Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG ĐÔI VỚI LĨNH VỰC VĂN HỌC - NGHỆ THUẬT 1. VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT: NGUỒN GỐC, BẢN CHẤT, CHỨC NĂNG CỦA VĂN HỌC NGHỆ THUẬT 1. Nguồn gốc của văn học- nghệ thuật Nguồn gốc của văn học, nghệ thuật gắn với vấn đề nguồn gốc của con người. Trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên, Ph.
Ăngghen đã đề cập đến vấn đề lao động xã hội và quá trình chuyển biến từ vượn thành người. Nghệ thuật nói chung chỉ thực sự nảy sinh khi con người đã phát triển đầy đủ về năng lực tư duy và cảm xúc thẩm mỹ. Đây là một hoạt động tinh thần phong phú, một niềm vui sáng tạo mà con người có thể đem lại cho mình. Mác cũng như Ph.
Ăngghen đã xác định rõ cơ sở tâm lý xã hội nảy sinh cảm xúc thẩm mỹ. Cảm xúc thẩm mỹ không chấp nhận và dung hòa những yếu tố bản năng và tính chất thực dụng vụ lợi tầm thường. Những sự thỏa mãn trong ăn uống hoặc trong hành vi tính dục ở một hoàn cảnh nào đấy cũng không thể là nguyên nhân và cơ sở nảy sinh cảm xúc thẩm mỹ. Cảm xúc thẩm mỹ là một trong những cảm xúc tinh thần thể hiện tính người của con người.
Nó là một loại cảm xúc mang ý nghĩa và nội dung xã hội được hình thành trong quá trình phát triển của con người hoàn chỉnh, con người tham gia vào các hoạt động chinh phục tự nhiên và cải tạo xã hội. Sự phát triển của các cảm xúc thẩm mỹ phụ thuộc vào tiền đề lịch sử xã hội mà yếu tố trực tiếp đầu tiên là sự phát triển của tư duy và các giác quan của con người. Không có sự nảy sinh của nghệ thuật chân chính nếu không nói đến sự phát triển của tư duy. Tình cảm, cảm xúc trực năng… phải chịu sự chỉ đạo trực tiếp của một tư duy sáng tạo.
Từ bàn tay vượn người đến bàn tay con người được giải phóng biết chế tạo ra công cụ, đến 9 bàn tay sáng tạo đầy tài năng, là cả một quá trình phát triển lâu dài của đời sống con người. Như vậy, bàn tay không những là khí quan của lao động, mà còn là sản phẩm của lao động nữa. Chỉ nhờ có lao động, nhờ thích ứng được với những động tác ngày càng mới, nhờ sự di truyền của sự phát triển đặc biệt đã đạt được bằng cách đó của các cơ, của các gân, và sau những khoảng thời gian dài hơn, cả của xương nữa, và cuối cùng, nhờ luôn luôn áp dụng lại sự tinh luyện thừa hưởng được đó vào những động tác mới, ngày càng phức tạp hơn – mà bàn tay con người mới đạt được trình độ hoàn thiện rất cao khiến nó có thể, như một sức mạnh thần kỳ, sáng tạo ra các bức tranh của Raphaen, các pho tượng của Tovanxen và các điệu nhạc của Paganini [31, tr. Về phía khách quan, các giác quan của con người cũng tạo điều kiện để tiếp cận và nắm bắt được đối tượng một cách cảm tính cụ thể trong sự tồn tại vốn có của nó, của hình thức sinh động trong đời sống.
Giác quan giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong loại tư duy cụ thể, tư duy hình tượng của các loại hình nghệ thụât và trong một chừng mực nào đó có thể nói là góp phần quyết định vào sự thành công của một tác phẩm. Nghệ thuật nguyên thủy xuất hiện trên cơ sở con người được hình thành trọn vẹn và cùng với quá trình này là sự hoàn thiện của các giác quan trong môi trường mới nhằm thực hiện những chức năng xã hội mới. Các giác quan góp phần vào sự phát triển phong phú con người và đến lượt nó sự nảy nở giàu có của bản chất người lại tác động và chi phối đến khả năng phát triển của các giác quan: Chỉ có nhờ sự phong phú đã được phát triển về mặt vật chất, của bản chất con người, thì sự phong phú của tính cảm giác chủ quan của con người mới phát triển và một phần thậm chí lần đầu tiên được sản sinh ra: lỗ tai thính âm nhạc, con mắt cảm thấy cái đẹp của hình thức, nói vắn tắt là những cảm giác có khả năng về những sự hưởng 10 thụ có tính chất người và tự khẳng định mình như những lực lượng bản chất của con người [32, tr. Sự nảy nở và phát triển nghệ thuật là một hiện tượng khách quan trong đời sống nghệ thuật và trình độ phát triển xã hội với những tiền đề cần thiết của nó.
