiện chí cá nhân, dẫn đến hiện tượng Đảng ủy lấn sân, bao biện làm thay hoặc buông lỏng vai trò lãnh đạo. Một bộ phận cấp ủy viên tuổi cao còn biểu hiện bảo thủ, tư duy trì trệ, chưa bắt kịp yêu cầu chuyển đổi số và quản lý đô thị hiện đại.

Luận văn xác định mục tiêu làm rõ những vấn đề lý luận cốt lõi, khảo sát toàn diện thực trạng từ năm 2017 đến nay và đề xuất hệ thống giải pháp mang tính đột phá nhằm đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng ủy phường đối với UBND phường đến năm 2025. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần nâng cao năng lực cầm quyền của 76 tổ chức cơ sở đảng với 11.239 đảng viên trên địa bàn quận.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Đảng cầm quyền, kết hợp các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam về đổi mới phương thức lãnh đạo đối với Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đề tài kế thừa có chọn lọc các công trình nghiên cứu của các học giả như Lê Văn Lý, Hoàng Chí Bảo, Nguyễn Văn Huyên và các luận án tiến sĩ chuyên ngành Xây dựng Đảng.

Khung lý thuyết tập trung làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

  • Phương thức lãnh đạo của Đảng: Hệ thống các phương pháp, quy trình, lề lối làm việc và tác phong công tác mà Đảng ủy sử dụng để định hướng, tác động vào chính quyền nhằm hiện thực hóa mục tiêu chính trị.
  • Đảng ủy phường: Cơ quan lãnh đạo của Đảng bộ phường giữa hai kỳ đại hội, giữ vai trò hạt nhân chính trị lãnh đạo toàn diện các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, an ninh trật tự và công tác cán bộ theo Quy định số 127-QĐ/TW ngày 01/3/2018 của Ban Bí thư.
  • Ủy ban nhân dân phường: Cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương theo quy định tại Điều 62 Luật Tổ chức chính quyền địa phương.
  • Quy chế phối hợp công tác: Công cụ pháp lý và nguyên tắc tổ chức định hình mối quan hệ giữa cấp ủy và người đứng đầu cơ quan hành chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng hệ thống dữ liệu sơ cấp và thứ cấp phong phú từ các báo cáo tổng kết nhiệm kỳ 2015-2020 của Quận ủy Hoàn Kiếm, văn bản chỉ đạo của 18 Đảng ủy phường và hồ sơ kiểm tra, giám sát của Ủy ban Kiểm tra các cấp. Dữ liệu khảo sát bao quát toàn bộ 18 phường trên địa bàn quận với 519 chi bộ trực thuộc và 651 tổ dân phố, bảo đảm độ tin cậy và tính đại diện tuyệt đối cho mô hình quản lý đô thị lõi.

Tác giả vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp phân tích - tổng hợp, so sánh - đối chiếu và phương pháp nghiên cứu điển cứu tại các địa bàn đặc thù như phường Hàng Bạc, phường Chương Dương. Việc lựa chọn các phương pháp này nhằm bóc tách đa chiều mối quan hệ giữa định hướng chính trị của Đảng ủy và hiệu quả điều hành thực tế của UBND phường. Timeline khảo sát tập trung chuyên sâu vào giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2020, tạo tiền đề định hướng giải pháp cho giai đoạn 2021-2025.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra những chuyển biến tích cực cùng các điểm nghẽn căn bản trong phương thức lãnh đạo của Đảng ủy đối với UBND phường tại quận Hoàn Kiếm:

Thứ nhất, Đảng ủy các phường đã phát huy tốt vai trò lãnh đạo phát triển kinh tế và quản lý ngân sách. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng thương mại, dịch vụ, du lịch, chiếm tỷ trọng 98,04% tổng giá trị sản xuất. Tốc độ tăng trưởng dịch vụ đạt bình quân 18,12%/năm. Tổng vốn đầu tư từ khu vực ngoài nhà nước trong 5 năm đạt 84.919 tỷ đồng, tăng gấp 2 lần so với giai đoạn trước. Thu ngân sách nhà nước tăng trưởng bình quân 21,9%/năm, vượt 11,9% so với chỉ tiêu thành phố giao.

