CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 5 CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG 2018 1. Một số khái niệm 1. Phương pháp dạy học là gì? Thuật ngữ phương pháp bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp (methodos), có nghĩa là con đường để đạt được mục đích.
“Phương pháp là hệ thống những hành động tự giác liên tiếp của con người nhằm đạt tới kết quả ứng với mục đích đã đặt ra” [4, tr. Phương pháp có vai trò giúp trình bày có lí lẽ vững vàng một chân lí đã được xác định; vạch ra con đường dẫn tới một chân lí mới. Theo đó, phương pháp dạy học được định nghĩa như sau: “Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên, nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, bảo đảm cho học sinh lĩnh hội nội dung trí dục” [4, tr. Nhờ có phương pháp dạy học, giáo viên có thể giúp học sinh lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, hình thành thế giới quan và phát triển năng lực nhận thức cho các em.
Hình thức tổ chức dạy học là gì? Trong lịch sử phát triển của sự nghiệp giáo dục trên thế giới, các hình thức tổ chức dạy học đã không ngừng thay đổi để phù hợp với sự phát triển của khoa học, của nền kinh tế xã hội. Nó phần nào giúp ta nhận ra đặc trưng của sự nghiệp giáo dục một quốc gia, một dân tộc. “Hình thức tổ chức dạy học là hình thức tổ chức quá trình hoạt động của thầy và hoạt động học tập của trò theo một trật tự và chế độ nhất định, nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học” [4, tr. Khái quát về “Trò chơi học tập” 1.
Khái niệm Trò chơi là hoạt động bày ra để vui chơi, giải trí.1037] Trò chơi thường có chủ đề, có nội dung nhất định, có những quy định buộc người chơi 8 phải tuân thủ. Trò chơi học tập là trò chơi có nội dung gắn với hoạt động học tập của học sinh. Trò chơi học tập có thể được tổ chức trong khuôn khổ một tiết học, cũng có thể tổ chức qua các buổi sinh hoạt ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp. Sử dụng trò chơi học tập là phương pháp dạy học, mà trong đó, học sinh lĩnh hội được các kiến thức cần thiết nhờ tham gia tích cực vào các hoạt động của trò chơi.
Đặc biệt, ở phân môn Lịch sử lớp 5, trò chơi học tập là các trò chơi trong đó có chứa các nội dung kiến thức của phân môn Lịch sử lớp 5, được thể hiện ở một khâu nào đó trong quá trình dạy học nhằm mục đích: dẫn dắt, hình thành kiến thức mới, hay củng cố, ôn luyện nội dung kiến thức đã học cho học sinh. Nói cách khác tức là chuyển nội dung kiến thức của bài học Lịch sử lớp 5 thành các nhiệm vụ học tập thông qua trò chơi và cách thức chơi để lĩnh hội tri thức của bài học. Đặc điểm Trong thực tế đời sống, trò chơi ra đời luôn gắn với mục đích giải trí, mua vui, mang đến tiếng cười, sự sảng khoái. Đối với trẻ em, bất kì em nào cũng thích hòa mình vào những trò chơi vui vẻ và sôi động.
Ở một số những trường hợp đặc biệt khác, trò chơi còn gắn với một tín ngưỡng dân gian nào đó, hoặc mang tính giáo dục cao cho những người tham gia chơi. Nhưng khi ta nhìn nhận trò chơi dưới góc độ là một phương pháp dạy học thì trò chơi học tập vừa có những đặc điểm giống với trò chơi thông thường, vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với quá trình giáo dục. Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu vấn đề, bản thân tôi nhận thấy trò chơi học tập có những đặc điểm sau: * Tính giáo dục Trò chơi học tập áp dụng trong dạy học không đơn thuần chỉ mang đến tiếng cười, sự giải trí, hay thay đổi không khí của lớp học. Quan trọng hơn cả, trò chơi học tập cần giáo dục cho học sinh một điều gì đó.
Ứng với từng bài học, từng hoạt động, sự giáo dục mà trò chơi mang lại rất cụ thể. Trò chơi học tập vừa là cầu nối để giúp các em lĩnh hội kiến thức, vừa giáo dục cho các em 9 về sự đoàn kết, tự tương trợ lẫn nhau, tinh thần trách nhiệm, lòng trung thực,. hướng tới giáo dục toàn diện nhân cách của học sinh. * Tính mục đích Trò chơi học tập phải phù hợp với mục tiêu và nội dung của tiết học.
Để tránh cho trò chơi học tập xa rời với nội dung bài học, khi thiết kế trò chơi học tập, giáo viên nên đặt ra câu hỏi trò chơi này phục vụ cho kiến thức và kĩ năng trọng tâm nào của bài. * Tính thi đua Hầu hết các trò chơi được xây dựng trong mỗi bài học đều huy động sự nhanh trí, sáng tạo của các em, hoàn thành một nhiệm vụ học tập nào đó với tốc độ nhanh nhất, chất lượng tốt nhất. Sự thi đua được xét cả về góc độ thời gian và kết quả của mỗi cá nhân (đội) tham gia trò chơi. Tính ganh đua ấy buộc các em phải vận dụng hết những khả năng của bản thân để đạt được hiệu quả cao nhất.
Điều đó mang lại cho lớp học một không khí học tập sôi nổi và bản thân các em cũng tiếp nhận được tri thức một cách tự nhiên, không nhồi nhét, gò ép. * Tính vừa sức Một trò chơi học tập hiệu quả là một trò chơi vừa sức với các em. Sự vừa sức được thể hiện ở nội dung trò chơi không quá khó, cũng không quá dễ, đòi hỏi HS phải cố gắng mới đạt được kết quả. Khi thiết kế trò chơi, giáo viên cần quan tâm đến xu hướng, chú ý đến hứng thú và năng lực của học sinh.