Nhưng một mặt khác, C.Ăngghen thấy rõ những đặc điểm thuộc về yêu cầu và năng lực chủ quan mà con người cần phải bồi dưỡng để góp phần tác động đến sự phát triển khách quan của nghệ thuật. Nghệ thuật là một hoạt động tinh thần phong phú, một niềm vui thích mà con người có thể tạo ra cho mình. Nhưng nó không phải là một sản phẩm tự nhiên tùy thích, và việc thưởng thức, tiếp nhận cũng không phải là chuyện hoàn toàn đơn giản, tự nhiên. ở đây vấn đề khoảng cách có thể đặt ra giữa giá trị khách quan có thực của tác phẩm và thước đo tiếp nhận chủ quan của con người.
Sự hạn chế trong khả năng nhận thức và đánh giá của người thưởng thức không thể làm thay đổi giá trị thực của một tác phẩm nghệ thuật. Sự hạn chế đó là chỗ yếu kém của một cá nhân thì phần thiệt thòi ấy cần phải được bù đắp qua việc bồi dưỡng và giáo dục thẩm mỹ. Nhưng nếu sự hạn chế đó biến thành một nền nếp, một thái độ với những chuẩn mực về mặt thẩm mỹ thì rõ ràng là có ảnh hưởng đến sự phát triển chung của nghệ thuật. Mác đã chỉ rõ: Mặt khác, xét từ phía chủ quan: chỉ có âm nhạc thức tỉnh cảm giác âm nhạc của con người; đối với lỗ tai không thính âm nhạc thì âm nhạc hay nhất cũng không có ý nghĩa gì cả, đối với nó, âm nhạc không phải là đối tượng, bởi vì đối tượng của tôi chỉ có thể là sự khẳng định một trong những lực lượng bản chất của tôi tồn tại đối với tôi giống như lực lượng bản chất của tôi tồn tại đối với mình với tính cách là năng lực chủ quan, vì cảm giác của tôi trải ra với mức nào thì ý nghĩa của một đối tượng nào đó đối với tôi (nó chỉ có ý nghĩa đối với cảm giác phù hợp với nó) cũng trải ra đúng với mức ấy [32, tr.
11 Những ý kiến của C.Ăngghen về nguồn gốc, quá trình phát triển và sự hoàn thiện con người trên các mặt tư duy, ngôn ngữ và sự phát triển của các giác quan đã đặt cơ sở cho sự tìm hiểu về sự hình thành của nghệ thuật. Đưa văn nghệ trở về với nguồn gốc lao động xã hội chính là trả văn nghệ về với cội nguồn thực của nó. Sức mạnh của văn nghệ không mang ý nghĩa tự thân, thoát ly khỏi mọi rằng buộc xã hội mà luôn được tiếp sức từ đời sống và phát huy sức mạnh của nó trong cuộc đấu tranh xã hội. Bản chất của văn học nghệ thuật Tríc khi chñ nghÜa M¸c - Lªnin xuÊt hiÖn, c¸c quan ®iÓm triÕt häc, mü häc vµ nghÖ thuËt häc (gäi chung lµ c¸c quan ®iÓm triÕt häc vÒ nghÖ thuËt) kh¸c nhau cña c¸c hÖ thèng triÕt häc duy t©m vµ duy vËt; duy t©m chñ quan hay duy t©m kh¸ch quan; duy vËt th« s¬ hay duy vËt m¸y mãc ®Òu lý gi¶i kh¸c nhau vµ ®èi lËp nhau vÒ b¶n chÊt cña nghÖ thuËt (trong ®ã cã v¨n ch¬ng).
Mü häc duy t©m cho r»ng, nghÖ thuËt lµ biÓu hiÖn cña t×nh c¶m th¸nh thÇn, cña ý chÝ siªu nhiªn. Mü häc duy t©m kh¸ch quan l¹i quan niÖm nghÖ thuËt lµ sù biÓu hiÖn cña thÕ giíi ý niÖm. Plat«n nhµ triÕt häc cæ ®¹i coi c¸i ®Ñp lµ ý niÖm tån t¹i ë ®©u ®ã trong câi huyÒn bÝ. C¸i thÈm mü, c¸i ®Ñp do con ngêi s¸ng t¹o ra lµ h×nh ¶nh h ¶o vÒ c¸i ®Ñp tuyÖt ®èi cña mäi ý niÖm, nghÖ thuËt chØ lµ c¸i bãng cña c¸i bãng.
