CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP KỂ CHUYỆN TRONG DẠY HỌC MÔN ĐẠO ĐỨC LỚP 2 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về phương pháp dạy học môn Đạo đức ở Tiểu học Nghiên cứu về phương pháp dạy học ở tiểu học là một vấn đề đã được nhiều nhà giáo dục học quan tâm. Theo các tác giả Đặng Vũ Hoạt, Hà Thế Ngữ, Phó Đức Hoà 9 đã đưa ra hệ thống các phương pháp dạy học ở tiểu học hiện nay bao gồm: - Nhóm các phương pháp dạy học dùng lời: Bao gồm phương pháp thuyết trình, phương pháp dùng SGK, phương pháp vấn đáp.
- Nhóm các phương pháp dạy học trực quan: Bao gồm phương pháp quan sát và phương pháp trình bày trực quan. - Nhóm các phương pháp dạy học thực hành: Bao gồm phương pháp làm thí nghiệm, phương pháp luyện tập và phương pháp ôn tập. Trên cơ sở các phương pháp dạy học ở tiểu học, căn cứ vào đặc điểm nhận thức của học sinh, đặc điểm môn Đạo đức ở tiểu học, các tác giả Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Hữu Dũng, Lưu Thu Thuỷ 14 đã đưa ra hệ thống các phương pháp dạy học Đạo đức ở tiểu học là: Phương pháp đàm thoại, phương pháp thảo luận, phương pháp kể chuyện, phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp nêu gương, phương pháp giảng giải, phương pháp rèn luyện thói quen, phương pháp điều tra, phương pháp báo cáo, phương pháp thi đua, phương pháp khen thưởng, trách phạt. Các nghiên cứu về phương pháp kể chuyện trong dạy học môn Đạo đức Ở nhiều nước trên thế giới, việc nghiên cứu và ứng dụng các phương pháp dạy học tích cực, đặc biệt là phương pháp thảo luận nhóm đã có từ rất lâu.
Komensky (1592 – 1670) là một nhà giáo dục học cận đại có ảnh hưởng to lớn đối với sự nghiệp giáo dục và đào tạo của rất nhiều quốc gia trên thế 7 giới đã đưa ra bí quyết về phương pháp giảng dạy: “Bí quyết của giáo dục là rèn luyện cho các em một tâm hồn dễ dàng, tích cực, tự do, ngăn cản được các điều mà các em muốn làm, ngược lại đẩy được các em làm những điều mà chúng không muốn”. Ông nêu rõ: “Chủ yếu dạy các em qua việc làm chứ không phải qua lời giảng”. Trong thế kỉ XX, các nhà giáo dục Đông, Tây đều tìm đến con đường phát huy tính tích cực học tập, chủ động, sáng tạo của người học cụ thể như: Kharlamôp, nhà giáo dục Xô Viết, trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” đã viết trong phần lời nói đầu: “Một trong những vấn đề căn bản mà nhà trường Xô Viết hiện đang lo lắng và giải quyết là việc phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học”. Trong xây dựng chương trình, sách giáo khoa mới hiện nay, mục tiêu đặt ra không chỉ chú trọng truyền thụ kiến thức mà còn hướng đến phát huy phẩm chất, năng lực của học sinh.
Ðiều đó đòi hỏi đội ngũ giáo viên cần vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học (PPDH) tích cực. Phương pháp kể chuyện là một trong những phương pháp dạy học tích cực được nhiều nhà quản lý, nhà sư phạm nghiên cứu. Một tác giả đã có nhiều đóng góp trong lĩnh vực này, đó chính là Chu Huy với “Dạy kể chuyện ở trường Tiểu học” ( Nhà xuất bản Giáo dục, 2000). Theo tác giả, nhu cầu kể chuyện đối với học sinh tiểu học là rất lớn.
Ngoài việc xác định vị trí, nhiệm vụ rất quan trọng của phương pháp Kể chuyện, ông còn đề ra phương pháp và kĩ thuật kể chuyện với những bài mẫu soạn cụ thể. Tác giả Nguyễn Xuân Khoa đã cho ra mắt bạn đọc quyển “Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ”. Kể chuyện là một trong những phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mà tác giả đã đề cập tới. Trong đó, tác giả đã chỉ ra phương pháp cũng như nghệ thuật đọc và kể chuyện thật cụ thể.
8 Hai tác giả Lê Phương Nga và Nguyễn Trí cũng đã đề cập đến PPKC. Viết về PPKC, các tác giả đã vạch ra mục đích quan trọng và ý nghĩa thiết thực của PPKC. Đồng thời, các tác giả cũng đã xây dựng cách tổ chức cũng như các hoạt động chủ yếu của PPKC. Đặc biệt, các tác giả đã nhấn mạnh đến việc rèn kĩ năng nghe và kể cho học sinh.