Giáo viên phải thường xuyên trau dồi, bổ sung vốn trò chơi của bản thân, có thể mô phỏng lại các trò chơi hấp dẫn trên truyền hình, tham khảo một số sách viết về các hình thức trò chơi, hoặc sáng tạo ra những trò chơi mới, phù hợp với nội dung tiết học và năng lực, đặc điểm tâm lí của các em. * Tính bắt buộc Trò chơi học tập thường có những quy tắc, luật lệ nhất định, buộc các em phải tuân theo nếu muốn đạt được kết quả tốt. Điều này làm cho trò chơi diễn ra theo đúng trật tự mà giáo viên đã quy định, đảm bảo công bằng giữa các cá nhân (đội) tham gia trò chơi. Tuy nhiên, những quy tắc và luật lệ này không 10 nên quá phức tạp hoặc xa lạ với các em, điều này có thể làm các em lúng túng khi chơi, khó nắm bắt luật chơi, mất thời gian, ảnh hưởng đến sự thành công của tiết học.
* Tính hạn chế về không gian và thời gian Khác với những trò chơi trong đời sống thường ngày, trò chơi học tập bị hạn chế về cả không gian và thời gian. Trò chơi học tập, về cơ bản, được tiến hành trong không gian và thời gian hạn chế, trong khi phải huy động được tối đa học sinh tham gia. Về mặt không gian, trong phạm vi lớp học, sự di chuyển, vận động của các em cũng phần nào bị hạn chế. Khi thực hiện trò chơi, cũng phải đảm bảo sự yên tĩnh và trật tự cho các lớp bên cạnh.
Về mặt thời gian, trò chơi học tập thông thường chỉ kéo dài từ 3 – 5, tối đa không quá 10 phút để tránh ảnh hưởng nhiều đến tiến trình của bài dạy. Vai trò Ngay từ lứa tuổi mẫu giáo, trẻ đã được làm quen với nhiều trò chơi trong môi trường giáo dục mầm non. Và trong cuộc sống thường ngày, trẻ cũng chơi một số trò chơi dân gian quen thuộc (nhảy dây, trốn tìm, bịt mắt bắt dê,. Hoạt động chơi là hoạt động chủ đạo đối với trẻ em mẫu giáo.
Chơi là nhu cầu tự nhiên trong sinh hoạt hàng ngày của trẻ, hoạt động vui chơi đối với các em thiếu nhi có tác dụng giáo dục toàn diện, tác động trực tiếp đến trí tuệ, tình cảm và thể chất ở mỗi em, góp phần làm cho tập thể thêm đoàn kết, thân ái, đồng thời góp phần cân bằng năng lượng của trẻ. Lên đến bậc Tiểu học, hoạt động học trở thành hoạt động chủ đạo. Tuy nhiên, trò chơi vẫn có một vai trò quan trọng trong việc phát triển thể chất, trí tuệ, tư tưởng, tình cảm ở các em. Ở lứa tuổi này, nét tâm lí nổi bật là vừa học vừa chơi.
Vì vậy, trong dạy học phân môn Lịch sử, trò chơi học tập là yếu tố không thể thiếu, là một cách thức nhằm khơi gợi, hình thành, củng cố hoặc kiểm tra tri thức lịch sử của học sinh. Cơ sở khoa học đã chứng minh vai trò của việc sử dụng phương pháp trò chơi học tập trong việc nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử. Phương pháp dạy học này góp phần làm tăng hứng thú, tính tích cực chủ động của học sinh trong 11 quá trình học Lịch sử cũng như niềm yêu thích môn học này của các em. Mỗi trò chơi học tập có một tác dụng chính, song nhìn chung, trò chơi học tập nào cũng mang lại những tác dụng sau: Thứ nhất, trò chơi học tập giúp các em thay đổi hình thức, phương pháp dạy và học truyền thống, làm cho giờ học bớt căng thẳng, tạo cảm giác thoải mái cho học sinh.
Kiến thức lịch sử vốn khô khan, phức tạp và khó nhớ. Thông qua trò chơi học tập, học sinh thêm phần hứng thú với bài học hơn. Từ đó, việc ghi nhớ các kiến thức lịch sử cũng diễn ra tự nhiên và dễ dàng. Thứ hai, trò chơi học tập rèn luyện thêm kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, vẽ sơ đồ.
Không ít những trò chơi có liên quan đến những kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ, vẽ sơ đồ. Dựa vào hiểu biết của bản thân và quan sát kĩ bản đồ (dưới sự hướng dẫn của giáo viên), học sinh hoàn toàn có thể tự khám phá, chiếm lĩnh các tri thức lịch sử cần thiết. Thứ ba, trò chơi học tập còn kích thích học sinh vận dụng kiến thức, năng động, rèn luyện trí nhớ, phát triển khả năng phán đoán, suy luận, góp phần phát triển tư duy độc lập, học tập cách xử lí thông minh các tình huống phức tạp, tăng cường khả năng vận dụng trong cuộc sống. Thứ tư, trò chơi học tập phát triển cho các em những phẩm chất đạo đức như: tính nhanh nhẹn, tình đoàn kết, thân ái, sự phối hợp nhịp nhàng, lòng trung thực, tinh thần trách nhiệm,.