CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lí luận của đề tài 1. Các PPDH tích cực 1.
Phương pháp dạy học nhóm PPDH nhóm là một trong những phương pháp dạy học mới được đánh giá cao trong quá trình dạy học hiện nay. Khi sử dụng phương pháp này, nếu như giáo viên có thể tổ chức hiệu quả thì PPDH này sẽ góp phần thúc đẩy khả năng của các em HS để các em HS phát huy sự tự giác của mình, giúp tăng cường kĩ năng làm việc theo nhóm, khả năng sáng tạo và kĩ năng giao tiếp của các em. Về quy trình hoạt động thì tiến trình dạy học nhóm sẽ được phân theo 3 giai đoạn cơ bản: Giai đoạn đầu tiên là làm việc toàn lớp, ở giai đoạn này, GV hướng dẫn và giao nhiệm vụ, GV giới thiệu chủ đề, xác định nhiệm vụ từng HS và quản lý nhóm. Giai đoạn hai làm việc cá nhân, mỗi nhóm chuẩn bị nơi ở, xây dựng kế hoạch hành động, sau đó sẽ lần lượt hoàn thành từng nhiệm vụ đã thực hiện và trình bày kết quả.
Giai đoạn ba cũng là giai đoạn làm việc toàn khoá, tuy nhiên, do là giai đoạn cuối cho nên giai đoạn này là giai đoạn báo cáo kết quả và đánh giá, mỗi nhóm lần lượt lên trình bày kết quả và đánh giá. Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình Giống với phương pháp dạy học theo nhóm, phương pháp nghiên cứu một trường hợp điển hình cũng là một trong những phương pháp đang được vận dụng trong dạy học rộng rãi hiện nay. Với phương pháp dạy học này, giáo viên sẽ là người đóng vai kể lại một câu chuyện có thật hoặc một câu chuyện được ghi lại từ đó HS căn cứ theo những sự kiện thực tế diễn ra trong đời sống để minh chứng về một vấn đề nào đó. 10 Phương pháp phân tích một trường hợp điển hình có thể được tiến hành qua sách, cuốn băng hoặc hình thức video.
Về trình tự tiến hành, ba bước nghiên cứu trường hợp điển hình sẽ là đầu tiên HS đọc (hoặc nhìn, hoặc nghe) về trường hợp điển hình, sau HS suy nghĩ về vấn đề (nên có một ít suy nghĩ trước khi nói điều gì với người khác) và cuối cùng là thảo luận về trường hợp đó theo những câu hỏi gợi ý của GV. Phương pháp giải quyết vấn đề Trong phương pháp giảng dạy mới này, học sinh được khơi dậy tinh thần tích cực, chủ động khi giải quyết vấn đề. Thông qua việc giải quyết tình huống, giáo viên sẽ chỉ ra các trường hợp cụ thể có sự mâu thuẫn giữa kiến thức đã dạy và kiến thức cần biết, để giúp học sinh tìm cách khắc phục. Về trình tự thực hiện, đầu tiên HS sẽ được xác định, nhận diện vấn đề/tình huống; tập hợp thông tin có liên quan mà vấn đề/tình huống nêu ra; thống kê các cách xử lí có thể có; tiến hành phân tích, đánh giá kết quả từng cách giải quyết (thành công, hạn chế, cảm xúc, giá trị); kể đến là so sánh kết quả hai cách giải quyết; lựa chọn phương pháp giải quyết tốt nhất; sau đó làm theo cách mình đã lựa chọn và cuối cùng là rút kinh nghiệm trong khi giải quyết những vấn đề/tình huống khác.