Xác định quan niệm và phương pháp Kể chuyện ở Tiểu học là đề tài nghiên cứu của Trần Thị Mến, sinh viên K47, khoa Giáo dục Tiểu học trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ngoài việc xác định quan niệm về phương pháp kể chuyện ở Tiểu học thì tác giả còn đề xuất một số biện pháp kể chuyện tuy nhiên cũng chỉ dừng lại ở việc hướng dẫn học sinh kể lại câu chuyện vừa được nghe thầy cô kể. Như vậy, đã có nhiều tác giả nghiên cứu về PPKC. Tuy nhiên, có rất ít tài liệu nghiên cứu về việc vận dụng phương pháp kể chuyện trong dạy học môn Đạo đức lớp 2.
Hiện nay, ngành GD&ĐT Hải Phòng đang tích cực đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, tuy nhiên những đề tài nghiên cứu khoa học về giáo dục chưa nhiều. Qua tìm hiểu thực tế thì các luận văn thạc sĩ ở Hải Phòng chủ yếu tập trung vào chuyên ngành Quản lý giáo dục, có rất ít luận văn nghiên cứu về chuyên ngành lý luận và phương pháp dạy học ở Tiểu học. Vì vậy, việc nghiên cứu vận dụng có hiệu quả PPKC trong dạy học môn Đạo đức lớp 2 là rất cần thiết trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay. Cơ sở lí luận của việc vận dụng phương pháp kể chuyện trong dạy học môn Đạo đức lớp 2 1.
Khái quát về phương pháp dạy học ở Tiểu học 1. Khái niệm phương pháp dạy học Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng nhất của quá trình dạy học. Cùng một nội dung như nhau nhưng học sinh học tập có hứng thú, có tích cực hay không, giờ học có phát huy được trí sáng tạo của 9 học sinh hay không, có để lại những dấu ấn sâu sắc và khơi dậy những tình cảm trong sáng, lành mạnh trong tâm hồn các em hay không .phần lớn đều phụ thuộc vào phương pháp dạy học của người thầy giáo. Vậy phương pháp dạy học là gì ? Có nhiều ý kiến, nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm phương pháp dạy học.
Có tác giả cho rằng: "Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học". 1, tr10 Một số tác giả lại quan niệm khác: Theo Dverep. ID: "Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học, hoạt động này được thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật lôgic, các hoạt động độc lập của học sinh và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của thầy giáo" 1, tr10 Theo Leener.Ia: "Phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh đảm bảo học sinh lĩnh hội học vấn" 1, tr10 Theo Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang: "Phương pháp dạy học là cách thức thực hiện của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất và lãnh đạo của thầy nhằm làm cho trò tự giác, tích cực, tự lực đạt tới mục đích dạy học " 13, tr 26 Từ sự phân tích các quan điểm trên, chúng tôi hiểu khái niệm phương pháp dạy học như sau: "Phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt động tương tác giữa giáo viên và học sinh, trong đó giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn, học sinh là người tích cực, tự giác "thi công" nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập ". Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học a.
Sự cần thiết của đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học Chính vì sự phát triển của loài người mà đòi hỏi sự cần thiết phải đổi 10 mới phương pháp dạy học.Sự cần thiết đổi mới trong giáo dục đã được ghi trong nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông và thể hiện trong Chỉ thị 14/2001/CT-TT ngày 11/6/2001 của thủ tướng Chính phủ về thực hiện Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội: Sự phát triển sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi những con người năng động, sáng tạo, tự lực, tự cường; Thế giới đã chuyển sang thời kì kinh tế tri thức, cho nên đầu tư vào chất xám sẽ là cách đầu tư hiệu quả nhất cho sự hưng thịnh của mỗi quốc gia. Cũng vì lí do này mà nhu cầu học tập của người dân ngày càng nhiều, trình độ dân trí ngày một tăng, xã hội học tập đang hình thành và phát triển. Như vậy, khi đổi mới mục tiêu và nội dung dạy học, những phương pháp đã và đang sử dụng sẽ không đáp ứng được yêu cầu đào tạo thế hệ trẻ năng động, sáng tạo của tương lai nếu không có sự đổi mới về cách thức tiến hành các phương pháp dạy học. Với yêu cầu đặt ra cho giáo dục những nhiệm vụ mới: xem xét lại mục tiêu, nội dung chương trình giáo dục ở mọi bậc học.
Bậc Tiểu học là bậc học nền tảng nên sự đổi mới lại càng cần thiết và quan trọng. Chính vì vậy đã từ nhiều năm nay, giáo dục Tiểu học đã có những thay đổi mạnh mẽ: Giáo dục hiện nay đang đứng trước yêu cầu và thách thức lớn lao của xã hội hiện đại. Mô hình trường học theo kiểu xưởng máy của thế kỉ trước không còn phù hợp. Việc học tập của HS không thể là thụ động tiếp thu bài giảng của giáo viên mà phải là sự tham gia tích cực vào các hoạt động tập thể, theo dự án, để có thể tham gia vào các hoạt động sản xuất của xã hội sau này.
Việc đạt tới tầm nhìn này đòi hỏi phải tư duy lại điều đã được dạy, cách các giáo viên giảng dạy và cách đánh giá học sinh học thế nào. Chính vì sự phát triển này của loài người mà đòi hỏi sự cần thiết phải đối mới phương pháp dạy học.