Thứ hai, công tác tổ chức, cán bộ được chuẩn hóa và thực hiện chặt chẽ. Ban Thường vụ Quận ủy và cấp ủy cơ sở đã tiến hành điều động, luân chuyển 119 cán bộ diện quản lý, trong đó có 47 cán bộ dưới 35 tuổi, chiếm tỷ lệ 39,5%. Quận đã bổ nhiệm 107 cán bộ, bổ nhiệm lại 81 cán bộ và thành lập mới 39 tổ chức đảng với 159 đảng viên mới. Tỷ lệ cán bộ, đảng viên tham gia học tập, quán triệt nghị quyết đạt trên 90%. Hiệu quả hòa giải cơ sở được nâng cao với tỷ lệ thành công đạt trên 85%.

Thứ ba, công tác kiểm tra, giám sát và giữ vững an ninh trật tự được siết chặt. Trong nhiệm kỳ khảo sát, cấp ủy cơ sở đã kiểm tra, giám sát 347 tổ chức đảng và 257 lượt đảng viên; thi hành kỷ luật nghiêm minh 61 đảng viên vi phạm (gồm 44 khiển trách, 10 cảnh cáo, 7 khai trừ). Điển hình tại phường Hàng Bạc, Đảng ủy đã lãnh đạo Hội đồng nhân dân tổ chức 10 kỳ họp, ban hành 30 nghị quyết và 12 cuộc giám sát chuyên đề; lực lượng công an phường điều tra khám phá 48 trên tổng số 58 vụ phạm pháp hình sự và triệt phá 31 vụ án ma túy.

Thứ tư, vẫn còn những hạn chế cố hữu trong thực thi nghị quyết. Tiến độ Đề án giãn dân phố cổ và công tác quản lý quy hoạch xây dựng tại 2 phường ngoài đê gồm Chương Dương và Phúc Tân còn nhiều vướng mắc. Tình trạng vi phạm trật tự đô thị, lấn chiếm vỉa hè ngoài giờ hành chính vẫn tái diễn ở một số tuyến phố chuyên doanh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ việc phân định thẩm quyền chưa triệt để trong quy chế làm việc giữa Đảng ủy và UBND. Vai trò của người đứng đầu tại một số cấp ủy chưa thực sự rõ nét, mối quan hệ phối hợp còn mang tính nể nang hoặc can thiệp quá sâu vào công tác điều hành hành chính sự vụ của chính quyền. So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại khu vực Đồng bằng sông Hồng và Thành phố Hồ Chí Minh, quận Hoàn Kiếm mang tính đặc thù cao hơn do mật độ dân cư dày đặc và yêu cầu bảo tồn di sản không gian kiến trúc phố cổ.

Để làm nổi bật sự chuyển dịch này, các dữ liệu về biến động thu ngân sách, cơ cấu luân chuyển cán bộ trẻ và tỷ lệ xử lý vi phạm hành chính có thể được mô hình hóa trực quan thông qua bảng ma trận phân quyền và biểu đồ cột so sánh tốc độ tăng trưởng. Điều này giúp các nhà quản trị nhận diện rõ nét tác động tương hỗ giữa tính quyết đoán của Đảng ủy và hiệu lực thực thi của UBND phường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