Phương pháp trò chơi Thông qua trò chơi, giáo viên sẽ tổ chức để học sinh thảo luận một vấn đề nào đó. Phương pháp trò chơi được đánh giá là phương pháp dạy học làm tăng tính kích thích nhận thức để tạo hứng thú khám phá những vấn đề trong học tập của học sinh. Về trình tự thực hiện, đầu tiên GV phổ biến trò chơi gồm tên, chủ đề và cách thực hiện trò chơi; tổ chức chơi thử nếu học sinh chưa nắm vững được luật chơi và để học sinh bắt đầu trò chơi; rồi GV sẽ đưa ra đánh giá 11 khi trò chơi hoàn thành; cuối cùng cả lớp sẽ tập trung bàn luận về nội dung của trò chơi. Phương pháp dự án Phương pháp dạy học dự án đòi hỏi GV phải đưa ra được một nhiệm vụ học tập để học sinh buộc phải hoàn thành nhiệm vụ học tập đó gắn liền với thực tiễn cuộc sống và phải có sự phối hợp giữa lý thuyết và thực hành.
Nhiệm vụ học tập này đòi hỏi người GV phải có ý chí tự lực cao, có năng lực đảm nhận được tất cả các khâu từ bước xây dựng chương trình, lập dự án học tập đến báo cáo kết quả của công việc. Để áp dụng phương pháp dạy học theo dự án thì giáo viên buộc phải dạy học theo hình thức phân nhóm. Về quy trình triển khai, đầu tiên GV phải lập kế hoạch lựa chọn chủ đề, hình thành tiểu chủ đề và lên kế hoạch về hoạt động học tập của mình; tiếp theo là tổ chức thực hiện dự án, HS khảo sát, thu thập tài liệu, tiến hành nghiên cứu, thảo luận, trao đổi với các bạn ở trong lớp hoặc có thể nhờ giáo viên tư vấn, hỗ trợ; cuối cùng tổng hợp kết quả, GV thống kê tất cả kết quả tìm ra được trong quá trình học, sắp xếp lại những gì tìm thấy và yêu cầu HS báo cáo kết quả này, từ đó để HS phản ánh lại kết quả của việc học. Phương pháp bàn tay nặn bột Nhiều nghiên cứu cho rằng hiện nay có 1 số phương pháp giảng dạy tích cực dựa trên các thí nghiệm và nghiên cứu được sử dụng rất phổ biến nhằm cải thiện kết quả của những môn tự nhiên.
Phương pháp bàn tay nặn bột là một trong số đó. Với cách dạy như vậy, kiến thức của học sinh được xây dựng qua những trải nghiệm. Các em được tự mình mày mò nghiên cứu và đưa ra phương án giải quyết đối với mỗi bài toán đã nêu trên trong cuộc thi bằng việc thực hiện một số thí nghiệm, khảo sát, điều tra, nghiên cứu tư liệu,. Với mỗi bài toán đã nêu trên, học sinh bắt đầu đặt câu hỏi, giải đố căn cứ theo hiểu biết ban đầu, tiếp đến là làm thí 12 nghiệm nghiên cứu, cùng nhau bàn luận để tìm được những đáp án.
Phương pháp bàn tay nặn bột được xem là hướng giáo dục tích cực, tạo được tính chủ động và hứng thú đối với các em học sinh. Về quy trình 1 tiết dạy, GV nêu ra các tình huống có liên quan, gợi ý những vấn đề phải giải quyết, HS lập kế hoạch hành động để xử lý vấn đề; GV bổ sung và đề xuất thêm một số hướng mở rộng trong hệ thống bài học Về quy trình thực nghiệm, đầu tiên GV sẽ nêu ra tình huống có vấn đề cần xử lý, HS đặt ra những câu hỏi, lựa chọn và trả lời theo từng nhóm hay từng cá nhân; HS tiến hành thực nghiệm; GV hướng dẫn HS so sánh kết quả đạt được với giả định đã đưa ra ở bước trên; cuối cùng GV rút ra kết luận của mình. Phương pháp dạy học theo góc Còn khá mới mẻ, nhưng gần đây, phương pháp giảng dạy mới này đã được ứng dụng tại một số trường học. Ở đó, học sinh cần phải làm các công việc khác nhau, ở những vị trí cố định trong không gian lớp, nhằm thực hiện nhiều hình thức học tập khác nhau Phương pháp dạy học này giúp học sinh đa dạng hoá hình thức cũng như phong cách học: Thực hành; khám phá, tăng thêm cơ hội để phát huy tính độc lập, cơ hội đọc, hiểu những công việc theo gợi ý của giáo viên cũng như cơ hội cho mọi cá nhân đều được áp dụng và trải nghiệm.