NghÖ thuËt ®øng c¸ch xa ®êi sèng thùc tiÔn vµ ch©n lý cña cuéc sèng hiÖn thùc. Nhµ triÕt häc duy t©m cæ ®iÓn §øc, Hª Ghen cho r»ng, nghÖ thuËt lµ h×nh ¶nh ®îc s¶n sinh ra tõ tinh thÇn, ý niÖm. 12 H×nh tîng nghÖ thuËt chÝnh lµ sù cô thÓ hãa ý niÖm tuyÖt ®èi vµo nh÷ng d¹ng thøc hiÖn thùc, sù hiÖn thùc hãa c¸i ®Ñp ý niÖm thµnh c¸i ®Ñp thùc tÕ trong thÕ giíi tinh thÇn tuyÖt ®èi, nghÖ thuËt lµ h×nh thøc tån t¹i nhÊt ®Þnh. Tõ thêi cæ ®¹i, nhµ triÕt häc duy vËt Arixtèt ®· chØ ra tÝnh vËt chÊt cña nghÖ thuËt.
¤ng quan niÖm nghÖ thuËt b¾t nguån tõ giíi tù nhiªn, cã nguån gèc tõ ®êi sèng tinh thÇn hiÖn thùc cña con ngêi. Víi lý thuyÕt “b¾t chíc” «ng cho r»ng nghÖ thuËt lµ sù b¾t ch- íc cuéc sèng mét c¸ch khÐo lÐo, lµ sù m« pháng tù nhiªn. C¸c nhµ mü häc d©n chñ Nga Biªlinxky, Tsepnsepxki… ®· g¾n nghÖ thuËt víi ®êi sèng. C¸c «ng ®· chøng minh b¶n chÊt hiÖn thùc, b¶n chÊt ®êi sèng x· héi cña nghÖ thuËt.
Song c¸c «ng míi chØ thÊy ®îc yÕu tè kh¸ch quan cña nghÖ thuËt, coi gi¸ trÞ cao nhÊt cña nghÖ thuËt lµ “b¶n sao cuéc sèng”, nghÖ thuËt lµ cuéc sèng [18, tr. Sù xuÊt hiÖn triÕt häc M¸c - Lªnin lµ sù ph¸t triÓn trÝ tuÖ loµi ngêi theo mét xu híng míi nã ®· t¹o ra bíc ngoÆt trong lÞch sö ph¸t triÓn t tëng mü häc vµ gi¶i quyÕt mét c¸ch khoa häc vÊn ®Ò b¶n chÊt cña nghÖ thuËt. Mü häc M¸c - Lªnin ®· ®Æt ®óng vÞ trÝ cña nghÖ thuËt - lµ s¶n phÈm cña ý thøc bËc cao cña con ngêi. NghÖ thuËt còng nh bÊt kú h×nh th¸i ý thøc x· héi nµo kh¸c, lµ mét h×nh thøc ph¶n ¸nh thÕ giíi cña ý thøc con ngêi.
13 Còng nh khoa häc, ®¹o ®øc, t«n gi¸o, triÕt häc, ph¸p quyÒn, kh«ng ph¶i lµ c¸i g× thuéc thÇn linh h ¶o, nghÖ thuËt nh Lªnin nãi lµ h×nh ¶nh chñ quan cña thÕ giíi kh¸ch quan, tøc chóng ®Òu lµ h×nh ¶nh (t tëng) ph¶n ¸nh thÕ giíi hiÖn thùc cña con ngêi. Nãi vÒ ý thøc con ngêi, C. M¸c viÕt: ý thøc con ngêi kh«ng ph¶i lµ c¸i g× ngoµi sù ph¶n ¸nh thÕ giíi hiÖn thùc vµo trong ®Çu ãc con ngêi vµ ®îc c¶i biªn trong ®ã. T¸c phÈm nghÖ thuËt, theo C.¡ngghen lµ s¶n phÈm ®Æc biÖt cña sù s¸ng t¹o cña t tëng con ngêi (nghÖ sÜ).