  • Chuẩn hóa và thực hiện nghiêm quy chế làm việc giữa Bí thư Đảng ủy và Chủ tịch UBND phường: Xây dựng quy trình phân định rõ ranh giới giữa lãnh đạo chính trị, định hướng chủ trương và quyền điều hành hành chính theo thẩm quyền pháp luật. Mục tiêu 100% các phường hoàn thiện, rà soát quy chế định kỳ hằng năm. Thời gian thực hiện từ quý I/2021 do Ban Thường vụ Quận ủy và Đảng ủy 18 phường chủ trì.
  • Đẩy mạnh trẻ hóa và nâng cao năng lực đội ngũ cấp ủy viên, công chức phường: Tăng cường tỷ lệ cán bộ trẻ dưới 35 tuổi trong cấp ủy đạt từ 25% đến 30%, bảo đảm 100% cán bộ chủ chốt đạt chuẩn lý luận chính trị và chuyên môn. Thực hiện nghiêm túc quy trình lấy phiếu tín nhiệm theo Quy định 262-QĐ/TW và tinh giản biên chế theo Nghị quyết 39-NQ/TW. Thời gian thực hiện trong nhiệm kỳ 2020-2025 do Ban Tổ chức Quận ủy chỉ đạo.
  • Đổi mới phương thức ban hành nghị quyết và đẩy mạnh chuyển đổi số hành chính: Ban hành các nghị quyết chuyên đề ngắn gọn, tập trung vào các khâu đột phá như quản lý trật tự đô thị và giãn dân phố cổ. Nâng cấp hệ thống quản lý chất lượng ISO 9001:2015, đẩy mạnh dịch vụ công trực tuyến mức độ 3 và mức độ 4 đạt tỷ lệ trên 95%, nâng mức độ hài lòng của người dân lên trên 90%. Thời gian thực hiện liên tục từ 2021 đến 2025 do UBND quận và phường phối hợp triển khai.
  • Tăng cường kiểm tra, giám sát chuyên đề và phát huy vai trò phản biện của Mặt trận Tổ quốc: Nâng cao tần suất kiểm tra đột xuất đối với đảng viên giữ chức vụ lãnh đạo trong quản lý đất đai, xây dựng và tài chính ngân sách. Thực hiện hiệu quả Quyết định 217-QĐ/TW và Quyết định 218-QĐ/TW nhằm giải quyết dứt điểm 100% các vụ việc khiếu nại phát sinh từ cơ sở, không để hình thành điểm nóng. Thời gian thực hiện thường xuyên do Ủy ban Kiểm tra Quận ủy và Ủy ban MTTQ quận lãnh đạo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ lãnh đạo cấp ủy và chính quyền cơ sở: Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND và Chủ tịch UBND cấp xã, phường có thể sử dụng luận văn như cẩm nang thực tiễn để xây dựng quy chế làm việc chuẩn hóa, giải quyết triệt để sự chồng chéo quyền lực và nâng cao hiệu quả lãnh đạo điều hành tại địa phương.
  • Cán bộ tham mưu công tác Đảng và tổ chức nội chính: Đội ngũ chuyên viên Ban Tổ chức, Ủy ban Kiểm tra, Ban Tuyên giáo cấp quận, huyện có thêm cơ sở khoa học để xây dựng tiêu chí đánh giá cán bộ hằng tháng và thiết kế các cuộc kiểm tra, giám sát chuyên đề sát thực tế.
  • Giảng viên và học viên ngành Xây dựng Đảng, Quản lý Nhà nước: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị, hệ thống số liệu phong phú và case study thực tế từ địa bàn trọng điểm quận Hoàn Kiếm phục vụ hoạt động giảng dạy, viết tiểu luận hoặc nghiên cứu đề tài thạc sĩ, tiến sĩ.
  • Chuyên gia hoạch định chính sách phát triển đô thị: Các nhà nghiên cứu thể chế có thể tham khảo luận cứ khoa học để hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền đô thị và cơ chế phân cấp quản lý tại các đô thị loại đặc biệt.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng Đảng ủy phường bao biện, làm thay chính quyền là gì? Tình trạng này bắt nguồn từ sự thiếu rạch ròi trong quy chế làm việc và nhận thức chưa đầy đủ về ranh giới giữa lãnh đạo chính trị và quản lý nhà nước. Khi mối quan hệ công tác giữa Bí thư và Chủ tịch dựa chủ yếu vào sự thỏa hiệp hoặc thiện chí cá nhân, cấp ủy dễ can thiệp sâu vào các quyết định hành chính sự vụ của UBND phường.