Một ví dụ điển hình như: Khi giáo viên nêu ra vấn đề về môi trường học giao thông, thì cũng đồng thời bố trí các góc học tập gồm: Viết, vẽ, nghe, xem video, thảo luận,. Phương pháp đóng vai 1. Khái niệm phương pháp đóng vai Phương pháp đóng vai là PPDH cho phép các HS tham gia vào các hoạt động diễn xuất, ứng xử khác nhau trong một tình huống diễn. Nhằm tạo lên tính hấp dẫn và khuyến khích lòng say mê của HS trong khi các 13 GV yêu cầu HS trang bị những đồ dùng thiết yếu nhằm hỗ trợ các "diễn viên" tham gia quá trình diễn xuất.
Phòng học trang trí đẹp mặt và thoáng mát cho phép HS tham gia diễn xuất tự do, đồng thời tất cả HS có thể nhìn thấy hoạt động diễn xuất. Nhân vật nên chỉ xuất hiện theo diễn biến của một tình huống nhất định. Xây dựng kịch bản phải ngắn gọn, súc tích và dễ dàng hoàn thành. Kịch bản cần có sự góp mặt ít nhất của 2 diễn viên.
Để những tình huống ấy không phải diễn theo khuôn mẫu thì người "diễn viên" vừa phải nhập vai tốt, vừa phát huy hết óc sáng tạo cùng khả năng nhạy bén và khôn khéo để xử lý tình huống ngay cả khi họ không được tập dượt kỹ càng. Như vậy, mục tiêu của việc đóng vai là hiện thực hoá bài học bằng việc diễn xuất nhằm đưa nội dung bài học trở nên sinh động hơn nữa, hấp dẫn hơn nữa và bổ trợ các tiết dạy để hs dễ dàng nắm bắt với nội dung bài học và thích hợp với đặc trưng tâm sinh lý độ tuổi HS tiểu học; hình thành và rèn luyện các kỹ năng mềm cho từng em. Đây là PP dạy học nhằm tạo cho HS hiểu biết sâu sắc thêm một bài học thông qua việc tham dự trực tiếp một tình huống thực tế do chính em nhìn ra. Ví dụ: diễn vai bác sĩ, giáo viên, công nhân v.
Những điều chú ý khi áp dụng phương pháp đóng vai Tình huống đóng vai phải phù hợp với nội dung bài học, phù hợp với đối tượng học, năng lực của học sinh, bối cảnh của lớp học. Tình huống nên để kín, không đọc qua kịch bản và lời thoại. Phải phân bố thời lượng thích hợp để cả lớp cùng diễn vai. Người thủ vai phải nắm chắc vai của họ.
GV nên động viên học sinh lên đóng vai, đặc biệt là các em rụt rè, ít nói. Có đạo cụ và trang phục đơn giản nhưng đủ gây sức hút để tạo sự chú ý của người đóng vai. Ưu điểm của PPDH đóng vai Phương pháp này góp phần rèn sự bản lĩnh và tự tin khi phát biểu trước tập thể và đám đông. Mặt khác, việc rèn luyện các kỹ năng giao tiếp và 14 thể hiện thái độ trong môi trường tập thể và sự giám sát của GV sẽ góp phần hình thành và định hướng cho việc điều chỉnh thái độ và hành vi của HS theo hướng tích cực.
Cách tổ chức cho HS đóng vai Bước 1: GV chia nhóm, HS đóng vai theo các nhóm, ghi rõ thời gian sẽ tham gia. Bước 2: Từng nhóm tiến hành bàn bạc, thảo luận và đóng vai.