Phương thức lãnh đạo của Đảng ủy phường đối với UBND phường gồm những nội dung trọng tâm nào? Phương thức lãnh đạo thể hiện qua 7 nội dung cơ bản: ban hành nghị quyết và chủ trương phát triển; vận hành quy chế làm việc; lãnh đạo qua đội ngũ đảng viên trong bộ máy hành chính; thực hiện công tác tổ chức cán bộ; định hướng công tác chính trị tư tưởng; phát huy vai trò phản biện của Mặt trận Tổ quốc; thực hiện công tác kiểm tra, giám sát kỷ luật Đảng.

Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ, kinh tế quận Hoàn Kiếm đạt được kết quả nổi bật nào trong giai đoạn nghiên cứu? Kinh tế quận duy trì tốc độ tăng trưởng ngành dịch vụ bình quân 18,12%/năm, chiếm tỷ trọng 98,04% cơ cấu kinh tế. Tổng thu ngân sách nhà nước tăng trưởng vượt bậc từ 4.264 tỷ đồng năm 2015 lên 9.842 tỷ đồng năm 2019, đạt mức tăng bình quân 21,9%/năm và luôn vượt chỉ tiêu thành phố giao.

Công tác cán bộ tại quận Hoàn Kiếm đã có những đột phá gì nhằm nâng cao chất lượng lãnh đạo cơ sở? Quận ủy đã thực hiện luân chuyển, điều động 119 cán bộ diện Ban Thường vụ quản lý, trong đó 47 đồng chí dưới 35 tuổi, bổ nhiệm và bổ nhiệm lại 188 trường hợp. Việc đánh giá cán bộ định kỳ hằng tháng và lấy phiếu tín nhiệm theo Quy định 262-QĐ/TW được thực hiện nghiêm túc, tạo động lực nâng cao trách nhiệm thực thi công vụ.

Bài học kinh nghiệm thực tiễn nào có thể rút ra từ mô hình lãnh đạo tại phường Hàng Bạc? Phường Hàng Bạc khẳng định vai trò then chốt của việc cụ thể hóa nghị quyết cấp ủy thành chương trình giám sát chuyên đề của HĐND với 12 cuộc giám sát và 30 nghị quyết ban hành. Đồng thời, sự phối hợp đồng bộ giữa công an, quân sự và nhân dân đã giúp điều tra phá án 48/58 vụ phạm pháp, giữ vững an ninh tuyệt đối trên địa bàn.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về phương thức lãnh đạo của Đảng ủy đối với UBND phường trong bối cảnh phát triển chính quyền đô thị hiện đại.
  • Đánh giá khách quan thực trạng tại 18 phường thuộc quận Hoàn Kiếm giai đoạn 2017-2020 với các minh chứng số liệu chuẩn xác về tăng trưởng kinh tế, điều động cán bộ và kỷ luật Đảng.
  • Chỉ rõ những tồn tại cốt lõi như sự nể nang trong thực hiện quy chế làm việc, tình trạng lấn sân hoặc buông lỏng lãnh đạo và sự chậm trễ trong xử lý vi phạm trật tự xây dựng.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá, khả thi gắn liền với lộ trình hoàn thiện quy chế, trẻ hóa cán bộ, cải cách hành chính số và siết chặt kiểm tra, giám sát.
  • Cung cấp nguồn tài liệu khoa học có giá trị ứng dụng cao cho công tác giảng dạy, nghiên cứu lý luận chính trị và chỉ đạo thực tiễn từ nay đến năm 2025.

Các cấp ủy và chính quyền cơ sở cần chủ động áp dụng các khuyến nghị của luận văn ngay trong giai đoạn 2021-2025 nhằm xây dựng bộ máy hành chính liêm chính, vững mạnh và nâng cao năng lực cầm quyền của Đảng ở cơ sở. Bạn đọc và các nhà nghiên cứu hãy cùng chia sẻ, tham khảo công trình để đóng góp vào sự nghiệp đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong thời kỳ mới.